वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.30
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.30.1
सान्त्व्यमाना तु रामेण मैथिली जनकात्मजा।
वनवासनिमित्तार्थं भर्तारमिदमब्रवीत् ॥ २.३०.१ ॥
रामाने समजूत घातली तरीही जनककन्या मैथिली वनवासाच्या कारणास्तव पतीला असे म्हणाली.
2.30.2
सा तमुत्तमसंविग्ना सीता विपुलवक्षसम्।
प्रणयाच्चाभिमानाच्च परिचिक्षेप राघवम् ॥ २.३०.२ ॥
अत्यंत व्याकुळ झालेली सीता प्रेम आणि स्वाभिमान यांमुळे विशाल वक्षाच्या राघवाची निंदा करू लागली.
2.30.3
किं त्वामन्यत वैदेहः पिता मे मिथिलाधिपः।
राम जामातरं प्राप्य स्त्रियं पुरुषविग्रहम् ॥ २.३०.३ ॥
राम! माझे पिता मिथिलाधिपती वैदेह तुला जावई म्हणून मिळाल्यावर, पुरुषदेहातील स्त्री असे तुला समजले असते का?
2.30.4
अनृतं बत लोकोऽयमज्ञानाद् यदि वक्ष्यति।
तेजो नास्ति परं रामे तपतीव दिवाकरे ॥ २.३०.४ ॥
हे जग अज्ञानाने म्हणेल तर ते असत्य आहे. तपणाऱ्या सूर्याप्रमाणे रामामध्ये परम तेज नाही असे का?
2.30.5
किं हि कृत्वा विषण्णस्त्वं कुतो वा भयमस्ति ते।
यत् परित्यक्तुकामस्त्वं मामनन्यपरायणाम् ॥ २.३०.५ ॥
तू काय केलेस म्हणून इतका खिन्न आहेस? तुला कुठून भीती वाटते? अनन्यपरायण अशा मला तू सोडू इच्छितोस का?
2.30.6
द्युमत्सेनसुतं वीरं सत्यवन्तमनुव्रताम्।
सावित्रीमिव मां विद्धि त्वमात्मवशवर्तिनीम् ॥ २.३०.६ ॥
द्युमत्सेनाचा वीर पुत्र सत्यवान याचे अनुसरण करणाऱ्या सावित्रीसारखी, तुझ्या इच्छेच्या अधीन असलेली मी आहे हे तू जाण.
2.30.7
न त्वहं मनसा त्वन्यं द्रष्टास्मि त्वदृतेऽनघ।
त्वया राघव गच्छेयं यथान्या कुलपांसनी ॥ २.३०.७ ॥
हे निष्पाप रामा, तुमच्याखेरीज मी मनानेही दुसऱ्या पुरुषाकडे पाहत नाही. हे राघवा, कुलाला कलंक लावणाऱ्या इतर स्त्रीप्रमाणे नव्हे, तर मी तुमच्यासोबतच जाईन.
2.30.8
स्वयं तु भार्यां कौमारीं चिरमध्युषितां सतीम्।
शैलूष इव मां राम परेभ्यो दातुमिच्छसि ॥ २.३०.८ ॥
हे रामा, बालपणापासून दीर्घकाळ तुमच्यासोबत राहिलेली सती पत्नी जी मी, तिला नटाप्रमाणे इतरांना देण्याची इच्छा तुम्ही स्वतःच करत आहात.
2.30.9
यस्य पथ्यंचरामात्थ यस्य चार्थेऽवरुध्यसे।
त्वं तस्य भव वश्यश्च विधेयश्च सदानघ ॥ २.३०.९ ॥
हे निष्पाप रामा, ज्याचा हितकारक उपदेश तुम्ही सांगता आणि ज्याच्यासाठी तुम्हाला अडवले जाते, तुम्ही त्याच्या वशात आणि सदैव आज्ञाधारक राहा.
2.30.10
स मामनादाय वनं न त्वं प्रस्थितुमर्हसि।
तपो वा यदि वारण्यं स्वर्गो वा स्यात् त्वया सह ॥ २.३०.१० ॥
मला सोबत न घेता तुम्ही वनात जाणे योग्य नाही. ते वन तपश्चर्येचे असो, किंवा तुमच्यासोबत असल्यास स्वर्ग असो.
2.30.11
न च मे भविता तत्र कश्चित् पथि परिश्रमः।
पृष्ठतस्तव गच्छन्त्या विहारशयनेष्विव ॥ २.३०.११ ॥
तिथे वाटेत मला काहीही श्रम होणार नाहीत, तुमच्या मागे चालताना विहारशय्येवर असल्याप्रमाणे.
2.30.12
कुशकाशशरेषीका ये च कण्टकिनो द्रुमाः।
तूलाजिनसमस्पर्शा मार्गे मम सह त्वया ॥ २.३०.१२ ॥
कुश, काश, बोरू गवत आणि काटेरी झाडेही तुमच्यासोबत वाटेत माझ्यासाठी कापूस व हरणाच्या कातड्याइतके मऊ स्पर्शाचे असतील.
2.30.13
महावातसमुद्भूतं यन्मामवकरिष्यति।
रजो रमण तन्मन्ये परार्घ्यमिव चन्दनम् ॥ २.३०.१३ ॥
हे रमणा! महावाऱ्याने उडालेली जी धूळ माझ्यावर पसरेल, ती मी उत्तम चंदनासारखी मानेन.
2.30.14
शाद्वलेषु यदा शिश्ये वनान्तर्वनगोचरा।
कुथास्तरणयुक्तेषु किं स्यात् सुखतरं ततः ॥ २.३०.१४ ॥
वनात हिरव्या गवतावर तू झोपशील तेव्हा, गालिचे व अंथरुणे असलेल्या शय्येपेक्षा अधिक सुखकर काय असेल?
2.30.15
पत्रं मूलं फलं यत्तु अल्पं वा यदि वा बहु।
दास्यसे स्वयमाहृत्य तन्मेऽमृतरसोपमम् ॥ २.३०.१५ ॥
पाने, मुळे किंवा फळे, थोडी असोत वा पुष्कळ, जी तू स्वतः आणून मला देशील ती मला अमृतरसासारखी आहेत.
2.30.16
न मातुर्न पितुस्तत्र स्मरिष्यामि न वेश्मनः।
आर्तवान्युपभुञ्जाना पुष्पाणि च फलानि च ॥ २.३०.१६ ॥
तेथे मी आईची आठवण काढणार नाही, वडिलांची नाही, घराचीही नाही; ऋतूनुसार फुले व फळे खात राहीन.
2.30.17
न च तत्र ततः किंचिद् द्रष्टुमर्हसि विप्रियम्।
मत्कृते न च ते शोको न भविष्यामि दुर्भरा ॥ २.३०.१७ ॥
तेथे माझ्यामुळे तुला कोणतीही अप्रिय गोष्ट पाहावी लागणार नाही; तुला शोक होणार नाही, मी तुला भारही होणार नाही.
2.30.19
यस्त्वया सह स स्वर्गो निरयो यस्त्वया विना।
अथ मामेवमव्यग्रां वनं नैव नयिष्यसे।
विषमद्यैव पास्यामि मा वशं द्विषतां गमम् ॥ २.३०.१९ ॥
तुझ्यासोबत असणे हाच स्वर्ग आणि तुझ्याविना असणे हाच नरक. आता जर तू मला अशा निश्चिंततेने वनात नेणार नसशील, तर मी आजच विष पिईन; शत्रूंच्या ताब्यात जाणार नाही.
2.30.20
पश्चादपि हि दुःखेन मम नैवास्ति जीवितम्।
उज्झितायास्त्वया नाथ तदैव मरणं वरम् ॥ २.३०.२० ॥
नंतरही दुःखाने माझे जीवन राहणार नाही. हे नाथा, तुझ्याकडून त्यागलेल्या मला तेव्हाच मरण श्रेष्ठ आहे.
2.30.21
इमं हि सहितुं शोकं मुहूर्तमपि नोत्सहे।
किं पुनर्दश वर्षाणि त्रीणि चैकं च दुःखिता ॥ २.३०.२१ ॥
हे दुःख मला क्षणभरही सहन होणार नाही, मग दुःखी होऊन दहा वर्षे, तीन आणि एक वर्षे कशी सहन करू?
2.30.22
चुक्रोश पतिमायस्ता भृशमालिङ्ग्य सस्वरम् ॥ २.३०.२२ ॥
दुःखी झालेली ती पतीला घट्ट आलिंगन देऊन मोठ्याने रडली.
2.30.23
सा विद्धा बहुभिर्वाक्यैर्दिग्धैरिव गजाङ्गना।
चिरसंनियतं बाष्पं मुमोचाग्निमिवारणिः ॥ २.३०.२३ ॥
विषारी शब्दांनी विद्ध झालेल्या हत्तिणीप्रमाणे तिने दीर्घकाळ रोखलेले अश्रू अरणीतून अग्नी निघावा तसे गाळले.
2.30.24
तस्याः स्फटिकसंकाशं वारि संतापसम्भवम्।
नेत्राभ्यां परिसुस्राव पङ्कजाभ्यामिवोदकम् ॥ २.३०.२४ ॥
तिच्या दोन्ही डोळ्यांतून संतापाने उत्पन्न झालेले स्फटिकासारखे स्वच्छ पाणी दोन कमळांतून पाणी गळावे तसे वाहिले.
2.30.25
तत्सितामलचन्द्राभं मुखमायतलोचनम्।
पर्यशुष्यत बाष्पेण जलोद्धृतमिवाम्बुजम् ॥ २.३०.२५ ॥
शुभ्र निर्मल चंद्रासारखे, विशाल नेत्रांचे तिचे मुख अश्रूंनी पाण्यातून काढलेल्या कमळासारखे सुकून गेले.
2.30.26
तां परिष्वज्य बाहुभ्यां विसंज्ञामिव दुःखिताम्।
उवाच वचनं रामः परिविश्वासयंस्तदा ॥ २.३०.२६ ॥
दुःखी झालेल्या त्या सीतेला, जणू ती बेशुद्ध झाली आहे अशा प्रकारे, आपल्या बाहूंनी आलिंगन देऊन तेव्हा तिला धीर देत राम हे शब्द म्हणाला.
2.30.27
न देवि बत दुःखेन स्वर्गमप्यभिरोचये।
नहि मेऽस्ति भयं किंचित् स्वयम्भोरिव सर्वतः ॥ २.३०.२७ ॥
हे देवी, दुःखामुळे मला स्वर्गाचीही इच्छा नाही. स्वयंभू ब्रह्मदेवाप्रमाणे मला कोणत्याही बाजूने काहीही भय नाही.
2.30.28
तव सर्वमभिप्रायमविज्ञाय शुभानने।
वासं न रोचयेऽरण्ये शक्तिमानपि रक्षणे ॥ २.३०.२८ ॥
हे शुभानने, तुझा सर्व अभिप्राय न जाणता, रक्षण करण्यास समर्थ असूनही मला अरण्यात वास रुचत नाही.
2.30.29
यत् सृष्टासि मया सार्धं वनवासाय मैथिलि।
न विहातुं मया शक्या प्रीतिरात्मवता यथा ॥ २.३०.२९ ॥
हे मैथिली, वनवासासाठी तू माझ्यासह निर्माण झाली आहेस, म्हणून संयमी पुरुषाला जसे आपले प्रेम सोडता येत नाही, तसे मला तुला सोडता येत नाही.
2.30.30
धर्मस्तु गजनासोरु सद्भिराचरितः पुरा।
तं चाहमनुवर्तिष्ये यथा सूर्यं सुवर्चला ॥ २.३०.३० ॥
हे गजनासोरु, धर्म पूर्वीपासून सज्जनांनी आचरलेला आहे; मी त्याचेच अनुसरण करीन, जसे सुवर्चला सूर्याचे अनुसरण करते.
2.30.31
न खल्वहं न गच्छेयं वनं जनकनन्दिनि।
वचनं तन्नयति मां पितुः सत्योपबृंहितम् ॥ २.३०.३१ ॥
हे जनकनंदिनी, मी वनात जाणार नाही असे नाही; सत्याने दृढ झालेले पित्याचे ते वचन मला वनाकडे नेत आहे.
2.30.32
एष धर्मश्च सुश्रोणि पितुर्मातुश्च वश्यता।
आज्ञां चाहं व्यतिक्रम्य नाहं जीवितुमुत्सहे ॥ २.३०.३२ ॥
हे सुश्रोणि! माता-पित्यांच्या आज्ञेत राहणे हाच धर्म आहे. त्यांची आज्ञा मोडून मी जगू इच्छित नाही.
2.30.33
अस्वाधीनं कथं दैवं प्रकारैरभिराध्यते।
स्वाधीनं समतिक्रम्य मातरं पितरं गुरुम् ॥ २.३०.३३ ॥
जे दैव स्वाधीन नाही, त्याला कोणत्या उपायांनी प्रसन्न करता येईल? स्वाधीन असलेल्या माता, पिता, गुरु यांचे उल्लंघन करून?
2.30.34
यत्र त्रयं त्रयो लोकाः पवित्रं तत्समं भुवि।
नान्यदस्ति शुभापाङ्गे तेनेदमभिराध्यते ॥ २.३०.३४ ॥
ज्यामध्ये तिन्ही लोक आहेत, त्या पवित्राच्या बरोबरीचे पृथ्वीवर दुसरे काही नाही. हे शुभनेत्रे! म्हणूनच हीच आराधना आहे.
2.30.35
न सत्यं दानमानौ वा यज्ञो वाप्याप्तदक्षिणाः।
तथा बलकराः सीते यथा सेवा पितुर्मता ॥ २.३०.३५ ॥
हे सीते! सत्य, दान, मान, किंवा पूर्ण दक्षिणेचा यज्ञ हे सुद्धा पित्याच्या सेवेइतके बलदायी मानले जात नाहीत.
2.30.36
स्वर्गो धनं वा धान्यं वा विद्या पुत्राः सुखानि च।
गुरुवृत्त्यनुरोधेन न किंचिदपि दुर्लभम् ॥ २.३०.३६ ॥
स्वर्ग, धन, धान्य, विद्या, पुत्र आणि सुख—गुरुसेवेच्या अनुरोधाने काहीही दुर्लभ नाही.
2.30.37
देवगन्धर्वगोलोकान् ब्रह्मलोकांस्तथापरान्।
प्राप्नुवन्ति महात्मानो मातापितृपरायणाः ॥ २.३०.३७ ॥
माता-पित्यांना वाहून घेतलेले महात्मे देवलोक, गंधर्वलोक, गोलोक, ब्रह्मलोक आणि इतर लोक प्राप्त करतात.
2.30.38
स मा पिता यथा शास्ति सत्यधर्मपथे स्थितः।
तथा वर्तितुमिच्छामि स हि धर्मः सनातनः ॥ २.३०.३८ ॥
सत्यधर्माच्या मार्गावर स्थिर असलेले माझे वडील जसा आदेश देतात, तसेच मी वागू इच्छितो; हाच सनातन धर्म आहे.
2.30.39
मम सन्ना मतिः सीते नेतुं त्वां दण्डकावनम्।
वसिष्यामीति सा त्वं मामनुयातुं सुनिश्चिता ॥ २.३०.३९ ॥
हे सीते, तुला घेऊन दण्डकारण्यात जाऊन वास करावा हा माझा निश्चय आहे; तूही माझ्या मागे येण्याचा दृढ निश्चय केला आहेस.
2.30.40
सा हि दिष्टानवद्याङ्गि वनाय मदिरेक्षणे।
अनुगच्छस्व मां भीरु सहधर्मचरी भव ॥ २.३०.४० ॥
दैवयोगाने निर्दोष अवयव असलेली, मदिरेसारखे नेत्र असलेली, हे भीरू सीते, वनात माझ्या मागे ये; माझी सहधर्मचारिणी हो.
2.30.41
सर्वथा सदृशं सीते मम स्वस्य कुलस्य च।
व्यवसायमनुक्रान्ता कान्ते त्वमतिशोभनम् ॥ २.३०.४१ ॥
हे सीते, तुझा हा निर्णय सर्व प्रकारे माझ्या आणि आपल्या कुलाला साजेसा आहे; हे प्रिये, तू अत्यंत उत्तम निश्चय केला आहेस.
2.30.42
आरभस्व शुभश्रोणि वनवासक्षमाः क्रियाः।
नेदानीं त्वदृते सीते स्वर्गोऽपि मम रोचते ॥ २.३०.४२ ॥
हे शुभकटी सीते, वनवासासाठी योग्य तयारी सुरू कर; आता तुझ्याशिवाय मला स्वर्गही आवडत नाही.
2.30.43
ब्राह्मणेभ्यश्च रत्नानि भिक्षुकेभ्यश्च भोजनम्।
देहि चाशंसमानेभ्यः संत्वरस्व च मा चिरम् ॥ २.३०.४३ ॥
ब्राह्मणांना रत्ने आणि भिक्षुकांना भोजन दे; आशेने उभ्या असलेल्यांनाही दे; घाई कर, उशीर करू नकोस.
2.30.44
भूषणानि महार्हाणि वरवस्त्राणि यानि च।
रमणीयाश्च ये केचित् क्रीडार्थाश्चाप्युपस्कराः ॥ २.३०.४४ ॥
मौल्यवान अलंकार आणि उत्तम वस्त्रे, जी काही सुंदर वस्तू होत्या, आणि क्रीडेसाठी जी साधने होती—
2.30.45
शयनीयानि यानानि मम चान्यानि यानि च।
देहि स्वभृत्यवर्गस्य ब्राह्मणानामनन्तरम् ॥ २.३०.४५ ॥
माझी शयने, वाहने आणि इतर जे काही आहे—ते आपल्या सेवकवर्गाला द्या आणि त्यानंतर ब्राह्मणांना द्या.
2.30.46
अनुकूलं तु सा भर्तुर्ज्ञात्वा गमनमात्मनः।
क्षिप्रं प्रमुदिता देवी दातुमेव प्रचक्रमे ॥ २.३०.४६ ॥
पतीचे प्रस्थान आपल्यासाठी अनुकूल आहे हे जाणून ती देवी अत्यंत आनंदित झाली आणि लगेच दान देण्यास लागली.
2.30.47
ततः प्रहृष्टा प्रतिपूर्णमानसा
यशस्विनी भर्तुरवेक्ष्य भाषितम्।
धनानि रत्नानि च दातुमङ्गना
प्रचक्रमे धर्मभृतां मनस्विनी ॥ २.३०.४७ ॥
तेव्हा अत्यंत आनंदित आणि पूर्ण समाधानी मनाने, यशस्विनी अशी ती स्त्री पतीचे शब्द लक्षात घेऊन धन आणि रत्ने दान देऊ लागली—धर्म पाळणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ, उदार मनाची ती स्त्री.