বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 2.38
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.38.1
तस्यां चीरं वसानायां नाथवत्यामनाथवत्।
प्रचुक्रोश जनः सर्वो धिक् त्वां दशरथं त्विति ॥ २.३८.१ ॥
নাথ থাকা সত্ত্বেও অনাথার মতো তাঁকে বল্কল পরতে দেখে সকল মানুষ চিৎকার করে উঠল—“ধিক্ তোমাকে, দশরথ!”
2.38.2
तेन तत्र प्रणादेन दुःखितः स महीपतिः।
चिच्छेद जीविते श्रद्धां धर्मे यशसि चात्मनः ॥ २.३८.२ ॥
সেই কোলাহলে দুঃখিত হয়ে সেই রাজা সেখানেই নিজের জীবনে, ধর্মে ও যশে আস্থা হারালেন।
2.38.3
स निःश्वस्योष्णमैक्ष्वाकस्तां भार्यामिदमब्रवीत्।
कैकेयि कुशचीरेण न सीता गन्तुमर्हति ॥ २.३८.३ ॥
সেই ইক্ষ্বাকু-বংশীয় রাজা উষ্ণ নিঃশ্বাস ফেলে তাঁর পত্নীকে বললেন—“কৈকেয়ী, কুশঘাসের বল্কল পরে সীতার বনে যাওয়া উচিত নয়।”
2.38.4
सुकुमारी च बाला च सततं च सुखोचिता।
नेयं वनस्य योग्येति सत्यमाह गुरुर्मम ॥ २.३८.४ ॥
সে সুকুমারী, বালিকা এবং সর্বদা সুখে অভ্যস্ত; সে বনের যোগ্য নয়—এ কথা আমার গুরু সত্যই বলেছিলেন।
2.38.5
इयं हि कस्यापि करोति किंचित्
तपस्विनी राजवरस्य पुत्री।
या चीरमासाद्य जनस्य मध्ये
स्थिता विसंज्ञा श्रमणीव काचित् ॥ २.३८.५ ॥
শ্রেষ্ঠ রাজার কন্যা এই তপস্বিনী কাউকে কী করতে পারে? বল্কল পেয়ে জনতার মাঝে বিহ্বল হয়ে দাঁড়িয়ে আছে, যেন কোনও শ্রমণী।
2.38.6
चीराण्यपास्याज्जनकस्य कन्या
नेयं प्रतिज्ञा मम दत्तपूर्वा।
यथासुखं गच्छतु राजपुत्री
वनं समग्रा सह सर्वरत्नैः ॥ २.३८.६ ॥
জনকের এই কন্যা বল্কল খুলে ফেলুক; এটি আমার পূর্বপ্রদত্ত প্রতিজ্ঞা নয়। রাজকুমারী সমস্ত রত্ন সহ যথাসুখে বনে যাক।
2.38.7
अजीवनार्हेण मया नृशंसा
कृता प्रतिज्ञा नियमेन तावत्।
त्वया हि बाल्यात् प्रतिपन्नमेतत्
तन्मा दहेद् वेणुमिवात्मपुष्पम् ॥ २.३८.७ ॥
বাঁচার অযোগ্য আমি পূর্বেই নিয়মমতো সেই নিষ্ঠুর প্রতিজ্ঞা করেছিলাম। তুমি শৈশবেই তা স্বীকার করেছিলে। অতএব বাঁশকে যেমন তার নিজের ফুল দগ্ধ করে, তেমনি তা আমাকে দগ্ধ করুক।
2.38.8
रामेण यदि ते पापे किंचित्कृतमशोभनम्।
अपकारः क इह ते वैदेह्या दर्शितोऽधमे ॥ २.३८.८ ॥
হে পাপিষ্ঠা, রাম যদি তোমার প্রতি কিছু অনুচিত করে থাকেন, তবে হে অধমা, বৈদেহী এখানে তোমার কী অপকার করেছেন?
2.38.9
मृगीवोत्फुल्लनयना मृदुशीला मनस्विनी।
अपकारं कमिव ते करोति जनकात्मजा ॥ २.३८.९ ॥
হরিণীর মতো বিস্তৃত নয়না, কোমল স্বভাবা, মনস্বিনী জনকনন্দিনী তোমার কী অপকার করেছেন?
2.38.10
ननु पर्याप्तमेवं ते पापे रामविवासनम्।
किमेभिः कृपणैर्भूयः पातकैरपि ते कृतैः ॥ २.३८.१० ॥
হে পাপিষ্ঠা, তোমার পক্ষে রামের বনবাস কি যথেষ্ট নয়? তুমি ইতিমধ্যেই যে দীন পাপ করেছ, তার সঙ্গে আর কী লাভ?
2.38.11
प्रतिज्ञातं मया तावत् त्वयोक्तं देवि शृण्वता।
रामं यदभिषेकाय त्वमिहागतमब्रवीः ॥ २.३८.११ ॥
হে দেবী, আমি পূর্বেই প্রতিজ্ঞা করেছিলাম; আমি শুনতে শুনতে তুমিও তা-ই বলেছিলে। রামের অভিষেকের জন্য তুমি এখানে এসে যা বলেছিলে, তা-ই।
2.38.12
तत्त्वेतत् समतिक्रम्य निरयं गन्तुमिच्छसि।
मैथिलीमपि या हि त्वमीक्षसे चीरवासिनीम् ॥ २.३८.१२ ॥
কিন্তু একে লঙ্ঘন করে তুমি নরকে যেতে ইচ্ছা করছ; সত্যিই তুমি চীরবস্ত্রপরিহিতা মৈথিলীর দিকেও তাকাচ্ছ।
2.38.13
एवं ब्रुवन्तं पितरं रामः सम्प्रस्थितो वनम्।
अवाक्शिरसमासीनमिदं वचनमब्रवीत् ॥ २.३८.१३ ॥
এইভাবে পিতা বলছিলেন, বনের পথে যাত্রার জন্য প্রস্তুত রাম মাথা নত করে বসে থাকা পিতাকে এই কথা বললেন।
2.38.14
इयं धार्मिक कौसल्या मम माता यशस्विनी।
वृद्धा चाक्षुद्रशीला च न च त्वां देव गर्हते ॥ २.३८.१४ ॥
ইনি ধর্মপরায়ণা, যশস্বিনী কৌশল্যা, আমার মাতা। তিনি বৃদ্ধা এবং উদার স্বভাবের; হে দেব, তিনি আপনাকে নিন্দা করেন না।
2.38.15
मया विहीनां वरद प्रपन्नां शोकसागरम्।
अदृष्टपूर्वव्यसनां भूयः सम्मन्तुमर्हसि ॥ २.३८.१५ ॥
হে বরদাতা, আমার বিচ্ছেদে শোকসাগরে নিমজ্জিতা, পূর্বে কখনও না-দেখা বিপদে পড়া তাঁকে আপনি আবার সান্ত্বনা দিতে যোগ্য।
2.38.16
पुत्रशोकं यथा नर्च्छेत् त्वया पूज्येन पूजिता।
मां हि संचिन्तयन्ती सा त्वयि जीवेत् तपस्विनी ॥ २.३८.१६ ॥
আপনি পূজনীয় হয়ে তাঁকে সম্মান করলে, তিনি পুত্রশোক লাভ করবেন না। আমাকেই সতত চিন্তা করা সেই তপস্বিনী আপনার উপর নির্ভর করে বেঁচে থাকুন।
2.38.17
इमां महेन्द्रोपम जातगर्धिनीं
तथा विधातुं जननीं ममार्हसि।
यथा वनस्थे मयि शोककर्शिता
न जीवितं न्यस्य यमक्षयं व्रजेत् ॥ २.३८.१७ ॥
হে মহেন্দ্রতুল্য, আমার জন্য আকুলা এই জননীকে এমনভাবে রক্ষা করা আপনার উচিত, যাতে আমি বনে থাকাকালে শোকে ক্ষীণ হয়ে প্রাণ ত্যাগ করে যমলোকে না যান।