वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.43
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.43.1
ततः समीक्ष्य शयने सन्नं शोकेन पार्थिवम्।
कौसल्या पुत्रशोकार्ता तमुवाच महीपतिम् ॥ २.४३.१ ॥
तेव्हा शय्येवर शोकाने खचलेल्या राजाला पाहून पुत्रशोकाने पीडित कौसल्या त्या महीपतीला म्हणाली.
2.43.2
राघवे नरशार्दूले विषं मुक्त्वाहिजिह्मगा।
विचरिष्यति कैकेयी निर्मुक्तेव हि पन्नगी ॥ २.४३.२ ॥
हे नरश्रेष्ठा! राघवावर विष सोडून, सापासारखी वाकडी कैकेयी कात टाकलेल्या नागिणीसारखी फिरेल.
2.43.3
विवास्य रामं सुभगा लब्धकामा समाहिता।
त्रासयिष्यति मां भूयो दुष्टाहिरिव वेश्मनि ॥ २.४३.३ ॥
रामाला वनवासात पाठवून, इच्छा पूर्ण झालेली ती सौभाग्यवती आणि दृढचित्त कैकेयी घरातील दुष्ट सापाप्रमाणे मला पुन्हा भयभीत करील.
2.43.4
अथास्मिन् नगरे रामश्चरन् भैक्षं गृहे वसेत्।
कामकारो वरं दातुमपि दासं ममात्मजम् ॥ २.४३.४ ॥
या नगरात राम भिक्षा मागत फिरताना एखाद्या घरात राहील; मनमानी करणारी कैकेयी वर देऊन माझ्या पुत्रालाही दास बनवू शकेल.
2.43.5
पातयित्वा तु कैकेय्या रामं स्थानाद् यथेष्टतः।
प्रविद्धो रक्षसां भागः पर्वणीवाहिताग्निना ॥ २.४३.५ ॥
कैकेयीने रामाला त्याच्या स्थानावरून खाली पाडून मनमानीने घालवले आहे; पर्वदिनी अग्निहोत्री राक्षसांचा भाग फेकतो तसे.
2.43.6
नागराजगतिर्वीरो महाबाहुर्धनुर्धरः।
वनमाविशते नूनं सभार्यः सहलक्ष्मणः ॥ २.४३.६ ॥
गजराजाच्या चालीचा, महाबाहू, धनुर्धर वीर राम पत्नी आणि लक्ष्मणासह निश्चितच वनात प्रवेश करील.
2.43.7
वने त्वदृष्टदुःखानां कैकेय्यनुमते त्वया।
त्यक्तानां वनवासाय कान्यावस्था भविष्यति ॥ २.४३.७ ॥
कैकेयीच्या संमतीने तू त्यांना वनवासासाठी त्यागले; ज्यांनी आजवर दुःख पाहिले नाही, त्यांची काय अवस्था होईल?
2.43.8
ते रत्नहीनास्तरुणाः फलकाले विवासिताः।
कथं वत्स्यन्ति कृपणाः फलमूलैः कृताशनाः ॥ २.४३.८ ॥
रत्नहीन ते तरुण फळकाळी वनवासात पाठवले गेले; दीन ते फळमुळे खाऊन कसे राहतील?
2.43.9
अपीदानीं स कालः स्यान्मम शोकक्षयः शिवः।
सहभार्यं सह भ्रात्रा पश्येयमिह राघवम् ॥ २.४३.९ ॥
आता तरी ती शुभ वेळ येईल का, माझ्या शोकाचा अंत होईल आणि पत्नी व भावासह येथे राघवाला मी पाहीन का?
2.43.10
श्रुत्वैवोपस्थितौ वीरौ कदायोध्या भविष्यति।
यशस्विनी हृष्टजना सूच्छ्रितध्वजमालिनी ॥ २.४३.१० ॥
ते दोन वीर आले हे ऐकून अयोध्या कधी आनंदी लोकांनी भरून, उंच ध्वज आणि माळांनी सजून यशस्विनी होईल?
2.43.11
कदा प्रेक्ष्य नरव्याघ्रावरण्यात् पुनरागतौ।
भविष्यति पुरी हृष्टा समुद्र इव पर्वणि ॥ २.४३.११ ॥
वनातून परत आलेल्या त्या दोन नरश्रेष्ठांना पाहून नगरी पौर्णिमेच्या समुद्राप्रमाणे कधी आनंदित होईल?
2.43.12
कदायोध्यां महाबाहुः पुरीं वीरः प्रवेक्ष्यति।
पुरस्कृत्य रथे सीतां वृषभो गोवधूमिव ॥ २.४३.१२ ॥
महाबाहू वीर सीतेला रथात पुढे ठेवून, वृषभ गाईला पुढे ठेवून जातो तसा, अयोध्या नगरीत कधी प्रवेश करेल?
2.43.13
कदा प्राणिसहस्राणि राजमार्गे ममात्मजौ।
लाजैरवकरिष्यन्ति प्रविशन्तावरिंदमौ ॥ २.४३.१३ ॥
शत्रूंचे दमन करणारे माझे दोन पुत्र प्रवेश करताना, राजमार्गावर हजारो प्राणी त्यांच्यावर लाह्या केव्हा उधळतील?
2.43.14
प्रविशन्तौ कदायोध्यां द्रक्ष्यामि शुभकुण्डलौ।
उदग्रायुधनिस्त्रिंशौ सशृङ्गाविव पर्वतौ ॥ २.४३.१४ ॥
शुभ कुंडले धारण केलेले ते दोघे अयोध्येत प्रवेश करतील तेव्हा मी त्यांना केव्हा पाहीन? उंचावलेली आयुधे व तलवारी घेऊन, शिखरांसह दोन पर्वतांसारखे.
2.43.15
कदा सुमनसः कन्या द्विजातीनां फलानि च।
प्रदिशन्त्यः पुरीं हृष्टाः करिष्यन्ति प्रदक्षिणम् ॥ २.४३.१५ ॥
फुले धारण केलेल्या कन्या केव्हा आनंदाने द्विजांना फळे अर्पण करीत नगराला प्रदक्षिणा घालतील?
2.43.16
कदा परिणतो बुद्ध्या वयसा चामरप्रभाः।
अभ्युपैष्यति धर्मात्मा सुवर्ष इव लालयन् ॥ २.४३.१६ ॥
बुद्धी व वयाने परिपक्व, देवतांसारख्या तेजाने युक्त, वर्षाव करणाऱ्या मेघासारखा प्रजेचे लालन करीत तो धर्मात्मा केव्हा (सिंहासनाकडे) येईल?
2.43.17
निःसंशयं मया मन्ये पुरा वीर कदर्यया।
पातुकामेषु वत्सेषु मातॄणां शातिताः स्तनाः ॥ २.४३.१७ ॥
हे वीरा, माझा विश्वास आहे की पूर्वी एखाद्या कृपण स्त्रीने दूध पिण्यास उत्सुक असलेली वासरे असताना मातांचे स्तन कापले असावेत.
2.43.18
साहं गौरिव सिंहेन विवत्सा वत्सला कृता।
कैकेय्या पुरुषव्याघ्र बालवत्सेव गौर्बलात् ॥ २.४३.१८ ॥
हे पुरुषव्याघ्रा, सिंहाने बळजबरीने वासरापासून वेगळ्या केलेल्या गाईप्रमाणे, प्रेमळ अशी मी कैकेयीमुळे माझ्या वासरापासून (पुत्रापासून) विलग केली गेले आहे; लहान वासरू असलेल्या गाईला बळजबरीने हिरावून घेतल्याप्रमाणे.
2.43.19
नहि तावद्गुणैर्जुष्टं सर्वशास्त्रविशारदम्।
एकपुत्रा विना पुत्रमहं जीवितुमुत्सहे ॥ २.४३.१९ ॥
सर्वशास्त्रनिपुण आणि गुणवान पुत्राशिवाय, एकुलत्या एक पुत्राची माता असलेली मी जगण्याचे धाडस करू शकत नाही.
2.43.20
न हि मे जीविते किंचित् सामर्थ्यमिह कल्प्यते।
अपश्यन्त्याः प्रियं पुत्रं लक्ष्मणं च महाबलम् ॥ २.४३.२० ॥
माझ्या प्रिय पुत्राला आणि महाबली लक्ष्मणाला न पाहिल्यास, माझ्या जीवनात काहीच सामर्थ्य उरणार नाही.
2.43.21
अयं हि मां दीपयतेऽद्य वह्नि-
स्तनूजशोकप्रभवो महाहितः।
महीमिमां रश्मिभिरुत्तमप्रभो
यथा निदाघे भगवान् दिवाकरः ॥ २.४३.२१ ॥
आज पुत्रशोकातून उत्पन्न झालेला हा महाअनर्थकारी अग्नी मला जाळत आहे, जसा ग्रीष्मऋतूत उत्तम तेजस्वी भगवान सूर्य आपल्या किरणांनी या पृथ्वीला तापवतो.