Vālmīki Rāmāyaṇa · Sarga 2.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.50.1
विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मण पूर्वजः ।
अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्ञ्लिर्वाक्वमब्रवीत् ॥ २.५०.१ ॥
Having crossed the vast and lovely lands of Kosala, the wise elder brother, facing toward Ayodhyā with palms joined, spoke these words.
2.50.2
आपृच्छे त्वाम् पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते ।
दैवतानि च यानि त्वाम् पालयन्त्यावसन्ति च ॥ २.५०.२ ॥
O best of cities, protected by the descendants of Kakutstha, I take my leave of you, and of the deities who guard you and dwell within you.
2.50.3
निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः ।
पुनर्ध्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सम्गतः ॥ २.५०.३ ॥
Having completed my forest exile and freed from my debt to the lord of the earth, I shall see you again, reunited with my mother and father.
2.50.4
ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम् ।
अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदम् जनम् ॥ २.५०.४ ॥
Then, with eyes red as blood and face full of tears, sorrowful, he raised his right arm and spoke to the people of the countryside.
2.50.5
अनुक्रोशो दया चैव यथार्हम् मयि वह् कृतः ।
चिरम् दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये ॥ २.५०.५ ॥
You have shown me the compassion and kindness that was fitting. Let this wretched time of long sorrow pass; go forth to accomplish your purpose.
2.50.6
तेऽभिवाद्य महात्मानम् कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
विलपन्तो नरा घोरम् व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित् ॥ २.५०.६ ॥
They bowed to the great-souled one and circled him keeping him on their right, and the people, lamenting dreadfully, stood here and there.
2.50.7
तथा विलपताम् तेषामतृप्तानाम् च राघवः ।
अचक्षुरिषयम् प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे ॥ २.५०.७ ॥
As they lamented and were still unsatisfied, Rāghava went out of their sight, as the sun does at the face of night.
2.50.8
ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् ।
अकुतश्चिद्भयान् रम्याम् श्चैत्ययूपसमावृतान् ॥ २.५०.८ ॥
Then he passed through a delightful land, rich in grain and wealth, with people given to generosity and good fortune, free from fear on every side, surrounded by shrines and sacrificial posts.
2.50.9
उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् ।
तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान् ॥ २.५०.९ ॥
Adorned with pleasure gardens and mango groves, abundant in well-stocked waters, crowded with contented and prosperous people, filled and frequented by herds of cattle.
2.50.10
लक्षणीयान्न रेम्द्राणाम् ब्रह्मघोषाभिनादितान् ।
रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत ॥ २.५०.१० ॥
Through regions worthy of kings and resounding with the Vedic chanting of Brahmins, the best of men, Rāma, passed beyond the land of Kosala by chariot.
2.50.11
मध्येन मुदितम् स्फीतम् रम्योद्यानसमाकुलम् ।
राज्यम् भोग्यम् नरेन्द्राणाम् ययौ धृतिमताम् वरः ॥ २.५०.११ ॥
Through the heart of the joyful and flourishing kingdom, full of lovely gardens, fit to be enjoyed by kings, the best of the steadfast went on.
2.50.12
तत्र त्रिपथगाम् दिव्याम् शिव तोयाम् अशैवलाम् ।
ददर्श राघवो गन्गाम् पुण्याम् ऋषि निसेविताम् ॥ २.५०.१२ ॥
There Rāghava beheld the Gaṅgā, flowing in three courses, divine, with auspicious waters free of moss, sacred and frequented by sages.
2.50.13
आश्रमैरविदूर्स्थैः श्रीमद्भिः समलम् कृताम् ।
कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभिः सेविताम्भोह्रदाम् शिवाम् ॥ २.५०.१३ ॥
Adorned with splendid hermitages situated nearby, attended at the proper time by delighted apsarases, with pools of water, auspicious (the Ganges).
2.50.14
देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम् ।
नागगन्धर्वपत्नीभिः सेविताम् सततम् शिवाम् ॥ २.५०.१४ ॥
Graced by gods, demons, gandharvas and kinnaras, always attended by the wives of nāgas and gandharvas, auspicious (the Ganges).
2.50.15
देवाक्रीडशताकीर्णाम् देवोद्यानशतायुताम् ।
देवार्थमाकाशगमाम् विख्याताम् देवपद्मिनीम् ॥ २.५०.१५ ॥
Filled with hundreds of divine playgrounds, possessing hundreds of thousands of divine gardens, moving through the sky for the sake of the gods, renowned as the divine lotus-pool (the Ganges).
2.50.16
जलघाताट्टहासोग्राम् फेननिर्मलहासिनीम् ।
क्वचिद्वेणीकृतजलाम् क्वचिदावर्तशोभिताम् ॥ २.५०.१६ ॥
Fierce with the loud laughter of water striking against it, smiling the pure smile of foam, here with waters braided like a plait, there adorned with whirlpools (the Ganges).
2.50.17
क्वचित्स्तिमितगम्भीराम् क्वचिद्वेगजलाकुलाम् ।
क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषाम् क्वचिद्भैरवनिस्वनाम् ॥ २.५०.१७ ॥
Here calm and deep, there agitated by rushing waters, here with a deep roar, there making a terrifying sound (the Ganges).
2.50.18
देवसम्घाप्लुतजलाम् निर्मलोत्पलशोभिताम् ।
क्वचिदाभोगपुलिनाम् क्वचिन्नर्मलवालुकाम् ॥ २.५०.१८ ॥
With waters where throngs of gods bathe, adorned with pure blue lotuses, here with broad banks, there with pure sand (the Ganges).
2.50.19
हम्स सरस सम्घुष्टाम् चक्र वाक उपकूजिताम् ।
सदामदैश्च विहगैरभिसम्नादिताम् तराम् ॥ २.५०.१९ ॥
That river resounded with the cries of swans, cranes and ruddy geese, and echoed all around with the calls of birds ever intoxicated with joy.
2.50.20
क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिव शोभिताम् ।
क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नाम् क्वचित्पद्मवनाकुलाम् ॥ २.५०.२० ॥
That river, here adorned as with garlands by the trees on its banks, there covered with blossomed blue lotuses, and elsewhere filled with groves of lotuses.
2.50.21
क्वचित्कुमुदष्ण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम् ।
नानापुष्परजोध्वस्ताम् समदामिव च क्वचित् ॥ २.५०.२१ ॥
That river, here adorned with clusters of white lilies and buds, and there strewn with the pollen of many kinds of flowers so that it seemed intoxicated.
2.50.22
व्यपेतमलसम्घाताम् मणिनिर्मलदर्शनाम् ।
दिशागजैर्वनगजैर्मत्तैश्च वरवारणैः ॥ २.५०.२२ ॥
That river was free of heaps of filth and clear to the sight like a gem, and was frequented by the elephants of the quarters, wild forest elephants, and excellent intoxicated elephants.
2.50.23
देवोपवाह्यश्च मुहुः सम्नादितवनान्तराम् ।
प्रमदामिव यत्ने न भूषिताम् भूषणोत्तमैः ॥ २.५०.२३ ॥
That river was resounded again and again by the divine mounts, and its forest recesses echoed; it was like a woman carefully adorned with the finest ornaments.
2.50.24
फलैः पुष्पैः किसलयैर्वऋताम् गुल्मैद्द्विजैस्तथा ।
शिम्शुमरैः च नक्रैः च भुजम्गैः च निषेविताम् ॥ २.५०.२४ ॥
That river was frequented by trees laden with fruit, flowers and tender shoots, by shrubs and birds, and likewise by dolphins, crocodiles and serpents.
2.50.25
विष्णुपादच्युताम् दिव्यामपापाम् पापनाशिनीम् ।
ताम् शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टाम् सागरतेजसा ॥ २.५०.२५ ॥
Her, the divine one fallen from Viṣṇu's foot, sinless, destroyer of sin, who had been brought down from the matted locks of Śaṅkara by the power of Sagara.
2.50.26
समुद्रमहीषीम् गङ्गाम् सारसक्रौञ्चनादिताम् ।
आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरम् प्रति ॥ २.५०.२६ ॥
The mighty-armed one reached the Gaṅgā, queen of the ocean, resounding with the calls of sārasa and krauñca birds, and made his way toward Śṛṅgiberapura.
2.50.27
ताम् ऊर्मि कलिल आवर्ताम् अन्ववेक्ष्य महा रथः ।
सुमन्त्रम् अब्रवीत् सूतम् इह एव अद्य वसामहे ॥ २.५०.२७ ॥
Looking upon her, full of waves and eddies, the great charioteer said to the charioteer Sumantra: 'Let us stay here today.'
2.50.28
अविदूरात् अयम् नद्या बहु पुष्प प्रवालवान् ।
सुमहान् इन्गुदी वृक्षो वसामः अत्र एव सारथे ॥ २.५०.२८ ॥
'Charioteer, not far from this river stands a very large iṅgudī tree rich with many flowers and sprouts; let us stay here.'
2.50.29
द्रक्ष्यामः सरिताम् श्रेष्ठाम् सम्मान्यसलिलाम् शिवाम् ।
देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम् ॥ २.५०.२९ ॥
'We shall behold the Gaṅgā, best of rivers, whose waters are worthy of honor, auspicious, belonging to gods, demons, gandharvas, beasts, men and birds.'
2.50.30
लक्षणः च सुमन्त्रः च बाढम् इति एव राघवम् ।
उक्त्वा तम् इन्गुदी वृक्षम् तदा उपययतुर् हयैः ॥ २.५०.३० ॥
Lakṣmaṇa and Sumantra, saying 'Very well' to Rāghava, then drove their horses toward that iṅgudī tree.
2.50.31
रामः अभियाय तम् रम्यम् वृक्षम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
रथात् अवातरत् तस्मात् सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ २.५०.३१ ॥
Rāma, delight of the Ikṣvākus, went up to that lovely tree and descended from the chariot, together with his wife and Lakṣmaṇa.
2.50.32
सुमन्त्रः अपि अवतीर्य एव मोचयित्वा हय उत्तमान् ।
वृक्ष मूल गतम् रामम् उपतस्थे कृत अन्जलिः ॥ २.५०.३२ ॥
Sumantra also descended, unyoked the excellent horses, and stood before Rāma, who was seated at the foot of the tree, with folded hands.
2.50.33
तत्र राजा गुहो नाम रामस्य आत्म समः सखा ।
निषाद जात्यो बलवान् स्थपतिः च इति विश्रुतः ॥ २.५०.३३ ॥
There was a king named Guha, Rāma's friend, equal to himself, of the Niṣāda caste, powerful, and renowned as a chief.
2.50.34
स श्रुत्वा पुरुष व्याघ्रम् रामम् विषयम् आगतम् ।
वृद्धैः परिवृतः अमात्यैः ज्ञातिभिः च अपि उपागतः ॥ २.५०.३४ ॥
Hearing that Rāma, the tiger among men, had come into his realm, he approached, surrounded by elders, ministers and kinsmen.
2.50.35
ततः निषाद अधिपतिम् दृष्ट्वा दूरात् अवस्थितम् ।
सह सौमित्रिणा रामः समागच्चद् गुहेन सः ॥ २.५०.३५ ॥
Then Rāma, seeing the lord of the Niṣādas standing at a distance, went forward with Saumitri to meet Guha.
2.50.36
तम् आर्तः सम्परिष्वज्य गुहो राघवम् अब्रवीत् ।
यथा अयोध्या तथा इदम् ते राम किम् करवाणि ते ॥ २.५०.३६ ॥
Distressed, Guha embraced Rāghava closely and said: 'O Rāma, as Ayodhyā is yours, so is this; tell me, what may I do for you?'
2.50.37
ईदृशम् हि महाबाहो कः प्रप्स्यत्यतिथिम् प्रियम् ।
ततः गुणवद् अन्न अद्यम् उपादाय पृथग् विधम् ।
अर्घ्यम् च उपानयत् क्षिप्रम् वाक्यम् च इदम् उवाच ह ॥ २.५०.३७ ॥
O mighty-armed one, who would obtain such a dear guest? Then he quickly brought various excellent foods, offered the arghya, and spoke these words.
2.50.38
स्वागतम् ते महा बाहो तव इयम् अखिला मही ।
वयम् प्रेष्या भवान् भर्ता साधु राज्यम् प्रशाधि नः ॥ २.५०.३८ ॥
Welcome to you, O mighty-armed one! This whole earth is yours. We are your servants, and you are our lord; rule us well.
2.50.39
भक्ष्यम् भोज्यम् च पेयम् च लेह्यम् च इदम् उपस्थितम् ।
शयनानि च मुख्यानि वाजिनाम् खादनम् च ते ॥ २.५०.३९ ॥
Food to eat, food to enjoy, drink, and food to lick are ready here for you; there are also excellent beds, and fodder for your horses.
2.50.40
गुहम् एव ब्रुवाणम् तम् राघवः प्रत्युवाच ह ॥ २.५०.४० ॥
As Guha was speaking thus, Rāghava replied to him.
2.50.41
अर्चिताः चैव हृष्टाः च भवता सर्वथा वयम् ।
पद्भ्याम् अभिगमाच् चैव स्नेह सम्दर्शनेन च ॥ २.५०.४१ ॥
We have been honoured and gladdened by you in every way, both by your coming near on foot and by your showing affection.
2.50.42
भुजाभ्याम् साधु वृत्ताभ्याम् पीडयन् वाक्यम् अब्रवीत् ।
दिष्ट्या त्वाम् गुह पश्यामि अरोगम् सह बान्धवैः ॥ २.५०.४२ ॥
Pressing him with his fine rounded arms, he spoke these words: "Guha, by good fortune I see you well, together with your kinsmen."
2.50.43
अपि ते कूशलम् राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ।
यत् तु इदम् भवता किम्चित् प्रीत्या समुपकल्पितम् ।
सर्वम् तत् अनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥ २.५०.४३ ॥
Is all well with your kingdom, your friends, and your wealth? Whatever you have prepared here out of affection, I accept it all, for I am not engaged in receiving gifts.
2.50.44
कुश चीर अजिन धरम् फल मूल अशनम् च माम् ।
विद्धि प्रणिहितम् धर्मे तापसम् वन गोचरम् ॥ २.५०.४४ ॥
Know me as an ascetic who wears kuśa grass, bark garments, and deerskin, who lives on fruits and roots, is devoted to dharma, and roams the forest.
2.50.45
अश्वानाम् खादनेन अहम् अर्थी न अन्येन केनचित् ।
एतावता अत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः ॥ २.५०.४५ ॥
I need nothing else but to feed the horses; with this alone, you will have honored me well here.
2.50.46
एते हि दयिता राज्ञः पितुर् दशरथस्य मे ।
एतैः सुविहितैः अश्वैः भविष्याम्य् अहम् अर्चितः ॥ २.५०.४६ ॥
These are the beloved horses of my father, King Daśaratha; with these well-tended horses I shall be honored.
2.50.47
अश्वानाम् प्रतिपानम् च खादनम् चैव सो अन्वशात् ।
गुहः तत्र एव पुरुषाम्स् त्वरितम् दीयताम् इति ॥ २.५०.४७ ॥
Then Guha at once ordered the attendants there: let the horses be given water and fodder quickly.
2.50.48
ततः चीर उत्तर आसन्गः सम्ध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् ।
जलम् एव आददे भोज्यम् लक्ष्मणेन आहृतम् स्वयम् ॥ २.५०.४८ ॥
Then, with his bark garment draped over him as an upper cloth, having performed the evening twilight rite, he took only the water that Lakṣmaṇa himself had brought as his food.
2.50.49
तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ।
सभार्यस्य ततः अभ्येत्य तस्थौ वृष्कम् उपाश्रितः ॥ २.५०.४९ ॥
Lakṣmaṇa, having washed the feet of him who lay on the ground, with his wife, then came near and stood leaning against a tree.
2.50.50
गुहो अपि सह सूतेन सौमित्रिम् अनुभाषयन् ।
अन्वजाग्रत् ततः रामम् अप्रमत्तः धनुर् धरः ॥ २.५०.५० ॥
Guha too, together with the charioteer, conversing with Lakṣmaṇa, then kept watch over Rāma, vigilant, bow in hand.
2.50.51
तथा शयानस्य ततः अस्य धीमतः ।
यशस्विनो दाशरथेर् महात्मनः ।
अदृष्ट दुह्खस्य सुख उचितस्य सा ।
तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥ २.५०.५१ ॥
For him who lay thus, the wise, renowned, great-souled son of Daśaratha, who had never known sorrow and was worthy of happiness, that night then slowly passed.