รามายณะของวาลมีกิ · สรรค 2.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.50.1
विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मण पूर्वजः ।
अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्ञ्लिर्वाक्वमब्रवीत् ॥ २.५०.१ ॥
ลักษมณ์ พี่ใหญ่ผู้มีปัญญาได้ผ่านแคว้นโกศลอันกว้างใหญ่และงดงามแล้ว หันหน้าไปทางอโยธยา ประนมมือ แล้วกล่าวคำนี้
2.50.2
आपृच्छे त्वाम् पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते ।
दैवतानि च यानि त्वाम् पालयन्त्यावसन्ति च ॥ २.५०.२ ॥
ข้าแต่นครอันประเสริฐ ซึ่งวงศ์กากุตถ์ทรงคุ้มครองรักษา ข้าขอลาท่าน และขอลาเหล่าเทพที่คุ้มครองท่านและสถิตอยู่ในท่าน
2.50.3
निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः ।
पुनर्ध्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सम्गतः ॥ २.५०.३ ॥
เมื่อข้าได้พ้นจากการลี้ภัยในป่าแล้ว และหลุดพ้นจากหนี้ต่อองค์ผู้เป็นจอมแห่งแผ่นดิน ข้าจะได้กลับมาเห็นท่านอีก พร้อมด้วยมารดาและบิดา เมื่อได้มาพบกันอีกครั้ง
2.50.4
ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम् ।
अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदम् जनम् ॥ २.५०.४ ॥
จากนั้น พระองค์มีพระเนตรแดงดั่งโลหิต พระพักตร์เปียกไปด้วยน้ำตา ทรงเศร้าโศก ยกพระกรขวาขึ้น แล้วตรัสกับประชาชนในชนบท
2.50.5
अनुक्रोशो दया चैव यथार्हम् मयि वह् कृतः ।
चिरम् दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये ॥ २.५०.५ ॥
ท่านทั้งหลายได้แสดงความเมตตาและกรุณาแก่ข้าอย่างเหมาะสมแล้ว ขอให้ความทุกข์อันยาวนานและน่าสังเวชนี้ผ่านไป จงไปเพื่อให้สำเร็จตามความประสงค์เถิด
2.50.6
तेऽभिवाद्य महात्मानम् कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
विलपन्तो नरा घोरम् व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित् ॥ २.५०.६ ॥
พวกเขากราบแทบเท้าผู้มีจิตใจยิ่งใหญ่ และเดินเวียนขวารอบท่าน ขณะที่ผู้คนคร่ำครวญอย่างน่าสยดสยอง ต่างยืนอยู่ตามที่ต่าง ๆ
2.50.7
तथा विलपताम् तेषामतृप्तानाम् च राघवः ।
अचक्षुरिषयम् प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे ॥ २.५०.७ ॥
ขณะที่พวกเขาคร่ำครวญอยู่และยังไม่อิ่มเอมใจ พระราฆวะก็เสด็จลับสายตาไป เหมือนดวงอาทิตย์ลับไปที่ขอบฟ้าเมื่อค่ำคืนมาเยือน
2.50.8
ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् ।
अकुतश्चिद्भयान् रम्याम् श्चैत्ययूपसमावृतान् ॥ २.५०.८ ॥
จากนั้น พระองค์ผ่านดินแดนอันน่ารื่นรมย์ อุดมด้วยข้าวและทรัพย์สมบัติ มีผู้คนใจบุญและโชคดี ปลอดภัยจากความกลัวทุกด้าน ล้อมรอบด้วยศาลเจ้าและเสาบูชายัญ
2.50.9
उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् ।
तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान् ॥ २.५०.९ ॥
ประดับด้วยสวนสาธารณะและสวนมะม่วง มีแหล่งน้ำอุดมสมบูรณ์ เต็มไปด้วยผู้คนที่พอใจและมั่งคั่ง และมีฝูงโคมากมายที่มาหากิน
2.50.10
लक्षणीयान्न रेम्द्राणाम् ब्रह्मघोषाभिनादितान् ।
रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत ॥ २.५०.१० ॥
ผ่านดินแดนอันสมควรแก่กษัตริย์ ซึ่งก้องด้วยเสียงสวดพระเวทของพราหมณ์ ราม ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่มนุษย์ ทรงรถผ่านแคว้นโกศลไป
2.50.11
मध्येन मुदितम् स्फीतम् रम्योद्यानसमाकुलम् ।
राज्यम् भोग्यम् नरेन्द्राणाम् ययौ धृतिमताम् वरः ॥ २.५०.११ ॥
ผ่านกลางอาณาจักรอันรุ่งเรืองและอุดมสมบูรณ์ เต็มไปด้วยสวนอันงดงาม เหมาะแก่การเสวยสุขของพระราชาทั้งหลาย ผู้ประเสริฐที่สุดในหมู่ผู้มีความมั่นคง ทรงเสด็จไป
2.50.12
तत्र त्रिपथगाम् दिव्याम् शिव तोयाम् अशैवलाम् ।
ददर्श राघवो गन्गाम् पुण्याम् ऋषि निसेविताम् ॥ २.५०.१२ ॥
ที่นั่น พระราฆวะทอดพระเนตรแม่น้ำคงคาซึ่งไหลเป็นสามสาย เป็นทิพย์ มีน้ำอันเป็นมงคลและปราศจากตะไคร่น้ำ เป็นแม่น้ำอันศักดิ์สิทธิ์ที่เหล่าฤๅษีเข้าไปอาศัยอยู่
2.50.13
आश्रमैरविदूर्स्थैः श्रीमद्भिः समलम् कृताम् ।
कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभिः सेविताम्भोह्रदाम् शिवाम् ॥ २.५०.१३ ॥
ประดับด้วยอาศรมอันงดงามที่ตั้งอยู่ไม่ไกล มีอัปสรมาคอยปรนนิบัติในเวลาอันควรด้วยความยินดี มีแอ่งน้ำมากมาย เป็นแม่น้ำอันเป็นมงคล
2.50.14
देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम् ।
नागगन्धर्वपत्नीभिः सेविताम् सततम् शिवाम् ॥ २.५०.१४ ॥
ประดับด้วยเทพ อสูร คนธรรพ์ และกินนร มีภริยาของนาคและคนธรรพ์มาปรนนิบัติอยู่เสมอ เป็นแม่น้ำอันเป็นมงคล
2.50.15
देवाक्रीडशताकीर्णाम् देवोद्यानशतायुताम् ।
देवार्थमाकाशगमाम् विख्याताम् देवपद्मिनीम् ॥ २.५०.१५ ॥
เต็มไปด้วยสนามเล่นของเทพนับร้อย มีอุทยานของเทพนับแสน เคลื่อนไปในท้องฟ์ฟ้าเพื่อประโยชน์ของเทวดา เป็นที่รู้จักกันในนามสระบัวทิพย์ นั่นคือแม่น้ำคงคา
2.50.16
जलघाताट्टहासोग्राम् फेननिर्मलहासिनीम् ।
क्वचिद्वेणीकृतजलाम् क्वचिदावर्तशोभिताम् ॥ २.५०.१६ ॥
ดุดันด้วยเสียงหัวเราะอันดังของน้ำที่กระทบกัน ยิ้มด้วยรอยยิ้มอันบริสุทธิ์ของฟอง บางแห่งมีน้ำถักเป็นเปีย บางแห่งงดงามด้วยน้ำวน
2.50.17
क्वचित्स्तिमितगम्भीराम् क्वचिद्वेगजलाकुलाम् ।
क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषाम् क्वचिद्भैरवनिस्वनाम् ॥ २.५०.१७ ॥
บางแห่งสงบและลึก บางแห่งปั่นป่วนด้วยกระแสน้ำเชี่ยว บางแห่งมีเสียงคำรามลึก บางแห่งส่งเสียงน่าสะพรึงกลัว
2.50.18
देवसम्घाप्लुतजलाम् निर्मलोत्पलशोभिताम् ।
क्वचिदाभोगपुलिनाम् क्वचिन्नर्मलवालुकाम् ॥ २.५०.१८ ॥
มีน้ำที่เทพเจ้ามาชำระกายเป็นหมู่ประดับด้วยบัวสีน้ำเงินบริสุทธิ์ บางแห่งมีตลิ่งกว้าง บางแห่งมีทรายสะอาด
2.50.19
हम्स सरस सम्घुष्टाम् चक्र वाक उपकूजिताम् ।
सदामदैश्च विहगैरभिसम्नादिताम् तराम् ॥ २.५०.१९ ॥
แม่น้ำนั้นก้องด้วยเสียงหงส์ นกกระเรียน และเป็ดแดง และสะท้อนไปทั่วด้วยเสียงนกทั้งหลายที่เมามายด้วยความยินดีอยู่เสมอ
2.50.20
क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिव शोभिताम् ।
क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नाम् क्वचित्पद्मवनाकुलाम् ॥ २.५०.२० ॥
แม่น้ำนั้นบางแห่งงดงามดุจมาลัยที่ประดับด้วยต้นไม้บนฝั่ง บางแห่งปกคลุมด้วยบัวสีน้ำเงินที่บาน และบางแห่งเต็มไปด้วยป่าบัว
2.50.21
क्वचित्कुमुदष्ण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम् ।
नानापुष्परजोध्वस्ताम् समदामिव च क्वचित् ॥ २.५०.२१ ॥
แม่น้ำนั้นบางแห่งงดงามด้วยกลุ่มดอกบัวขาวและดอกตูม บางแห่งก็ถูกละอองเกสรดอกไม้นานาชนิดโปรยปรายจนดูเหมือนมึนเมา
2.50.22
व्यपेतमलसम्घाताम् मणिनिर्मलदर्शनाम् ।
दिशागजैर्वनगजैर्मत्तैश्च वरवारणैः ॥ २.५०.२२ ॥
แม่น้ำนั้นปราศจากกองสิ่งสกปรก ใสสะอาดดุจอัญมณีแก่สายตา และมีช้างแห่งทิศทั้งหลาย ช้างป่า และช้างสารชั้นเลิศที่กำลังมึนเมาไปมาอยู่เนืองนิจ
2.50.23
देवोपवाह्यश्च मुहुः सम्नादितवनान्तराम् ।
प्रमदामिव यत्ने न भूषिताम् भूषणोत्तमैः ॥ २.५०.२३ ॥
แม่น้ำนั้นมีพาหนะของเหล่าเทพย่ำเหยียบจนก้องกังวานซ้ำแล้วซ้ำเล่า ป่าในที่ลึกต่างก็สะท้อนเสียง แม่น้ำนั้นดุจสตรีที่แต่งกายด้วยเครื่องประดับอันวิจิตรเลิศล้ำอย่างประณีต
2.50.24
फलैः पुष्पैः किसलयैर्वऋताम् गुल्मैद्द्विजैस्तथा ।
शिम्शुमरैः च नक्रैः च भुजम्गैः च निषेविताम् ॥ २.५०.२४ ॥
แม่น้ำนั้นมีต้นไม้ที่ออกผล ดอก และยอดอ่อนดกหนา มีพุ่มไม้และนกเป็นที่อาศัย และยังมีปลาโลมา จระเข้ และงูอาศัยอยู่ด้วย
2.50.25
विष्णुपादच्युताम् दिव्यामपापाम् पापनाशिनीम् ।
ताम् शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टाम् सागरतेजसा ॥ २.५०.२५ ॥
พระแม่คงคาองค์นั้นเป็นของทิพย์ ไหลลงมาจากพระบาทของพระวิษณุ ปราศจากบาป เป็นผู้ทำลายบาป และถูกนำลงมาจากมวยผมของพระศังกรด้วยพลานุภาพของพระสาคระ
2.50.26
समुद्रमहीषीम् गङ्गाम् सारसक्रौञ्चनादिताम् ।
आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरम् प्रति ॥ २.५०.२६ ॥
แม่คงคาผู้เป็นราชินีแห่งมหาสมุทร ก้องกังวานด้วยเสียงนกสารสะและนกเกร็งแกนข้างกัน พระผู้มีแขนทรงพลังเสด็จไปถึงแม่น้ำนั้นและมุ่งหน้าไปยังเมืองศฤงคิเพระปุระ
2.50.27
ताम् ऊर्मि कलिल आवर्ताम् अन्ववेक्ष्य महा रथः ।
सुमन्त्रम् अब्रवीत् सूतम् इह एव अद्य वसामहे ॥ २.५०.२७ ॥
เมื่อทอดพระเนตรแม่น้ำที่เต็มไปด้วยคลื่นและน้ำวน มหารถีจึงตรัสกับสุมันตระสารถีว่า "วันนี้เราจะพักอยู่ที่นี่กันเถิด"
2.50.28
अविदूरात् अयम् नद्या बहु पुष्प प्रवालवान् ।
सुमहान् इन्गुदी वृक्षो वसामः अत्र एव सारथे ॥ २.५०.२८ ॥
"สารถีเอ๋ย ไม่ไกลจากแม่น้ำนี้มีต้นอิงคุทีขนาดใหญ่ยืนอยู่ มีดอกและหน่อมากมาย ให้เราพักกันที่นี่เถิด"
2.50.29
द्रक्ष्यामः सरिताम् श्रेष्ठाम् सम्मान्यसलिलाम् शिवाम् ।
देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम् ॥ २.५०.२९ ॥
"เราจะได้เห็นแม่คงคาผู้ประเสริฐที่สุดในบรรดาแม่น้ำ น้ำของนางควรได้รับความเคารพ เป็นมงคล และเป็นของเหล่าเทพ ทานพ คนธรรพ์ สัตว์ป่า มนุษย์ และนก"
2.50.30
लक्षणः च सुमन्त्रः च बाढम् इति एव राघवम् ।
उक्त्वा तम् इन्गुदी वृक्षम् तदा उपययतुर् हयैः ॥ २.५०.३० ॥
ลักษมณะและสุมันตระกล่าวแก่พระราฆวะว่า "ดีแล้ว" แล้วขับม้าไปยังต้นอิงคุทีนั้นทันที
2.50.31
रामः अभियाय तम् रम्यम् वृक्षम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
रथात् अवातरत् तस्मात् सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ २.५०.३१ ॥
พระรามผู้เป็นความยินดีของวงศ์อิกษวากุเสด็จไปยังต้นไม้อันงดงามนั้น แล้วเสด็จลงจากรถพร้อมด้วยพระชายาและลักษมณ์
2.50.32
सुमन्त्रः अपि अवतीर्य एव मोचयित्वा हय उत्तमान् ।
वृक्ष मूल गतम् रामम् उपतस्थे कृत अन्जलिः ॥ २.५०.३२ ॥
สุมันตระก็ลงจากรถเช่นกัน ปลดม้าชั้นดี แล้วประนมมือยืนต่อหน้าพระรามผู้ประทับอยู่ที่โคนต้นไม้
2.50.33
तत्र राजा गुहो नाम रामस्य आत्म समः सखा ।
निषाद जात्यो बलवान् स्थपतिः च इति विश्रुतः ॥ २.५०.३३ ॥
ณ ที่นั้นมีกษัตริย์พระนามว่ากุหะ เป็นสหายของพระราม เสมอด้วยพระองค์เอง เป็นชาวนิษาทโดยชาติกำเนิด มีกำลังมาก และเป็นที่รู้จักในฐานะหัวหน้าเผ่า
2.50.34
स श्रुत्वा पुरुष व्याघ्रम् रामम् विषयम् आगतम् ।
वृद्धैः परिवृतः अमात्यैः ज्ञातिभिः च अपि उपागतः ॥ २.५०.३४ ॥
เมื่อกุหะได้ทราบว่าพระรามผู้ประเสริฐในหมู่มนุษย์เสด็จเข้ามาในแว่นแคว้นของตน ก็เข้าเฝ้า โดยมีผู้เฒ่า เหล่าอำมาตย์ และญาติพี่น้องแวดล้อม
2.50.35
ततः निषाद अधिपतिम् दृष्ट्वा दूरात् अवस्थितम् ।
सह सौमित्रिणा रामः समागच्चद् गुहेन सः ॥ २.५०.३५ ॥
ครั้นเห็นเจ้าผู้ปกครองชาวนิษาทยืนอยู่แต่ไกล พระรามจึงเสด็จไปพบกุหะพร้อมกับพระสุมิตราบุตร
2.50.36
तम् आर्तः सम्परिष्वज्य गुहो राघवम् अब्रवीत् ।
यथा अयोध्या तथा इदम् ते राम किम् करवाणि ते ॥ २.५०.३६ ॥
กุหะซึ่งเปี่ยมด้วยความปีติโอบกอดพระราฆวะแน่น แล้วตรัสว่า "ข้าแต่พระราม ที่นี่เป็นของพระองค์ดุจอโยธยา ข้าพระองค์จะทำอะไรเพื่อพระองค์ได้บ้าง ขอโปรดตรัส"
2.50.37
ईदृशम् हि महाबाहो कः प्रप्स्यत्यतिथिम् प्रियम् ।
ततः गुणवद् अन्न अद्यम् उपादाय पृथग् विधम् ।
अर्घ्यम् च उपानयत् क्षिप्रम् वाक्यम् च इदम् उवाच ह ॥ २.५०.३७ ॥
"ข้าแต่พระผู้มีแขนทรงพลัง ใครเล่าจะได้แขกผู้เป็นที่รักเช่นนี้ จากนั้นเขารีบนำอาหารชั้นเลิศหลายชนิดมาถวาย ถวายอรรฆยะ และกล่าวถ้อยคำเหล่านี้"
2.50.38
स्वागतम् ते महा बाहो तव इयम् अखिला मही ।
वयम् प्रेष्या भवान् भर्ता साधु राज्यम् प्रशाधि नः ॥ २.५०.३८ ॥
"ยินดีต้อนรับพระองค์ ข้าแต่พระผู้มีแขนทรงพลัง แผ่นดินทั้งผืนนี้เป็นของพระองค์ พวกข้าพระองค์เป็นผู้รับใช้ และพระองค์เป็นนายของพวกข้าพระองค์ ขอโปรดปกครองพวกข้าพระองค์ด้วยความชอบธรรมเถิด"
2.50.39
भक्ष्यम् भोज्यम् च पेयम् च लेह्यम् च इदम् उपस्थितम् ।
शयनानि च मुख्यानि वाजिनाम् खादनम् च ते ॥ २.५०.३९ ॥
อาหารที่ควรกิน ที่ควรลิ้มรส เครื่องดื่ม และของเลียกิน ได้จัดเตรียมไว้ถวายพระองค์ที่นี่แล้ว ยังมีที่นอนชั้นดีและหญ้าสำหรับม้าของพระองค์ด้วย
2.50.40
गुहम् एव ब्रुवाणम् तम् राघवः प्रत्युवाच ह ॥ २.५०.४० ॥
ขณะที่กุหะกำลังกล่าวอยู่เช่นนั้น พระราฆวะจึงตรัสตอบเขา
2.50.41
अर्चिताः चैव हृष्टाः च भवता सर्वथा वयम् ।
पद्भ्याम् अभिगमाच् चैव स्नेह सम्दर्शनेन च ॥ २.५०.४१ ॥
พวกเราได้รับการต้อนรับและมีความยินดีจากท่านในทุกประการ ทั้งเพราะท่านเดินเท้ามาหา และเพราะท่านแสดงความรักใคร่
2.50.42
भुजाभ्याम् साधु वृत्ताभ्याम् पीडयन् वाक्यम् अब्रवीत् ।
दिष्ट्या त्वाम् गुह पश्यामि अरोगम् सह बान्धवैः ॥ २.५०.४२ ॥
พระรามทรงกอดกุหะด้วยพระกรอันงามและกลมกลึง แล้วตรัสว่า กุหะ โชคดีที่เราได้เห็นท่านสบายดีพร้อมด้วยญาติพี่น้อง
2.50.43
अपि ते कूशलम् राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ।
यत् तु इदम् भवता किम्चित् प्रीत्या समुपकल्पितम् ।
सर्वम् तत् अनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥ २.५०.४३ ॥
บ้านเมืองของท่าน มิตรสหาย และทรัพย์สมบัติของท่านยังดีอยู่หรือ สิ่งใดที่ท่านจัดเตรียมไว้ที่นี่ด้วยความรักเพียงเล็กน้อย เราขอรับทั้งหมดนั้น เพราะเราไม่ได้มีหน้าที่รับของกำนัล
2.50.44
कुश चीर अजिन धरम् फल मूल अशनम् च माम् ।
विद्धि प्रणिहितम् धर्मे तापसम् वन गोचरम् ॥ २.५०.४४ ॥
จงรู้จักเราว่าเป็นตาปสะ ผู้นุ่งห่มหญ้ากุศะและผ้าเปลือกไม้ ปูหนังกวาง กินผลไม้และรากไม้ มุ่งมั่นในธรรม และเที่ยวไปในป่า
2.50.45
अश्वानाम् खादनेन अहम् अर्थी न अन्येन केनचित् ।
एतावता अत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः ॥ २.५०.४५ ॥
เราไม่ต้องการสิ่งใดนอกจากการให้อาหารแก่ม้า เพียงเท่านี้ที่นี่ท่านก็จะได้ชื่อว่าได้บูชาเราอย่างดีแล้ว
2.50.46
एते हि दयिता राज्ञः पितुर् दशरथस्य मे ।
एतैः सुविहितैः अश्वैः भविष्याम्य् अहम् अर्चितः ॥ २.५०.४६ ॥
ม้าเหล่านี้เป็นม้าที่บิดาของเรา ท้าวทศรถ ทรงโปรดปราน เมื่อม้าเหล่านี้ได้รับการดูแลอย่างดี เราก็จะได้รับการบูชา
2.50.47
अश्वानाम् प्रतिपानम् च खादनम् चैव सो अन्वशात् ।
गुहः तत्र एव पुरुषाम्स् त्वरितम् दीयताम् इति ॥ २.५०.४७ ॥
จากนั้นกุหะก็สั่งบริวารที่นั่นทันทีว่า จงให้น้ำและอาหารแก่ม้าโดยเร็ว
2.50.48
ततः चीर उत्तर आसन्गः सम्ध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् ।
जलम् एव आददे भोज्यम् लक्ष्मणेन आहृतम् स्वयम् ॥ २.५०.४८ ॥
ครั้นแล้ว พระรามทรงนุ่งห่มผ้าเปลือกไม้ทับด้วยผ้าคลุมไหล่ ทรงประกอบพิธีสนธยาตอนเย็นแล้ว ทรงรับแต่น้ำซึ่งพระลักษมณ์นำมาเองเป็นอาหาร
2.50.49
तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ।
सभार्यस्य ततः अभ्येत्य तस्थौ वृष्कम् उपाश्रितः ॥ २.५०.४९ ॥
พระลักษมณ์ล้างพระบาทของพระองค์ผู้บรรทมอยู่บนพื้นดิน แล้วเข้าไปยืนพิงต้นไม้ พร้อมด้วยพระชายา
2.50.50
गुहो अपि सह सूतेन सौमित्रिम् अनुभाषयन् ।
अन्वजाग्रत् ततः रामम् अप्रमत्तः धनुर् धरः ॥ २.५०.५० ॥
กุหะก็สนทนากับพระลักษมณ์พร้อมด้วยสารถี และถืออาวุธธนูอยู่ ตื่นตัวไม่ประมาท เฝ้าระวังพระราม
2.50.51
तथा शयानस्य ततः अस्य धीमतः ।
यशस्विनो दाशरथेर् महात्मनः ।
अदृष्ट दुह्खस्य सुख उचितस्य सा ।
तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥ २.५०.५१ ॥
สำหรับพระองค์ผู้บรรทมอยู่เช่นนั้น คือพระโอรสของท้าวทศรถ ผู้มีปัญญา มีชื่อเสียง มีจิตใจยิ่งใหญ่ ผู้ไม่เคยพบความทุกข์และสมควรได้รับความสุข คืนนั้นจึงผ่านไปอย่างช้าๆ