वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.50.1
विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मण पूर्वजः ।
अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्ञ्लिर्वाक्वमब्रवीत् ॥ २.५०.१ ॥
विशाल आणि रमणीय कोसल देश ओलांडून, बुद्धिमान ज्येष्ठ बंधू अयोध्येकडे तोंड करून, हात जोडून हे वचन म्हणाले.
2.50.2
आपृच्छे त्वाम् पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते ।
दैवतानि च यानि त्वाम् पालयन्त्यावसन्ति च ॥ २.५०.२ ॥
नगरांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, काकुत्स्थ वंशजांनी रक्षिलेल्या नगरी, मी तुझा निरोप घेतो; आणि तुझे रक्षण करणाऱ्या, तुझ्यात राहणाऱ्या देवतांचाही.
2.50.3
निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः ।
पुनर्ध्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सम्गतः ॥ २.५०.३ ॥
वनवास पूर्ण करून, भूपती पित्याच्या ऋणातून मुक्त होऊन, आई आणि वडिलांसह एकत्र येऊन मी तुला पुन्हा पाहीन.
2.50.4
ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम् ।
अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदम् जनम् ॥ २.५०.४ ॥
तेव्हा रक्तासारखे लाल डोळे असलेले, अश्रूंनी भरलेल्या मुखाने, दीन होऊन, उजवा हात उचलून तो जनपदातील लोकांना म्हणाला.
2.50.5
अनुक्रोशो दया चैव यथार्हम् मयि वह् कृतः ।
चिरम् दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये ॥ २.५०.५ ॥
योग्य तेवढी करुणा आणि दया तुम्ही माझ्यावर दाखवली. दीर्घ दुःखाचा हा पापमय काळ संपो; आपल्या हेतुसिद्धीसाठी आता परत जा.
2.50.6
तेऽभिवाद्य महात्मानम् कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
विलपन्तो नरा घोरम् व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित् ॥ २.५०.६ ॥
त्यांनी महात्म्याला वंदन केले आणि त्यांना प्रदक्षिणा घातली. विलाप करत ती माणसे भयानकरीत्या इकडे-तिकडे उभी राहिली.
2.50.7
तथा विलपताम् तेषामतृप्तानाम् च राघवः ।
अचक्षुरिषयम् प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे ॥ २.५०.७ ॥
विलाप करणाऱ्या, अतृप्त अशा त्यांच्यापासून राघव दृष्टीआड झाले, रात्रीच्या प्रारंभी सूर्य जसा अदृश्य होतो तसे.
2.50.8
ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् ।
अकुतश्चिद्भयान् रम्याम् श्चैत्ययूपसमावृतान् ॥ २.५०.८ ॥
नंतर धान्य व धनाने संपन्न, दानशील व कल्याणकारी लोकांनी युक्त, कोठूनही भय नसलेल्या, रमणीय, चैत्य व यूपांनी वेढलेल्या (प्रदेशातून ते गेले).
2.50.9
उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् ।
तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान् ॥ २.५०.९ ॥
उद्याने व आंब्यांच्या राया असलेल्या, जलाशयांनी समृद्ध, संतुष्ट व सुदृढ लोकांनी भरलेल्या, गोसमूहांनी व्याप्त व सेवित (प्रदेश).
2.50.10
लक्षणीयान्न रेम्द्राणाम् ब्रह्मघोषाभिनादितान् ।
रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत ॥ २.५०.१० ॥
राजांना योग्य लक्षणांनी युक्त, ब्राह्मणांच्या वेदघोषाने निनादणाऱ्या (प्रदेशांना), पुरुषव्याघ्र (श्रेष्ठ राम) रथाने कोसल देश ओलांडले.
2.50.11
मध्येन मुदितम् स्फीतम् रम्योद्यानसमाकुलम् ।
राज्यम् भोग्यम् नरेन्द्राणाम् ययौ धृतिमताम् वरः ॥ २.५०.११ ॥
मध्य भागातून आनंदी, समृद्ध, रमणीय उद्यानांनी भरलेल्या, राजांना भोगण्यायोग्य राज्यातून धैर्यवानांत श्रेष्ठ (राम) गेले.
2.50.12
तत्र त्रिपथगाम् दिव्याम् शिव तोयाम् अशैवलाम् ।
ददर्श राघवो गन्गाम् पुण्याम् ऋषि निसेविताम् ॥ २.५०.१२ ॥
तेथे राघवाने त्रिपथगामी, दिव्य, शुभजलाची, शेवाळविरहित, पुण्य व ऋषींनी सेविलेली गंगा पाहिली.
2.50.13
आश्रमैरविदूर्स्थैः श्रीमद्भिः समलम् कृताम् ।
कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभिः सेविताम्भोह्रदाम् शिवाम् ॥ २.५०.१३ ॥
जवळच असलेल्या शोभिवंत आश्रमांनी अलंकृत, योग्य वेळी आनंदित अप्सरांनी सेविलेली, जलकुंडे असलेली, शुभ (गंगा).
2.50.14
देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम् ।
नागगन्धर्वपत्नीभिः सेविताम् सततम् शिवाम् ॥ २.५०.१४ ॥
देव, दानव, गंधर्व आणि किन्नरांनी शोभिवंत, नाग व गंधर्वपत्नींकडून सतत सेविलेली, शुभ (गंगा).
2.50.15
देवाक्रीडशताकीर्णाम् देवोद्यानशतायुताम् ।
देवार्थमाकाशगमाम् विख्याताम् देवपद्मिनीम् ॥ २.५०.१५ ॥
देवांच्या शेकडो क्रीडास्थानांनी भरलेली, शेकडो दिव्य उद्यानांनी युक्त, देवांच्या हितासाठी आकाशात संचार करणारी, प्रसिद्ध दिव्य पद्मिनी (गंगा).
2.50.16
जलघाताट्टहासोग्राम् फेननिर्मलहासिनीम् ।
क्वचिद्वेणीकृतजलाम् क्वचिदावर्तशोभिताम् ॥ २.५०.१६ ॥
पाण्याच्या आघातांच्या भयानक अट्टहासाने उग्र, फेसाचे निर्मळ हसू असलेली, कुठे पाणी वेणीसारखे गुंफलेले, तर कुठे भोवऱ्यांनी शोभणारी (गंगा).
2.50.17
क्वचित्स्तिमितगम्भीराम् क्वचिद्वेगजलाकुलाम् ।
क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषाम् क्वचिद्भैरवनिस्वनाम् ॥ २.५०.१७ ॥
कुठे शांत आणि खोल, कुठे वेगवान पाण्याने व्याकुळ, कुठे गंभीर गर्जना करणारी, तर कुठे भयंकर आवाज करणारी (गंगा).
2.50.18
देवसम्घाप्लुतजलाम् निर्मलोत्पलशोभिताम् ।
क्वचिदाभोगपुलिनाम् क्वचिन्नर्मलवालुकाम् ॥ २.५०.१८ ॥
जिच्या पाण्यात देवसमूह स्नान करतात, निर्मळ नीलकमलांनी शोभणारी, कुठे विस्तीर्ण तीरांची, तर कुठे निर्मळ वाळूची (गंगा).
2.50.19
हम्स सरस सम्घुष्टाम् चक्र वाक उपकूजिताम् ।
सदामदैश्च विहगैरभिसम्नादिताम् तराम् ॥ २.५०.१९ ॥
ती नदी हंस, सारस आणि चक्रवाक यांच्या ध्वनींनी भरलेली होती; नेहमी आनंदाने उन्मत्त असलेल्या पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने सर्वत्र निनादत होती.
2.50.20
क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिव शोभिताम् ।
क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नाम् क्वचित्पद्मवनाकुलाम् ॥ २.५०.२० ॥
ती नदी कुठे तीरावरील वृक्षांनी माळांसारखी शोभत होती, कुठे फुललेल्या निळ्या कमळांनी झाकलेली होती, तर कुठे कमळवनांनी भरलेली होती.
2.50.21
क्वचित्कुमुदष्ण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम् ।
नानापुष्परजोध्वस्ताम् समदामिव च क्वचित् ॥ २.५०.२१ ॥
ती नदी कुठे पांढऱ्या कुमुदांच्या गुच्छांनी व कळ्यांनी शोभत होती, आणि कुठे विविध फुलांच्या परागांनी आच्छादलेली असल्याने जणू मदमत्त वाटत होती.
2.50.22
व्यपेतमलसम्घाताम् मणिनिर्मलदर्शनाम् ।
दिशागजैर्वनगजैर्मत्तैश्च वरवारणैः ॥ २.५०.२२ ॥
ती नदी मळाच्या राशींपासून मुक्त होती आणि मण्याप्रमाणे स्वच्छ दिसत होती; दिशांचे हत्ती, वनातील हत्ती आणि मदमत्त उत्तम हत्ती तिच्यात होते.
2.50.23
देवोपवाह्यश्च मुहुः सम्नादितवनान्तराम् ।
प्रमदामिव यत्ने न भूषिताम् भूषणोत्तमैः ॥ २.५०.२३ ॥
ती नदी देवांच्या वाहनांनी वारंवार निनादत होती आणि तिच्या अरण्यांच्या अंतरंगात प्रतिध्वनी उमटत होते; उत्तम अलंकारांनी यत्नपूर्वक सजवलेल्या स्त्रीसारखी ती दिसत होती.
2.50.24
फलैः पुष्पैः किसलयैर्वऋताम् गुल्मैद्द्विजैस्तथा ।
शिम्शुमरैः च नक्रैः च भुजम्गैः च निषेविताम् ॥ २.५०.२४ ॥
ती नदी फळे, फुले, कोवळ्या पालवी असलेले वृक्ष, झुडपे, पक्षी, तसेच शिंशुमार, मगरी आणि सर्प यांनी सेविली जात होती.
2.50.25
विष्णुपादच्युताम् दिव्यामपापाम् पापनाशिनीम् ।
ताम् शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टाम् सागरतेजसा ॥ २.५०.२५ ॥
विष्णूच्या चरणातून च्युत झालेली, दिव्य, निष्पाप, पापनाशिनी अशा त्या गंगेला, जी सागराच्या तेजाने शंकराच्या जटाजूटातून खाली आणली गेली होती.
2.50.26
समुद्रमहीषीम् गङ्गाम् सारसक्रौञ्चनादिताम् ।
आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरम् प्रति ॥ २.५०.२६ ॥
समुद्राची राणी, सारस व क्रौंच पक्ष्यांच्या नादाने निनादणारी गंगा, तिला महाबाहू शृंगिबेरपुराकडे येऊन पोहोचले.
2.50.27
ताम् ऊर्मि कलिल आवर्ताम् अन्ववेक्ष्य महा रथः ।
सुमन्त्रम् अब्रवीत् सूतम् इह एव अद्य वसामहे ॥ २.५०.२७ ॥
लाटा आणि भोवऱ्यांनी भरलेल्या तिच्याकडे पाहून महारथ सारथी सुमंत्राला म्हणाला: 'आज आपण येथेच राहू.'
2.50.28
अविदूरात् अयम् नद्या बहु पुष्प प्रवालवान् ।
सुमहान् इन्गुदी वृक्षो वसामः अत्र एव सारथे ॥ २.५०.२८ ॥
'हे सारथी, नदीपासून फार दूर नसलेला, पुष्कळ फुले व कोंबांनी भरलेला हा मोठा इंगुदी वृक्ष आहे; आपण येथेच राहू.'
2.50.29
द्रक्ष्यामः सरिताम् श्रेष्ठाम् सम्मान्यसलिलाम् शिवाम् ।
देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम् ॥ २.५०.२९ ॥
'नद्यांमध्ये श्रेष्ठ, आदरणीय जल असलेली, कल्याणकारी, देव-दानव-गंधर्व-मृग-मानव-पक्षी यांची अशा गंगेला आपण पाहू.'
2.50.30
लक्षणः च सुमन्त्रः च बाढम् इति एव राघवम् ।
उक्त्वा तम् इन्गुदी वृक्षम् तदा उपययतुर् हयैः ॥ २.५०.३० ॥
लक्ष्मण आणि सुमंत्र 'ठीक आहे' असे राघवाला म्हणून, मग घोड्यांसह त्या इंगुदी वृक्षाकडे गेले.
2.50.31
रामः अभियाय तम् रम्यम् वृक्षम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
रथात् अवातरत् तस्मात् सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ २.५०.३१ ॥
इक्ष्वाकू वंशाचा आनंद असलेला राम त्या रम्य वृक्षाजवळ जाऊन पत्नी आणि लक्ष्मणासह रथातून उतरला.
2.50.32
सुमन्त्रः अपि अवतीर्य एव मोचयित्वा हय उत्तमान् ।
वृक्ष मूल गतम् रामम् उपतस्थे कृत अन्जलिः ॥ २.५०.३२ ॥
सुमंत्रही उतरला, उत्तम घोड्यांना सोडवून, वृक्षमुळाशी असलेल्या रामाजवळ हात जोडून उभा राहिला.
2.50.33
तत्र राजा गुहो नाम रामस्य आत्म समः सखा ।
निषाद जात्यो बलवान् स्थपतिः च इति विश्रुतः ॥ २.५०.३३ ॥
तेथे गुह नावाचा राजा होता; तो रामाचा आत्मसम मित्र, निषाद जातीचा, बलवान आणि सेनापती म्हणून प्रसिद्ध होता.
2.50.34
स श्रुत्वा पुरुष व्याघ्रम् रामम् विषयम् आगतम् ।
वृद्धैः परिवृतः अमात्यैः ज्ञातिभिः च अपि उपागतः ॥ २.५०.३४ ॥
राम आपल्या देशात आल्याचे ऐकून तो वृद्ध, अमात्य आणि नातेवाईकांनी वेढलेला जवळ आला.
2.50.35
ततः निषाद अधिपतिम् दृष्ट्वा दूरात् अवस्थितम् ।
सह सौमित्रिणा रामः समागच्चद् गुहेन सः ॥ २.५०.३५ ॥
तेव्हा दूरवर उभ्या असलेल्या निषादाधिपतीला पाहून, राम सौमित्रीसह गुहाकडे पुढे गेला.
2.50.36
तम् आर्तः सम्परिष्वज्य गुहो राघवम् अब्रवीत् ।
यथा अयोध्या तथा इदम् ते राम किम् करवाणि ते ॥ २.५०.३६ ॥
दुःखित गुहाने रघुवीराला घट्ट आलिंगन देऊन म्हटले, 'हे राम! अयोध्या जशी आहे तसेच हे तुमचेच आहे; सांगा, तुमच्यासाठी मी काय करू?'
2.50.37
ईदृशम् हि महाबाहो कः प्रप्स्यत्यतिथिम् प्रियम् ।
ततः गुणवद् अन्न अद्यम् उपादाय पृथग् विधम् ।
अर्घ्यम् च उपानयत् क्षिप्रम् वाक्यम् च इदम् उवाच ह ॥ २.५०.३७ ॥
हे महाबाहो, असा प्रिय अतिथी कोणाला मिळेल? मग त्याने विविध प्रकारचे उत्तम अन्न आणून तत्काळ अर्घ्य अर्पण केले आणि हे शब्द उच्चारले.
2.50.38
स्वागतम् ते महा बाहो तव इयम् अखिला मही ।
वयम् प्रेष्या भवान् भर्ता साधु राज्यम् प्रशाधि नः ॥ २.५०.३८ ॥
हे महाबाहो, तुमचे स्वागत असो. ही संपूर्ण पृथ्वी तुमचीच आहे. आम्ही तुमचे सेवक आहोत, तुम्ही आमचे स्वामी आहात; आमच्यावर उत्तम प्रकारे राज्य करा.
2.50.39
भक्ष्यम् भोज्यम् च पेयम् च लेह्यम् च इदम् उपस्थितम् ।
शयनानि च मुख्यानि वाजिनाम् खादनम् च ते ॥ २.५०.३९ ॥
खाण्याचे, भोजनाचे, पेयांचे आणि चाटण्याचे पदार्थ इथे तुमच्यासाठी तयार आहेत; उत्तम शय्याही आहेत आणि तुमच्या घोड्यांसाठी चारा सुद्धा आहे.
2.50.40
गुहम् एव ब्रुवाणम् तम् राघवः प्रत्युवाच ह ॥ २.५०.४० ॥
गुह असे बोलत असताना राघवाने त्याला उत्तर दिले.
2.50.41
अर्चिताः चैव हृष्टाः च भवता सर्वथा वयम् ।
पद्भ्याम् अभिगमाच् चैव स्नेह सम्दर्शनेन च ॥ २.५०.४१ ॥
तुमच्याकडून आम्ही सर्व प्रकारे सत्कृत आणि आनंदित झालो आहोत; पायी चालत जवळ येऊन आणि स्नेह दाखवून.
2.50.42
भुजाभ्याम् साधु वृत्ताभ्याम् पीडयन् वाक्यम् अब्रवीत् ।
दिष्ट्या त्वाम् गुह पश्यामि अरोगम् सह बान्धवैः ॥ २.५०.४२ ॥
आपल्या सुंदर गोल बाहूंनी त्याला दाबत त्याने हे शब्द म्हटले: हे गुहा, सुदैवाने तुला नातेवाइकांसह निरोगी पाहतो आहे.
2.50.43
अपि ते कूशलम् राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ।
यत् तु इदम् भवता किम्चित् प्रीत्या समुपकल्पितम् ।
सर्वम् तत् अनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥ २.५०.४३ ॥
तुझ्या राज्यात, मित्रांमध्ये आणि धनामध्ये कुशल आहे ना? प्रेमाने तू येथे जे काही सिद्ध केले आहेस, ते सर्व मी मान्य करतो; कारण मी दान घेण्यात गुंतलेला नाही.
2.50.44
कुश चीर अजिन धरम् फल मूल अशनम् च माम् ।
विद्धि प्रणिहितम् धर्मे तापसम् वन गोचरम् ॥ २.५०.४४ ॥
कुश, वल्कले आणि मृगाजिन धारण करणारा, फळे-मुळे खाणारा, धर्मात निष्ठ असलेला, वनात फिरणारा तपस्वी मला समज.
2.50.45
अश्वानाम् खादनेन अहम् अर्थी न अन्येन केनचित् ।
एतावता अत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः ॥ २.५०.४५ ॥
घोड्यांना खाऊ घालण्याशिवाय मला दुसऱ्या कशाचीही गरज नाही; एवढ्यानेच तू येथे माझा चांगला सन्मान करशील.
2.50.46
एते हि दयिता राज्ञः पितुर् दशरथस्य मे ।
एतैः सुविहितैः अश्वैः भविष्याम्य् अहम् अर्चितः ॥ २.५०.४६ ॥
हे घोडे माझे पिता राजा दशरथ यांना प्रिय होते; चांगल्या प्रकारे सांभाळलेल्या या घोड्यांनी मी सन्मानित होईन.
2.50.47
अश्वानाम् प्रतिपानम् च खादनम् चैव सो अन्वशात् ।
गुहः तत्र एव पुरुषाम्स् त्वरितम् दीयताम् इति ॥ २.५०.४७ ॥
तेव्हाच गुहाने तेथील सेवकांना आज्ञा दिली की घोड्यांना लवकर पाणी आणि चारा द्यावा.
2.50.48
ततः चीर उत्तर आसन्गः सम्ध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् ।
जलम् एव आददे भोज्यम् लक्ष्मणेन आहृतम् स्वयम् ॥ २.५०.४८ ॥
मग वल्कल उत्तरीयासारखे पांघरून, पश्चिम संध्या उपासना करून, लक्ष्मणाने स्वतः आणलेले पाणीच भोजन म्हणून घेतले.
2.50.49
तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ।
सभार्यस्य ततः अभ्येत्य तस्थौ वृष्कम् उपाश्रितः ॥ २.५०.४९ ॥
जमिनीवर निजलेल्या त्याचे, पत्नीसह असलेल्या त्याचे पाय धुवून लक्ष्मण जवळ येऊन एका वृक्षाला टेकून उभा राहिला.
2.50.50
गुहो अपि सह सूतेन सौमित्रिम् अनुभाषयन् ।
अन्वजाग्रत् ततः रामम् अप्रमत्तः धनुर् धरः ॥ २.५०.५० ॥
गुहही सारथ्यासह लक्ष्मणाशी बोलत, तेव्हा सावध राहून धनुष्य धारण करून रामाजवळ जागत राहिला.
2.50.51
तथा शयानस्य ततः अस्य धीमतः ।
यशस्विनो दाशरथेर् महात्मनः ।
अदृष्ट दुह्खस्य सुख उचितस्य सा ।
तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥ २.५०.५१ ॥
असा निजलेल्या त्या बुद्धिमान, यशस्वी, महात्मा दशरथपुत्राचा, ज्याने दुःख कधी पाहिले नव्हते आणि जो सुखाला योग्य होता, त्याची ती रात्र तेव्हा हळूहळू सरली.