વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.50
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.50.1
विशालान् कोसलान् रम्यान् यात्वा लक्ष्मण पूर्वजः ।
अयोध्याभिमुखो धीमान् प्राञ्ञ्लिर्वाक्वमब्रवीत् ॥ २.५०.१ ॥
વિશાળ અને રમણીય કોસલ દેશ વટાવીને, બુદ્ધિમાન જ્યેષ્ઠ બંધુ અયોધ્યા તરફ મુખ કરીને, હાથ જોડીને આ વચન બોલ્યા.
2.50.2
आपृच्छे त्वाम् पुरीश्रेष्ठे काकुत्स्थपरिपालिते ।
दैवतानि च यानि त्वाम् पालयन्त्यावसन्ति च ॥ २.५०.२ ॥
હે નગરીઓમાં શ્રેષ્ઠ, કાકુત્સ્થ વંશજોથી રક્ષિત નગરી, હું તારી પાસેથી વિદાય લઉં છું; અને જે દેવતાઓ તારું રક્ષણ કરે છે અને તારામાં વસે છે, તેમની પાસેથી પણ.
2.50.3
निवृत्तवनवासस्त्वामनृणो जगतीपतेः ।
पुनर्ध्रक्ष्यामि मात्रा च पित्रा च सह सम्गतः ॥ २.५०.३ ॥
વનવાસ પૂરો કરીને, ભૂપતિ પિતાના ઋણથી મુક્ત થઈને, માતા અને પિતા સાથે મળીને હું તને ફરી જોઈશ.
2.50.4
ततो रुधिरताम्राक्षो भुजमुद्यम्य दक्षिणम् ।
अश्रुपूर्णमुखो दीनोऽब्रवीज्जानपदम् जनम् ॥ २.५०.४ ॥
ત્યારે લોહી જેવી લાલ આંખોવાળો, આંસુભર્યા મુખે, દીન થઈને, જમણો હાથ ઊંચો કરીને જનપદના લોકોને બોલ્યો.
2.50.5
अनुक्रोशो दया चैव यथार्हम् मयि वह् कृतः ।
चिरम् दुःखस्य पापीयो गम्यतामर्थसिद्धये ॥ २.५०.५ ॥
યોગ્ય રીતે તમે મારા પ્રત્યે કરુણા અને દયા બતાવી છે. લાંબા દુઃખનો આ પાપમય સમય વીતી જાય; તમારા પ્રયોજનની સિદ્ધિ માટે હવે જાઓ.
2.50.6
तेऽभिवाद्य महात्मानम् कृत्वा चापि प्रदक्षिणम् ।
विलपन्तो नरा घोरम् व्यतिष्ठन्त क्वचित् क्वचित् ॥ २.५०.६ ॥
તેમણે મહાત્માને વંદન કર્યા અને તેમની પ્રદક્ષિણા કરી. વિલાપ કરતા તે માણસો ભયાનક રીતે અહીં-ત્યાં ઊભા રહી ગયા.
2.50.7
तथा विलपताम् तेषामतृप्तानाम् च राघवः ।
अचक्षुरिषयम् प्रायाद्यथार्कः क्षणदामुखे ॥ २.५०.७ ॥
વિલાપ કરતા, અતૃપ્ત એવા તેમનાથી રાઘવ દૃષ્ટિથી દૂર ચાલ્યા ગયા, રાત્રિના આરંભે સૂર્ય જેમ અદૃશ્ય થાય તેમ.
2.50.8
ततो धान्यधनोपेतान् दानशीलजनान् शिवान् ।
अकुतश्चिद्भयान् रम्याम् श्चैत्ययूपसमावृतान् ॥ २.५०.८ ॥
પછી ધાન્ય અને ધનથી સંપન્ન, દાનશીલ અને કલ્યાણકારી લોકોથી ભરેલા, ક્યાંયથી ભય વિનાના, રમણીય, ચૈત્ય અને યૂપોથી ઘેરાયેલા (પ્રદેશને તેઓ પાર કરી ગયા).
2.50.9
उद्यानाम्रवनोपेतान् सम्पन्नसलिलाशयान् ।
तुष्टपुष्टजनाकीर्णान् गोकुलाकुलसेवितान् ॥ २.५०.९ ॥
ઉદ્યાનો અને આંબાવાડીઓથી યુક્ત, જળાશયો સમૃદ્ધ, સંતુષ્ટ અને પુષ્ટ લોકોથી ભરેલા, ગોસમૂહોથી વ્યાપ્ત અને સેવિત (પ્રદેશ).
2.50.10
लक्षणीयान्न रेम्द्राणाम् ब्रह्मघोषाभिनादितान् ।
रथेन पुरुषव्याघ्रः कोसलानत्यवर्तत ॥ २.५०.१० ॥
રાજાઓને યોગ્ય લક્ષણોવાળા, બ્રાહ્મણોના વેદઘોષથી ગુંજતા (પ્રદેશ), પુરુષવ્યાઘ્ર (શ્રેષ્ઠ રામ) રથથી કોસલ દેશ પાર કરી ગયા.
2.50.11
मध्येन मुदितम् स्फीतम् रम्योद्यानसमाकुलम् ।
राज्यम् भोग्यम् नरेन्द्राणाम् ययौ धृतिमताम् वरः ॥ २.५०.११ ॥
મધ્યભાગ થઈને આનંદિત, સમૃદ્ધ, રમણીય ઉદ્યાનોથી ભરેલા, રાજાઓને ભોગ્ય રાજ્યમાંથી ધૈર્યવાનોમાં શ્રેષ્ઠ (રામ) ગયા.
2.50.12
तत्र त्रिपथगाम् दिव्याम् शिव तोयाम् अशैवलाम् ।
ददर्श राघवो गन्गाम् पुण्याम् ऋषि निसेविताम् ॥ २.५०.१२ ॥
ત્યાં રાઘવે ત્રણ માર્ગે વહેતી, દિવ્ય, શુભજળવાળી, શેવાળરહિત, પુણ્ય અને ઋષિઓએ સેવેલી ગંગા જોઈ.
2.50.13
आश्रमैरविदूर्स्थैः श्रीमद्भिः समलम् कृताम् ।
कालेऽप्सरोभिर्हृष्टाभिः सेविताम्भोह्रदाम् शिवाम् ॥ २.५०.१३ ॥
નજીક આવેલા શોભાયમાન આશ્રમોથી અલંકૃત, યોગ્ય સમયે હર્ષિત અપ્સરાઓ દ્વારા સેવિત, જળકુંડોવાળી, શુભ (ગંગા).
2.50.14
देवदानवगन्धर्वैः किन्नरैरुपशोभिताम् ।
नागगन्धर्वपत्नीभिः सेविताम् सततम् शिवाम् ॥ २.५०.१४ ॥
દેવ, દાનવ, ગંધર્વ અને કિન્નરોથી શોભિત, નાગ અને ગંધર્વોની પત્નીઓ દ્વારા સદા સેવિત, શુભ (ગંગા).
2.50.15
देवाक्रीडशताकीर्णाम् देवोद्यानशतायुताम् ।
देवार्थमाकाशगमाम् विख्याताम् देवपद्मिनीम् ॥ २.५०.१५ ॥
દેવોનાં સેંકડો ક્રીડાસ્થાનોથી ભરેલી, સેંકડો દિવ્ય ઉદ્યાનોવાળી, દેવોના હિત માટે આકાશમાં વહેતી, પ્રસિદ્ધ દિવ્ય પદ્મિની (ગંગા).
2.50.16
जलघाताट्टहासोग्राम् फेननिर्मलहासिनीम् ।
क्वचिद्वेणीकृतजलाम् क्वचिदावर्तशोभिताम् ॥ २.५०.१६ ॥
જળના આઘાતોના ભયાનક અટ્ટહાસથી ઉગ્ર, ફીણના નિર્મળ હાસ્યવાળી, ક્યાંક જળ વેણી જેવું ગૂંથેલું, ક્યાંક આવર્તોથી શોભતી (ગંગા).
2.50.17
क्वचित्स्तिमितगम्भीराम् क्वचिद्वेगजलाकुलाम् ।
क्वचिद्गम्भीरनिर्घोषाम् क्वचिद्भैरवनिस्वनाम् ॥ २.५०.१७ ॥
ક્યાંક શાંત અને ગંભીર, ક્યાંક વેગી જળથી વ્યાકુળ, ક્યાંક ગંભીર ઘોષવાળી, ક્યાંક ભયંકર અવાજ કરતી (ગંગા).
2.50.18
देवसम्घाप्लुतजलाम् निर्मलोत्पलशोभिताम् ।
क्वचिदाभोगपुलिनाम् क्वचिन्नर्मलवालुकाम् ॥ २.५०.१८ ॥
જેના જળમાં દેવસમૂહ સ્નાન કરે છે, નિર્મળ નીલકમળોથી શોભતી, ક્યાંક વિશાળ કિનારાવાળી, ક્યાંક નિર્મળ રેતીવાળી (ગંગા).
2.50.19
हम्स सरस सम्घुष्टाम् चक्र वाक उपकूजिताम् ।
सदामदैश्च विहगैरभिसम्नादिताम् तराम् ॥ २.५०.१९ ॥
તે નદી હંસ, સારસ અને ચક્રવાકના અવાજોથી ભરેલી હતી; સદા આનંદમાં મત્ત પક્ષીઓના કલરવથી ચારે તરફ ગુંજતી હતી.
2.50.20
क्वचित्तीररुहैर्वृक्षैर्मालाभिरिव शोभिताम् ।
क्वचित्फुल्लोत्पलच्छन्नाम् क्वचित्पद्मवनाकुलाम् ॥ २.५०.२० ॥
તે નદી ક્યાંક કાંઠાના વૃક્ષોથી માળાઓની જેમ શોભતી હતી, ક્યાંક ખીલેલાં નીલકમળોથી ઢંકાયેલી હતી, અને ક્યાંક કમળવનોથી ભરેલી હતી.
2.50.21
क्वचित्कुमुदष्ण्डैश्च कुड्मलैरुपशोभिताम् ।
नानापुष्परजोध्वस्ताम् समदामिव च क्वचित् ॥ २.५०.२१ ॥
તે નદી ક્યાંક સફેદ કુમુદના ઝુંડો અને કળીઓથી શોભતી હતી; અને ક્યાંક વિવિધ ફૂલોની પરાગથી આચ્છાદિત થઈને જાણે મદમસ્ત લાગતી હતી.
2.50.22
व्यपेतमलसम्घाताम् मणिनिर्मलदर्शनाम् ।
दिशागजैर्वनगजैर्मत्तैश्च वरवारणैः ॥ २.५०.२२ ॥
તે નદી મેલના ઢગલાથી મુક્ત હતી અને મણિ જેવી નિર્મળ દેખાતી હતી; દિશાના ગજો, વનના ગજો અને મદમત્ત ઉત્તમ ગજો ત્યાં હતા.
2.50.23
देवोपवाह्यश्च मुहुः सम्नादितवनान्तराम् ।
प्रमदामिव यत्ने न भूषिताम् भूषणोत्तमैः ॥ २.५०.२३ ॥
તે નદી દેવોના વાહનોથી વારંવાર ગુંજતી હતી, અને તેના વનના અંતરાલો પડઘાતા હતા; ઉત્તમ આભૂષણોથી યત્નપૂર્વક શણગારેલી સ્ત્રી જેવી તે હતી.
2.50.24
फलैः पुष्पैः किसलयैर्वऋताम् गुल्मैद्द्विजैस्तथा ।
शिम्शुमरैः च नक्रैः च भुजम्गैः च निषेविताम् ॥ २.५०.२४ ॥
તે નદી ફળો, ફૂલો, કૂંપળોવાળાં વૃક્ષો, ઝાડીઓ, પક્ષીઓ, તેમજ શિંશુમાર, મગર અને સર્પોથી સેવાતી હતી.
2.50.25
विष्णुपादच्युताम् दिव्यामपापाम् पापनाशिनीम् ।
ताम् शङ्करजटाजूटाद्भ्रष्टाम् सागरतेजसा ॥ २.५०.२५ ॥
વિષ્ણુના ચરણમાંથી પડેલી, દિવ્ય, નિષ્પાપ, પાપનાશિની એવી તે ગંગાને, જે સાગરના તેજથી શંકરની જટાજૂટમાંથી નીચે લાવવામાં આવી હતી.
2.50.26
समुद्रमहीषीम् गङ्गाम् सारसक्रौञ्चनादिताम् ।
आससाद महाबाहुः शृङ्गिबेरपुरम् प्रति ॥ २.५०.२६ ॥
સમુદ્રની રાણી, સારસ અને ક્રૌંચ પક્ષીઓના નાદથી ગુંજતી ગંગા પાસે મહાબાહુ શૃંગિબેરપુર તરફ પહોંચ્યા.
2.50.27
ताम् ऊर्मि कलिल आवर्ताम् अन्ववेक्ष्य महा रथः ।
सुमन्त्रम् अब्रवीत् सूतम् इह एव अद्य वसामहे ॥ २.५०.२७ ॥
મોજાં અને વમળોથી ભરેલી તેને જોઈને મહારથીએ સારથિ સુમંત્રને કહ્યું: 'આજે આપણે અહીં જ રહીએ.'
2.50.28
अविदूरात् अयम् नद्या बहु पुष्प प्रवालवान् ।
सुमहान् इन्गुदी वृक्षो वसामः अत्र एव सारथे ॥ २.५०.२८ ॥
'હે સારથિ, નદીથી બહુ દૂર નહીં એવું, ઘણાં ફૂલો અને કૂંપળોવાળું આ મોટું ઇંગુદી વૃક્ષ છે; આપણે અહીં જ રહીએ.'
2.50.29
द्रक्ष्यामः सरिताम् श्रेष्ठाम् सम्मान्यसलिलाम् शिवाम् ।
देवदानवगन्धर्वमृगमानुषपक्षिणाम् ॥ २.५०.२९ ॥
'નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ, આદરણીય જળવાળી, શુભ એવી, દેવ-દાનવ-ગંધર્વ-મૃગ-માનવ-પક્ષીઓની તે ગંગાને આપણે જોઈશું.'
2.50.30
लक्षणः च सुमन्त्रः च बाढम् इति एव राघवम् ।
उक्त्वा तम् इन्गुदी वृक्षम् तदा उपययतुर् हयैः ॥ २.५०.३० ॥
લક્ષ્મણ અને સુમંત્રે 'બરાબર' કહીને રાઘવને જવાબ આપ્યો, અને પછી ઘોડાઓ સાથે તે ઇંગુદી વૃક્ષ તરફ ગયા.
2.50.31
रामः अभियाय तम् रम्यम् वृक्षम् इक्ष्वाकु नन्दनः ।
रथात् अवातरत् तस्मात् सभार्यः सह लक्ष्मणः ॥ २.५०.३१ ॥
ઇક્ષ્વાકુ વંશના આનંદ રામ તે રમણીય વૃક્ષ પાસે જઈને પત્ની અને લક્ષ્મણ સાથે રથમાંથી ઊતર્યા.
2.50.32
सुमन्त्रः अपि अवतीर्य एव मोचयित्वा हय उत्तमान् ।
वृक्ष मूल गतम् रामम् उपतस्थे कृत अन्जलिः ॥ २.५०.३२ ॥
સુમંત્ર પણ ઊતરીને, ઉત્તમ ઘોડાઓને છોડીને, વૃક્ષના મૂળ પાસે રહેલા રામ પાસે હાથ જોડીને ઊભો રહ્યો.
2.50.33
तत्र राजा गुहो नाम रामस्य आत्म समः सखा ।
निषाद जात्यो बलवान् स्थपतिः च इति विश्रुतः ॥ २.५०.३३ ॥
ત્યાં ગુહ નામે રાજા હતા; તે રામના આત્મસમાન મિત્ર, નિષાદ જાતિના, બળવાન અને સેનાપતિ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતા.
2.50.34
स श्रुत्वा पुरुष व्याघ्रम् रामम् विषयम् आगतम् ।
वृद्धैः परिवृतः अमात्यैः ज्ञातिभिः च अपि उपागतः ॥ २.५०.३४ ॥
રામ પોતાના દેશમાં આવ્યા છે એ સાંભળીને તે વડીલો, અમાત્યો અને સગાંઓથી ઘેરાઈને નજીક આવ્યો.
2.50.35
ततः निषाद अधिपतिम् दृष्ट्वा दूरात् अवस्थितम् ।
सह सौमित्रिणा रामः समागच्चद् गुहेन सः ॥ २.५०.३५ ॥
ત્યારે દૂર ઊભેલા નિષાદાધિપતિને જોઈને, રામ સૌમિત્રિ સાથે ગુહને મળવા આગળ વધ્યા.
2.50.36
तम् आर्तः सम्परिष्वज्य गुहो राघवम् अब्रवीत् ।
यथा अयोध्या तथा इदम् ते राम किम् करवाणि ते ॥ २.५०.३६ ॥
દુઃખી ગુહે રાઘવને ગાઢ આલિંગન આપી કહ્યું, 'હે રામ! અયોધ્યા જેવી છે તેવું આ પણ તમારું જ છે; કહો, તમારા માટે હું શું કરું?'
2.50.37
ईदृशम् हि महाबाहो कः प्रप्स्यत्यतिथिम् प्रियम् ।
ततः गुणवद् अन्न अद्यम् उपादाय पृथग् विधम् ।
अर्घ्यम् च उपानयत् क्षिप्रम् वाक्यम् च इदम् उवाच ह ॥ २.५०.३७ ॥
હે મહાબાહો, આવો પ્રિય અતિથિ કોને મળે? પછી તેણે વિવિધ પ્રકારનું ઉત્તમ અન્ન લાવીને તરત અર્ઘ્ય અર્પ્યું અને આ વચનો કહ્યાં.
2.50.38
स्वागतम् ते महा बाहो तव इयम् अखिला मही ।
वयम् प्रेष्या भवान् भर्ता साधु राज्यम् प्रशाधि नः ॥ २.५०.३८ ॥
હે મહાબાહો, તમારું સ્વાગત છે. આ આખી પૃથ્વી તમારી જ છે. અમે તમારા સેવક છીએ, તમે અમારા સ્વામી છો; અમારા રાજ્યનું સારી રીતે શાસન કરો.
2.50.39
भक्ष्यम् भोज्यम् च पेयम् च लेह्यम् च इदम् उपस्थितम् ।
शयनानि च मुख्यानि वाजिनाम् खादनम् च ते ॥ २.५०.३९ ॥
ખાવા યોગ્ય, જમવા યોગ્ય, પીવા યોગ્ય અને ચાટવા યોગ્ય પદાર્થો અહીં તમારા માટે તૈયાર છે; ઉત્તમ શય્યાઓ પણ છે અને તમારા ઘોડાઓ માટે ચારો પણ.
2.50.40
गुहम् एव ब्रुवाणम् तम् राघवः प्रत्युवाच ह ॥ २.५०.४० ॥
ગુહ આ પ્રમાણે બોલતો હતો ત્યારે રાઘવે તેને ઉત્તર આપ્યો.
2.50.41
अर्चिताः चैव हृष्टाः च भवता सर्वथा वयम् ।
पद्भ्याम् अभिगमाच् चैव स्नेह सम्दर्शनेन च ॥ २.५०.४१ ॥
તમારા વડે અમે સર્વ રીતે સત્કારાયા અને આનંદિત થયા છીએ; પગપાળા આવીને અને સ્નેહ બતાવીને પણ.
2.50.42
भुजाभ्याम् साधु वृत्ताभ्याम् पीडयन् वाक्यम् अब्रवीत् ।
दिष्ट्या त्वाम् गुह पश्यामि अरोगम् सह बान्धवैः ॥ २.५०.४२ ॥
પોતાના સુંદર ગોળ બાહુઓ વડે તેને દબાવતા તેમણે આ વચનો કહ્યાં: હે ગુહ, સદ્ભાગ્યે તને બંધુઓ સાથે નિરોગી જોઉં છું.
2.50.43
अपि ते कूशलम् राष्ट्रे मित्रेषु च धनेषु च ।
यत् तु इदम् भवता किम्चित् प्रीत्या समुपकल्पितम् ।
सर्वम् तत् अनुजानामि न हि वर्ते प्रतिग्रहे ॥ २.५०.४३ ॥
તારા રાજ્યમાં, મિત્રોમાં અને ધનમાં કુશળ છે ને? પ્રેમથી તેં અહીં જે કંઈ તૈયાર કર્યું છે, તે બધું હું સ્વીકારું છું; કારણ કે હું દાન ગ્રહણ કરવામાં લાગેલો નથી.
2.50.44
कुश चीर अजिन धरम् फल मूल अशनम् च माम् ।
विद्धि प्रणिहितम् धर्मे तापसम् वन गोचरम् ॥ २.५०.४४ ॥
કુશ, છાલનાં વસ્ત્ર અને મૃગચર્મ ધારણ કરનાર, ફળ-મૂળ ખાનાર, ધર્મમાં લીન, વનમાં વિચરતો તપસ્વી મને જાણ.
2.50.45
अश्वानाम् खादनेन अहम् अर्थी न अन्येन केनचित् ।
एतावता अत्र भवता भविष्यामि सुपूजितः ॥ २.५०.४५ ॥
ઘોડાઓને ખવડાવવા સિવાય મને બીજા કશાની જરૂર નથી; એટલાથી જ તું અહીં મારો સારો સત્કાર કરીશ.
2.50.46
एते हि दयिता राज्ञः पितुर् दशरथस्य मे ।
एतैः सुविहितैः अश्वैः भविष्याम्य् अहम् अर्चितः ॥ २.५०.४६ ॥
આ ઘોડાઓ મારા પિતા રાજા દશરથને પ્રિય હતા; સારી રીતે સંભાળેલા આ ઘોડાઓથી હું સન્માનિત થઈશ.
2.50.47
अश्वानाम् प्रतिपानम् च खादनम् चैव सो अन्वशात् ।
गुहः तत्र एव पुरुषाम्स् त्वरितम् दीयताम् इति ॥ २.५०.४७ ॥
ત્યારે જ ગુહે ત્યાંના સેવકોને આજ્ઞા આપી કે ઘોડાઓને ઝડપથી પાણી અને ચારો આપવામાં આવે.
2.50.48
ततः चीर उत्तर आसन्गः सम्ध्याम् अन्वास्य पश्चिमाम् ।
जलम् एव आददे भोज्यम् लक्ष्मणेन आहृतम् स्वयम् ॥ २.५०.४८ ॥
પછી છાલનું વસ્ત્ર ઉત્તરીય તરીકે ઓઢીને, પશ્ચિમ સંધ્યાની ઉપાસના કરીને, લક્ષ્મણે પોતે લાવેલું પાણી જ ભોજન તરીકે લીધું.
2.50.49
तस्य भूमौ शयानस्य पादौ प्रक्षाल्य लक्ष्मणः ।
सभार्यस्य ततः अभ्येत्य तस्थौ वृष्कम् उपाश्रितः ॥ २.५०.४९ ॥
ભૂમિ પર સૂતેલા તેમના, પત્ની સાથેના તેમના ચરણ ધોઈને લક્ષ્મણ પાસે આવીને એક વૃક્ષને ટેકે ઊભા રહ્યા.
2.50.50
गुहो अपि सह सूतेन सौमित्रिम् अनुभाषयन् ।
अन्वजाग्रत् ततः रामम् अप्रमत्तः धनुर् धरः ॥ २.५०.५० ॥
ગુહ પણ સારથિ સાથે લક્ષ્મણ સાથે વાત કરતાં, ત્યારે સાવધ રહી ધનુષ્ય ધારણ કરી રામ પાસે જાગતા રહ્યા.
2.50.51
तथा शयानस्य ततः अस्य धीमतः ।
यशस्विनो दाशरथेर् महात्मनः ।
अदृष्ट दुह्खस्य सुख उचितस्य सा ।
तदा व्यतीयाय चिरेण शर्वरी ॥ २.५०.५१ ॥
આ રીતે સૂતેલા એ બુદ્ધિમાન, યશસ્વી, મહાત્મા દશરથપુત્રની, જેમણે દુઃખ કદી જોયું નહોતું અને જે સુખને યોગ્ય હતા, તે રાત્રિ ત્યારે ધીમે ધીમે વીતી ગઈ.