વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.57
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.57.1
कथयित्वा सुदुह्ख आर्तः सुमन्त्रेण चिरम् सह ।
रामे दक्षिण कूलस्थे जगाम स्व गृहम् गुहः ॥ २.५७.१ ॥
સુમંત્ર સાથે લાંબો સમય વાત કરીને, અતિ દુઃખથી પીડિત ગુહ, રામ દક્ષિણ કિનારે હતા ત્યારે પોતાના ઘરે ગયો.
2.57.2
भरद्वाजाभिगमनम् प्रयागे च सहासनम् ।
आगिरेर्गमनम् तेषाम् तत्रस्थैरभिलक्षितम् ॥ २.५७.२ ॥
પ્રયાગમાં ભરદ્વાજ પાસે જવું, સાથે બેસવું, અને પર્વત તરફ તેમનું પ્રસ્થાન — આ બધું ત્યાં ઉપસ્થિત લોકોએ જોયું.
2.57.3
अनुज्ञातः सुमन्त्रः अथ योजयित्वा हय उत्तमान् ।
अयोध्याम् एव नगरीम् प्रययौ गाढ दुर्मनाः ॥ २.५७.३ ॥
અનુમતિ મેળવીને સુમંત્રે ઉત્તમ ઘોડા જોડ્યા અને અતિ ખિન્ન મનથી અયોધ્યા નગરી તરફ પ્રયાણ કર્યું.
2.57.4
स वनानि सुगन्धीनि सरितः च सराम्सि च ।
पश्यन्न् अतिययौ शीघ्रम् ग्रामाणि नगराणि च ॥ २.५७.४ ॥
સુગંધિત વનો, નદીઓ અને સરોવરો જોતાં તે ઝડપથી ગામો અને નગરો પાર કરતો ગયો.
2.57.5
ततः साय अह्न समये तृतीये अहनि सारथिः ।
अयोध्याम् समनुप्राप्य निरानन्दाम् ददर्श ह ॥ २.५७.५ ॥
પછી ત્રીજા દિવસે સાંજના સમયે સારથિ અયોધ્યા પહોંચ્યો અને તેને આનંદવિહીન જોઈ.
2.57.6
स शून्याम् इव निह्शब्दाम् दृष्ट्वा परम दुर्मनाः ।
सुमन्त्रः चिन्तयाम् आस शोक वेग समाहतः ॥ २.५७.६ ॥
તેને શૂન્ય અને નિઃશબ્દ જોઈ અતિ ખિન્ન સુમંત્ર શોકના વેગથી આહત થઈને ચિંતન કરવા લાગ્યો.
2.57.7
कच्चिन् न सगजा साश्वा सजना सजन अधिपा ।
राम सम्ताप दुह्खेन दग्धा शोक अग्निना पुरी ॥ २.५७.७ ॥
હાથીઓ, ઘોડાઓ, લોકો અને તેમના અધિપતિઓ સહિતની આ નગરી રામના વિયોગના સંતાપ-દુઃખથી શોકાગ્નિમાં બળી ગઈ છે શું?
2.57.8
नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह ॥ २.५७.८ ॥
નગરદ્વારે પહોંચીને તે ઉતાવળે અંદર પ્રવેશ્યો.
2.57.9
सुमन्त्रम् अभियान्तम् तम् शतशो अथ सहस्रशः ।
क्व रामैति पृच्चन्तः सूतम् अभ्यद्रवन् नराः ॥ २.५७.९ ॥
સુમંત્રને આવતો જોઈને સેંકડો-હજારો લોકો "રામ ક્યાં છે?" એમ પૂછતા એ સારથિ તરફ દોડ્યા.
2.57.10
तेषाम् शशम्स गङ्गायाम् अहम् आपृच्च्य राघवम् ।
अनुज्ञातः निवृत्तः अस्मि धार्मिकेण महात्मना ॥ २.५७.१० ॥
ગંગાના તીરે રાઘવ પાસેથી વિદાય લઈ, ધાર્મિક મહાત્માની અનુમતિ મેળવીને હું પાછો ફર્યો છું, એમ મેં તેમને કહ્યું.
2.57.11
ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्प पूर्ण मुखा जनाः ।
अहो धिग् इति निश्श्वस्य हा राम इति च चुक्रुशुः ॥ २.५७.११ ॥
તેઓ નદી ઓળંગી ગયા છે એમ જાણીને, આંસુભર્યા મુખવાળા લોકોએ "અરે, ધિક્કાર!" કહી નિસાસો નાખી "હા રામ!" એમ પોક મૂકી.
2.57.12
शुश्राव च वचः तेषाम् बृन्दम् बृन्दम् च तिष्ठताम् ।
हताः स्म खलु ये न इह पश्यामैति राघवम् ॥ २.५७.१२ ॥
ઊભેલા ટોળે ટોળાંના લોકોની વાત તેણે સાંભળી: "અહીં રાઘવને ન જોઈ શકનારા આપણે ખરેખર નાશ પામ્યા!"
2.57.13
दान यज्ञ विवाहेषु समाजेषु महत्सु च ।
न द्रक्ष्यामः पुनर् जातु धार्मिकम् रामम् अन्तरा ॥ २.५७.१३ ॥
દાન, યજ્ઞ, વિવાહ અને મહાન સભાઓમાં હવે ક્યારેય ધાર્મિક રામને અમે જોઈ શકીશું નહીં.
2.57.15
किम् समर्थम् जनस्य अस्य किम् प्रियम् किम् सुख आवहम् ।
वात अयन गतानाम् च स्त्रीणाम् अन्वन्तर आपणम् ।
राम शोक अभितप्तानाम् शुश्राव परिदेवनम् ॥ २.५७.१५ ॥
આ લોકો માટે શું યોગ્ય, શું પ્રિય, શું સુખદાયક? રામના શોકથી પીડાયેલાઓનો વિલાપ સંભળાયો.
2.57.16
स राज मार्ग मध्येन सुमन्त्रः पिहित आननः ।
यत्र राजा दशरथः तत् एव उपययौ गृहम् ॥ २.५७.१६ ॥
મોં ઢાંકેલો સુમંત્ર રાજમાર્ગની વચ્ચેથી સીધો એ જ મહેલે ગયો જ્યાં રાજા દશરથ હતા.
2.57.17
सो अवतीर्य रथात् शीघ्रम् राज वेश्म प्रविश्य च ।
कक्ष्याः सप्त अभिचक्राम महा जन समाकुलाः ॥ २.५७.१७ ॥
તે ઝડપથી રથમાંથી ઊતરી રાજમહેલમાં પ્રવેશ્યો અને મહાજનસમૂહથી ભરેલાં સાત આંગણાં પાર કર્યાં.
2.57.18
हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम् ।
हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः ॥ २.५७.१८ ॥
હવેલીઓ, વિમાનો અને પ્રાસાદોમાંથી આવનારને જોઈ સ્ત્રીઓ 'હાય હાય' કરી ઊઠી; રામદર્શનની ઝંખનાથી તે કૃશ થઈ ગઈ હતી.
2.57.19
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रीयः ॥ २.५७.१९ ॥
મોટી અને નિર્મળ આંખો આંસુના વેગથી ભરાયેલી હતી; અતિ પીડિત સ્ત્રીઓ એકબીજાને અસ્પષ્ટ રીતે જોતી રહી.
2.57.20
ततः दशरथ स्त्रीणाम् प्रासादेभ्यः ततः ततः ।
राम शोक अभितप्तानाम् मन्दम् शुश्राव जल्पितम् ॥ २.५७.२० ॥
ત્યારે દશરથની સ્ત્રીઓના મહેલોમાંથી, રામના શોકથી તપેલી તેમની ધીમી વિલાપવાણી તેણે સાંભળી.
2.57.21
सह रामेण निर्यातः विना रामम् इह आगतः ।
सूतः किम् नाम कौसल्याम् शोचन्तीम् प्रति वक्ष्यति ॥ २.५७.२१ ॥
રામ સાથે ગયેલો સારથિ, રામ વિના અહીં પાછો ફર્યો છે; શોક કરતી કૌશલ્યાને તે શું કહેશે?
2.57.22
यथा च मन्ये दुर्जीवम् एवम् न सुकरम् ध्रुवम् ।
आच्चिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥ २.५७.२२ ॥
મને લાગે છે તેમ, આ રીતે જીવવું ખરેખર કઠિન છે; પુત્ર ગયા પછી પણ કૌશલ્યા જીવિત છે.
2.57.23
सत्य रूपम् तु तत् वाक्यम् राज्ञः स्त्रीणाम् निशामयन् ।
प्रदीप्तम् इव शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥ २.५७.२३ ॥
રાજાની સ્ત્રીઓનાં તે વચન—જે સાચું સ્વરૂપ ધરાવતું હતું—સાંભળીને, શોકથી જાણે બળતો તે અચાનક ઘરમાં પ્રવેશ્યો.
2.57.24
स प्रविश्य अष्टमीम् कक्ष्याम् राजानम् दीनम् आतुलम् ।
पुत्र शोक परिम्लानम् अपश्यत् पाण्डुरे गृहे ॥ २.५७.२४ ॥
તે આઠમા ખંડમાં પ્રવેશીને, પુત્રશોકથી કરમાયેલા, અત્યંત દીન રાજાને તે શ્વેત ભવનમાં જોયા.
2.57.25
अभिगम्य तम् आसीनम् नर इन्द्रम् अभिवाद्य च ।
सुमन्त्रः राम वचनम् यथा उक्तम् प्रत्यवेदयत् ॥ २.५७.२५ ॥
બેઠેલા નરેન્દ્ર પાસે જઈને, પ્રણામ કરીને, સુમંત્રે રામનો સંદેશ જેમ કહેવાયો હતો તેમ જ જણાવ્યો.
2.57.26
स तूष्णीम् एव तत् श्रुत्वा राजा विभ्रान्त चेतनः ।
मूर्चितः न्यपतत् भूमौ राम शोक अभिपीडितः ॥ २.५७.२६ ॥
તે મૌનપણે તે સાંભળીને, વિભ્રાંત ચેતનાથી, મૂર્છિત થઈને, રામના શોકથી પીડાઈને ભૂમિ પર પડ્યા.
2.57.27
ततः अन्तः पुरम् आविद्धम् मूर्चिते पृथिवी पतौ ।
उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ ॥ २.५७.२७ ॥
પછી રાજા મૂર્છિત થઈ ભૂમિ પર પડ્યા ત્યારે અંતઃપુર વિચલિત થયું; રાજા ભૂમિ પર પડતાં તેમણે હાથ ઊંચા કરી આક્રંદ કર્યું.
2.57.28
सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितम् पतिम् ।
उत्थापयाम् आस तदा वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २.५७.२८ ॥
ત્યારે સુમિત્રા સાથે કૌસલ્યાએ પડેલા પતિને ઉઠાડ્યા અને આ વચન કહ્યું.
2.57.29
इमम् तस्य महा भाग दूतम् दुष्कर कारिणः ।
वन वासात् अनुप्राप्तम् कस्मान् न प्रतिभाषसे ॥ २.५७.२९ ॥
હે મહાભાગ! દુષ્કર કાર્ય કરનાર તેના આ દૂત વનવાસથી પાછો આવ્યો છે; તમે કેમ જવાબ આપતા નથી?
2.57.30
अद्य इमम् अनयम् कृत्वा व्यपत्रपसि राघव ।
उत्तिष्ठ सुकृतम् ते अस्तु शोके न स्यात् सहायता ॥ २.५७.३० ॥
હે રાઘવ! હવે આ અન્યાય કરીને તમે શરમાઓ છો; ઊઠો, તમારું પુણ્ય રહે; શોકમાં કોઈ સહાય ન હો.
2.57.31
देव यस्या भयात् रामम् न अनुपृच्चसि सारथिम् ।
न इह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धम् प्रतिभाष्यताम् ॥ २.५७.३१ ॥
હે દેવ! જેના ભયથી તમે રામ વિશે સારથિને પૂછતા નથી, તે કૈકેયી અહીં ઊભી નથી; નિર્ભયતાથી ઉત્તર આપો.
2.57.32
सा तथा उक्त्वा महा राजम् कौसल्या शोक लालसा ।
धरण्याम् निपपात आशु बाष्प विप्लुत भाषिणी ॥ २.५७.३२ ॥
આ રીતે મહારાજને કહીને, શોકથી વ્યાકુળ કૌસલ્યા આંસુથી રૂંધાયેલા અવાજે બોલતી તરત જ ભૂમિ પર પડી ગઈ.
2.57.33
एवम् विलपतीम् दृष्ट्वा कौसल्याम् पतिताम् भुवि ।
पतिम् च अवेक्ष्य ताः सर्वाः सुस्वरम् रुरुदुः स्त्रियः ॥ २.५७.३३ ॥
આ રીતે વિલાપ કરતી, ભૂમિ પર પડેલી કૌસલ્યાને અને પતિને જોઈને બધી સ્ત્રીઓ મોટા અવાજે રડી પડી.
2.57.34
ततः तम् अन्तः पुर नादम् उत्थितम् ।
समीक्ष्य वृद्धाः तरुणाः च मानवाः ।
स्त्रियः च सर्वा रुरुदुः समन्ततः ।
पुरम् तदा आसीत् पुनर् एव सम्कुलम् ॥ २.५७.३४ ॥
ત્યારે અંતઃપુરમાંથી ઊઠેલો એ આક્રંદ સાંભળીને વૃદ્ધો, યુવાનો, પુરુષો અને બધી સ્ત્રીઓ ચારે તરફ રડવા લાગ્યાં; નગર ફરી કોલાહલથી ભરાઈ ગયું.