వాల్మీకి రామాయణం · సర్గ 2.57
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.57.1
कथयित्वा सुदुह्ख आर्तः सुमन्त्रेण चिरम् सह ।
रामे दक्षिण कूलस्थे जगाम स्व गृहम् गुहः ॥ २.५७.१ ॥
సుమంత్రునితో చాలసేపు మాట్లాడి, అత్యంత దుఃఖంతో బాధపడుతూ గుహుడు, రాముడు దక్షిణ తీరానికి చేరిన తర్వాత తన ఇంటికి వెళ్ళాడు.
2.57.2
भरद्वाजाभिगमनम् प्रयागे च सहासनम् ।
आगिरेर्गमनम् तेषाम् तत्रस्थैरभिलक्षितम् ॥ २.५७.२ ॥
ప్రయాగలో భరద్వాజుని వద్దకు వెళ్లడం, కలిసి కూర్చోవడం, పర్వతం వైపు వారి ప్రయాణం — ఇవన్నీ అక్కడ ఉన్నవారు గమనించారు.
2.57.3
अनुज्ञातः सुमन्त्रः अथ योजयित्वा हय उत्तमान् ।
अयोध्याम् एव नगरीम् प्रययौ गाढ दुर्मनाः ॥ २.५७.३ ॥
అనుమతి పొందిన సుమంత్రుడు, శ్రేష్ఠమైన గుర్రాలను కట్టి, అత్యంత దుఃఖిత మనస్సుతో అయోధ్యా నగరానికి బయలుదేరాడు.
2.57.4
स वनानि सुगन्धीनि सरितः च सराम्सि च ।
पश्यन्न् अतिययौ शीघ्रम् ग्रामाणि नगराणि च ॥ २.५७.४ ॥
అతడు సుగంధ భరితమైన వనాలను, నదులను, సరస్సులను చూస్తూ, గ్రామాలను నగరాలను వేగంగా దాటిపోయాడు.
2.57.5
ततः साय अह्न समये तृतीये अहनि सारथिः ।
अयोध्याम् समनुप्राप्य निरानन्दाम् ददर्श ह ॥ २.५७.५ ॥
అప్పుడు మూడవ రోజు సాయంకాల సమయంలో సారథి అయోధ్యను చేరి, అది ఆనందరహితంగా ఉండటం చూశాడు.
2.57.6
स शून्याम् इव निह्शब्दाम् दृष्ट्वा परम दुर्मनाः ।
सुमन्त्रः चिन्तयाम् आस शोक वेग समाहतः ॥ २.५७.६ ॥
అది శూన్యంగా, నిశ్శబ్దంగా ఉండటం చూసి, అత్యంత దుఃఖిత మనస్కుడైన సుమంత్రుడు, శోక వేగంతో కొట్టబడి చింతించసాగాడు.
2.57.7
कच्चिन् न सगजा साश्वा सजना सजन अधिपा ।
राम सम्ताप दुह्खेन दग्धा शोक अग्निना पुरी ॥ २.५७.७ ॥
ఏనుగులు, గుర్రాలు, ప్రజలు, వారి అధిపతులతో కూడిన ఈ నగరం రాముని వియోగ దుఃఖంతో, శోకాగ్నితో దగ్ధమైపోయిందా?
2.57.8
नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह ॥ २.५७.८ ॥
నగర ద్వారానికి చేరుకొని అతడు వేగంగా లోపలికి ప్రవేశించాడు.
2.57.9
सुमन्त्रम् अभियान्तम् तम् शतशो अथ सहस्रशः ।
क्व रामैति पृच्चन्तः सूतम् अभ्यद्रवन् नराः ॥ २.५७.९ ॥
సుమంత్రుడు వస్తుండగా వందలు, వేలమంది ప్రజలు "రాముడు ఎక్కడ?" అని అడుగుతూ ఆ సారథి వైపు పరుగెత్తారు.
2.57.10
तेषाम् शशम्स गङ्गायाम् अहम् आपृच्च्य राघवम् ।
अनुज्ञातः निवृत्तः अस्मि धार्मिकेण महात्मना ॥ २.५७.१० ॥
గంగా తీరంలో రాఘవుని వద్ద వీడ్కోలు తీసుకుని, ధార్మికుడైన మహాత్ముని అనుమతితో తిరిగి వచ్చానని నేను వారికి చెప్పాను.
2.57.11
ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्प पूर्ण मुखा जनाः ।
अहो धिग् इति निश्श्वस्य हा राम इति च चुक्रुशुः ॥ २.५७.११ ॥
వారు నదిని దాటారని తెలుసుకొని, కన్నీటితో నిండిన ముఖాలతో ప్రజలు "అయ్యో, ధిక్కారం!" అని నిట్టూర్పు విడిచి "హా రామా!" అని రోదించారు.
2.57.12
शुश्राव च वचः तेषाम् बृन्दम् बृन्दम् च तिष्ठताम् ।
हताः स्म खलु ये न इह पश्यामैति राघवम् ॥ २.५७.१२ ॥
నిలబడియున్న గుంపులు గుంపులుగా ఉన్న వారి మాటలు అతడు విన్నాడు: "ఇక్కడ రాఘవుని చూడలేని మనం నిజంగా నాశనమయ్యాం!"
2.57.13
दान यज्ञ विवाहेषु समाजेषु महत्सु च ।
न द्रक्ष्यामः पुनर् जातु धार्मिकम् रामम् अन्तरा ॥ २.५७.१३ ॥
దానాలు, యజ్ఞాలు, వివాహాలు, గొప్ప సభలలో ఇకపై ఎప్పుడూ ధర్మాత్ముడైన రాముడిని మనం చూడలేమా.
2.57.15
किम् समर्थम् जनस्य अस्य किम् प्रियम् किम् सुख आवहम् ।
वात अयन गतानाम् च स्त्रीणाम् अन्वन्तर आपणम् ।
राम शोक अभितप्तानाम् शुश्राव परिदेवनम् ॥ २.५७.१५ ॥
ఈ ప్రజలకు ఏది తగినది, ఏది ప్రియమైనది, ఏది సుఖాన్నిస్తుంది? రాముని శోకంతో బాధపడుతున్న వారి విలాపం వినిపించింది.
2.57.16
स राज मार्ग मध्येन सुमन्त्रः पिहित आननः ।
यत्र राजा दशरथः तत् एव उपययौ गृहम् ॥ २.५७.१६ ॥
ముఖం కప్పుకున్న సుమంత్రుడు రాజమార్గం మధ్యగా, రాజు దశరథుడు ఉన్న ఆ గృహానికే వెళ్ళాడు.
2.57.17
सो अवतीर्य रथात् शीघ्रम् राज वेश्म प्रविश्य च ।
कक्ष्याः सप्त अभिचक्राम महा जन समाकुलाः ॥ २.५७.१७ ॥
అతడు వేగంగా రథం దిగి రాజభవనంలో ప్రవేశించి, జనసమూహంతో నిండిన ఏడు ప్రాంగణాలను దాటాడు.
2.57.18
हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम् ।
हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः ॥ २.५७.१८ ॥
మేడలు, విమానాలు, ప్రాసాదాల నుండి వచ్చినవాణ్ణి చూసిన స్త్రీలు 'అయ్యో' అని ఆక్రందించారు; రాముని దర్శన వాంఛతో కృశించారు.
2.57.19
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रीयः ॥ २.५७.१९ ॥
పెద్దవైన స్వచ్ఛమైన కళ్ళు కన్నీటి వేగంతో నిండగా, అత్యంత ఆర్తులైన స్త్రీలు ఒకరినొకరు అస్పష్టంగా చూసుకున్నారు.
2.57.20
ततः दशरथ स्त्रीणाम् प्रासादेभ्यः ततः ततः ।
राम शोक अभितप्तानाम् मन्दम् शुश्राव जल्पितम् ॥ २.५७.२० ॥
అప్పుడు దశరథుని స్త్రీల భవనాల నుండి, రాముని శోకంతో తపించిన వారి మందమైన విలాపాన్ని అతడు విన్నాడు.
2.57.21
सह रामेण निर्यातः विना रामम् इह आगतः ।
सूतः किम् नाम कौसल्याम् शोचन्तीम् प्रति वक्ष्यति ॥ २.५७.२१ ॥
రాముని వెంట వెళ్లిన సారథి, రాముడు లేకుండా ఇక్కడికి తిరిగి వచ్చాడు; శోకిస్తున్న కౌసల్యతో అతడు ఏమని చెబుతాడు?
2.57.22
यथा च मन्ये दुर्जीवम् एवम् न सुकरम् ध्रुवम् ।
आच्चिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥ २.५७.२२ ॥
నేను భావించినట్లు, ఇలా జీవించడం నిజంగా కష్టం; కుమారుడు వెళ్లిపోయిన తర్వాత కూడా కౌసల్య జీవించే ఉంది.
2.57.23
सत्य रूपम् तु तत् वाक्यम् राज्ञः स्त्रीणाम् निशामयन् ।
प्रदीप्तम् इव शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥ २.५७.२३ ॥
రాజు స్త్రీల ఆ మాటలను—అవి నిజ రూపంలో ఉన్నవి—విని, శోకంతో మండుతున్నట్లు అతడు ఒక్కసారిగా ఇంట్లోకి ప్రవేశించాడు.
2.57.24
स प्रविश्य अष्टमीम् कक्ष्याम् राजानम् दीनम् आतुलम् ।
पुत्र शोक परिम्लानम् अपश्यत् पाण्डुरे गृहे ॥ २.५७.२४ ॥
అతడు ఎనిమిదవ గదిలోకి ప్రవేశించి, పుత్ర శోకంతో వాడిపోయిన, అత్యంత దీనుడైన రాజును ఆ తెల్లని భవనంలో చూశాడు.
2.57.25
अभिगम्य तम् आसीनम् नर इन्द्रम् अभिवाद्य च ।
सुमन्त्रः राम वचनम् यथा उक्तम् प्रत्यवेदयत् ॥ २.५७.२५ ॥
ఆసీనుడైన నరేంద్రుని సమీపించి నమస్కరించి, సుమంత్రుడు రాముని సందేశాన్ని అతడు చెప్పినట్లే తెలియజేశాడు.
2.57.26
स तूष्णीम् एव तत् श्रुत्वा राजा विभ्रान्त चेतनः ।
मूर्चितः न्यपतत् भूमौ राम शोक अभिपीडितः ॥ २.५७.२६ ॥
ఆయన మౌనంగా అది విని, కలతచెందిన స్మృతితో, మూర్ఛపోయి, రాముని శోకంతో పీడితుడై నేలపై పడిపోయాడు.
2.57.27
ततः अन्तः पुरम् आविद्धम् मूर्चिते पृथिवी पतौ ।
उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ ॥ २.५७.२७ ॥
అప్పుడు రాజు మూర్ఛపోయి నేలపై పడగా, అంతఃపురం కలత చెందింది; రాజు నేలపై పడగా వారు చేతులు ఎత్తి రోదించారు.
2.57.28
सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितम् पतिम् ।
उत्थापयाम् आस तदा वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २.५७.२८ ॥
అప్పుడు సుమిత్రతో కలిసి కౌసల్య పడిపోయిన భర్తను లేపింది; ఆ తర్వాత ఈ మాటలు పలికింది.
2.57.29
इमम् तस्य महा भाग दूतम् दुष्कर कारिणः ।
वन वासात् अनुप्राप्तम् कस्मान् न प्रतिभाषसे ॥ २.५७.२९ ॥
ఓ మహాభాగ్యుడా! దుష్కరకార్యాలు చేసే అతని ఈ దూత వనవాసం నుండి తిరిగి వచ్చాడు; నువ్వు ఎందుకు సమాధానం చెప్పడం లేదు?
2.57.30
अद्य इमम् अनयम् कृत्वा व्यपत्रपसि राघव ।
उत्तिष्ठ सुकृतम् ते अस्तु शोके न स्यात् सहायता ॥ २.५७.३० ॥
ఓ రాఘవా! ఇప్పుడు ఈ అన్యాయం చేసి నువ్వు సిగ్గుపడుతున్నావు; లే, నీ పుణ్యం నిలిచి ఉండుగాక; శోకంలో సహాయం ఉండకూడదు.
2.57.31
देव यस्या भयात् रामम् न अनुपृच्चसि सारथिम् ।
न इह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धम् प्रतिभाष्यताम् ॥ २.५७.३१ ॥
ఓ దేవా! ఎవరి భయంతో నువ్వు రాముని గురించి సారథిని అడగడం లేదో, ఆ కైకేయి ఇక్కడ లేదు; నిర్భయంగా సమాధానం చెప్పనివ్వు.
2.57.32
सा तथा उक्त्वा महा राजम् कौसल्या शोक लालसा ।
धरण्याम् निपपात आशु बाष्प विप्लुत भाषिणी ॥ २.५७.३२ ॥
ఆ విధంగా మహారాజుతో పలికి, శోకంతో తపించిన కౌసల్య వెంటనే కన్నీటితో గద్గదమైన స్వరంతో మాట్లాడుతూ నేలపై పడిపోయింది.
2.57.33
एवम् विलपतीम् दृष्ट्वा कौसल्याम् पतिताम् भुवि ।
पतिम् च अवेक्ष्य ताः सर्वाः सुस्वरम् रुरुदुः स्त्रियः ॥ २.५७.३३ ॥
ఈ విధంగా విలపిస్తూ నేలపై పడిన కౌసల్యను చూసి, భర్తవైపు చూసి, అక్కడి స్త్రీలంతా బిగ్గరగా ఏడ్చారు.
2.57.34
ततः तम् अन्तः पुर नादम् उत्थितम् ।
समीक्ष्य वृद्धाः तरुणाः च मानवाः ।
स्त्रियः च सर्वा रुरुदुः समन्ततः ।
पुरम् तदा आसीत् पुनर् एव सम्कुलम् ॥ २.५७.३४ ॥
అప్పుడు అంతఃపురం నుండి లేచిన ఆ ఏడుపు ధ్వనిని విని, వృద్ధులు, యువకులు, అన్ని స్త్రీలు నలువైపులా ఏడ్చారు; నగరం మళ్లీ కల్లోలంతో నిండిపోయింది.