वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.57
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.57.1
कथयित्वा सुदुह्ख आर्तः सुमन्त्रेण चिरम् सह ।
रामे दक्षिण कूलस्थे जगाम स्व गृहम् गुहः ॥ २.५७.१ ॥
सुमंत्राशी बराच वेळ बोलून, अत्यंत दुःखाने व्यथित झालेला गुह, राम दक्षिण तीरावर असताना आपल्या घरी गेला.
2.57.2
भरद्वाजाभिगमनम् प्रयागे च सहासनम् ।
आगिरेर्गमनम् तेषाम् तत्रस्थैरभिलक्षितम् ॥ २.५७.२ ॥
प्रयागात भरद्वाजांकडे जाणे, एकत्र बसणे आणि पर्वताकडे त्यांचे जाणे — हे सर्व तेथील लोकांनी पाहिले.
2.57.3
अनुज्ञातः सुमन्त्रः अथ योजयित्वा हय उत्तमान् ।
अयोध्याम् एव नगरीम् प्रययौ गाढ दुर्मनाः ॥ २.५७.३ ॥
परवानगी मिळाल्यावर सुमंत्राने उत्तम घोडे जुंपले आणि अत्यंत खिन्न मनाने अयोध्या नगरीकडे प्रयाण केले.
2.57.4
स वनानि सुगन्धीनि सरितः च सराम्सि च ।
पश्यन्न् अतिययौ शीघ्रम् ग्रामाणि नगराणि च ॥ २.५७.४ ॥
सुगंधी वने, नद्या आणि सरोवरे पाहत तो वेगाने गावे आणि नगरे ओलांडत गेला.
2.57.5
ततः साय अह्न समये तृतीये अहनि सारथिः ।
अयोध्याम् समनुप्राप्य निरानन्दाम् ददर्श ह ॥ २.५७.५ ॥
नंतर तिसर्‍या दिवशी सायंकाळी सारथी अयोध्येला पोहोचला आणि ती आनंदशून्य असलेली त्याने पाहिली.
2.57.6
स शून्याम् इव निह्शब्दाम् दृष्ट्वा परम दुर्मनाः ।
सुमन्त्रः चिन्तयाम् आस शोक वेग समाहतः ॥ २.५७.६ ॥
ती सुनसान आणि निःशब्द पाहून अत्यंत खिन्न झालेला सुमंत्र शोकाच्या वेगाने आघात पावून चिंतन करू लागला.
2.57.7
कच्चिन् न सगजा साश्वा सजना सजन अधिपा ।
राम सम्ताप दुह्खेन दग्धा शोक अग्निना पुरी ॥ २.५७.७ ॥
हत्ती, घोडे, लोक आणि त्यांचे अधिपती यांसह ही नगरी रामाच्या वियोगाच्या संतापदुःखाने शोकाग्नीत जळून गेली आहे काय?
2.57.8
नगरद्वारमासाद्य त्वरितः प्रविवेश ह ॥ २.५७.८ ॥
नगराच्या द्वारापर्यंत पोहोचून तो त्वरेने आत शिरला.
2.57.9
सुमन्त्रम् अभियान्तम् तम् शतशो अथ सहस्रशः ।
क्व रामैति पृच्चन्तः सूतम् अभ्यद्रवन् नराः ॥ २.५७.९ ॥
सुमंत्र येत असलेला पाहून शेकडो-हजारो लोक "राम कुठे आहे?" असे विचारत त्या सारथ्याकडे धावले.
2.57.10
तेषाम् शशम्स गङ्गायाम् अहम् आपृच्च्य राघवम् ।
अनुज्ञातः निवृत्तः अस्मि धार्मिकेण महात्मना ॥ २.५७.१० ॥
गंगेच्या तीरावर राघवाचा निरोप घेऊन, धार्मिक महात्म्याची अनुज्ञा मिळवून मी परत आलो आहे, असे मी त्यांना सांगितले.
2.57.11
ते तीर्णा इति विज्ञाय बाष्प पूर्ण मुखा जनाः ।
अहो धिग् इति निश्श्वस्य हा राम इति च चुक्रुशुः ॥ २.५७.११ ॥
ते नदी ओलांडून गेले हे जाणून अश्रूंनी भरलेल्या मुखांनी लोक "अरेरे, धिक्कार!" म्हणत दीर्घ निःश्वास सोडून "हा राम!" असे आक्रंदले.
2.57.12
शुश्राव च वचः तेषाम् बृन्दम् बृन्दम् च तिष्ठताम् ।
हताः स्म खलु ये न इह पश्यामैति राघवम् ॥ २.५७.१२ ॥
उभ्या असलेल्या गटागटांतील लोकांचे शब्द त्याने ऐकले: "येथे राघवाला पाहू शकत नाही, आपण खरोखर नष्ट झालो!"
2.57.13
दान यज्ञ विवाहेषु समाजेषु महत्सु च ।
न द्रक्ष्यामः पुनर् जातु धार्मिकम् रामम् अन्तरा ॥ २.५७.१३ ॥
दान, यज्ञ, विवाह आणि मोठ्या सभांमध्ये आता कधीही धार्मिक राम आम्हाला दिसणार नाही.
2.57.15
किम् समर्थम् जनस्य अस्य किम् प्रियम् किम् सुख आवहम् ।
वात अयन गतानाम् च स्त्रीणाम् अन्वन्तर आपणम् ।
राम शोक अभितप्तानाम् शुश्राव परिदेवनम् ॥ २.५७.१५ ॥
या लोकांना काय योग्य, काय प्रिय, काय सुखदायक? रामाच्या शोकाने पीडित लोकांचा विलाप ऐकू आला.
2.57.16
स राज मार्ग मध्येन सुमन्त्रः पिहित आननः ।
यत्र राजा दशरथः तत् एव उपययौ गृहम् ॥ २.५७.१६ ॥
तोंड झाकलेला सुमंत्र राजमार्गाच्या मधून थेट त्याच महालाकडे गेला, जिथे राजा दशरथ होता.
2.57.17
सो अवतीर्य रथात् शीघ्रम् राज वेश्म प्रविश्य च ।
कक्ष्याः सप्त अभिचक्राम महा जन समाकुलाः ॥ २.५७.१७ ॥
तो लगेच रथातून उतरून राजवाड्यात शिरला आणि लोकांच्या गर्दीने भरलेली सात अंगणे ओलांडून गेला.
2.57.18
हर्म्यैर्विमानैः प्रासादैरवेक्ष्याथ समागतम् ।
हाहाकारकृता नार्यो रामदर्शनकर्शिताः ॥ २.५७.१८ ॥
हवेल्या, विमाने आणि प्रासादांवरून येणाऱ्याला पाहून स्त्रिया 'हाय हाय' करू लागल्या; रामदर्शनाच्या ओढीने त्या क्षीण झाल्या होत्या.
2.57.19
आयतैर्विमलैर्नेत्रैरश्रुवेगपरिप्लुतैः ।
अन्योन्यमभिवीक्षन्तेऽव्यक्तमार्ततराः स्त्रीयः ॥ २.५७.१९ ॥
मोठे व स्वच्छ डोळे अश्रूंच्या वेगाने भरलेले असता, अत्यंत व्यथित स्त्रिया एकमेकींकडे अस्पष्टपणे पाहत राहिल्या.
2.57.20
ततः दशरथ स्त्रीणाम् प्रासादेभ्यः ततः ततः ।
राम शोक अभितप्तानाम् मन्दम् शुश्राव जल्पितम् ॥ २.५७.२० ॥
तेव्हा दशरथाच्या स्त्रियांच्या प्रासादांतून, रामशोकाने होरपळलेल्या त्यांचे मंद विलाप त्याने ऐकले.
2.57.21
सह रामेण निर्यातः विना रामम् इह आगतः ।
सूतः किम् नाम कौसल्याम् शोचन्तीम् प्रति वक्ष्यति ॥ २.५७.२१ ॥
रामासोबत गेलेला सारथी, राम नसताना येथे परतला आहे; शोकाकुल कौसल्येला तो काय सांगेल?
2.57.22
यथा च मन्ये दुर्जीवम् एवम् न सुकरम् ध्रुवम् ।
आच्चिद्य पुत्रे निर्याते कौसल्या यत्र जीवति ॥ २.५७.२२ ॥
मला वाटते त्याप्रमाणे, असे जगणे खरोखरच कठीण आहे; पुत्र गेल्यानंतरही कौसल्या जिवंत आहे.
2.57.23
सत्य रूपम् तु तत् वाक्यम् राज्ञः स्त्रीणाम् निशामयन् ।
प्रदीप्तम् इव शोकेन विवेश सहसा गृहम् ॥ २.५७.२३ ॥
राजाच्या स्त्रियांचे ते वचन—जे खरे स्वरूप धारण करून होते—ऐकून, शोकाने जणू पेटलेला तो अचानक घरात शिरला.
2.57.24
स प्रविश्य अष्टमीम् कक्ष्याम् राजानम् दीनम् आतुलम् ।
पुत्र शोक परिम्लानम् अपश्यत् पाण्डुरे गृहे ॥ २.५७.२४ ॥
तो आठव्या दालनात शिरून, पुत्रशोकाने कोमेजलेल्या, अत्यंत दीन राजाला त्या पांढऱ्या गृहात पाहिले.
2.57.25
अभिगम्य तम् आसीनम् नर इन्द्रम् अभिवाद्य च ।
सुमन्त्रः राम वचनम् यथा उक्तम् प्रत्यवेदयत् ॥ २.५७.२५ ॥
आसनस्थ नरेंद्राजवळ जाऊन, नमस्कार करून, सुमंत्राने रामाचा निरोप जसा सांगितला होता तसाच कळवला.
2.57.26
स तूष्णीम् एव तत् श्रुत्वा राजा विभ्रान्त चेतनः ।
मूर्चितः न्यपतत् भूमौ राम शोक अभिपीडितः ॥ २.५७.२६ ॥
ते ऐकून तो शांतपणे, विभ्रांत चेतनेने, मूर्च्छित होऊन, रामाच्या शोकाने पीडित होऊन जमिनीवर कोसळला.
2.57.27
ततः अन्तः पुरम् आविद्धम् मूर्चिते पृथिवी पतौ ।
उद्धृत्य बाहू चुक्रोश नृपतौ पतिते क्षितौ ॥ २.५७.२७ ॥
मग राजा मूर्च्छित होऊन जमिनीवर पडल्यावर अंतःपुर क्षुब्ध झाले; राजा भूमीवर पडल्यावर त्यांनी बाहू उंचावून आक्रोश केला.
2.57.28
सुमित्रया तु सहिता कौसल्या पतितम् पतिम् ।
उत्थापयाम् आस तदा वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २.५७.२८ ॥
तेव्हा सुमित्रेसह कौसल्येने पडलेल्या पतीला उठवले आणि हे वचन म्हटले.
2.57.29
इमम् तस्य महा भाग दूतम् दुष्कर कारिणः ।
वन वासात् अनुप्राप्तम् कस्मान् न प्रतिभाषसे ॥ २.५७.२९ ॥
हे महाभाग! दुष्कर कर्म करणाऱ्या त्याचा हा दूत वनवासातून परत आला आहे; तू का उत्तर देत नाहीस?
2.57.30
अद्य इमम् अनयम् कृत्वा व्यपत्रपसि राघव ।
उत्तिष्ठ सुकृतम् ते अस्तु शोके न स्यात् सहायता ॥ २.५७.३० ॥
हे राघवा! आता हा अन्याय करून तू लाजत आहेस; ऊठ, तुझे पुण्य टिकू दे; शोकात सहाय्य न होवो.
2.57.31
देव यस्या भयात् रामम् न अनुपृच्चसि सारथिम् ।
न इह तिष्ठति कैकेयी विश्रब्धम् प्रतिभाष्यताम् ॥ २.५७.३१ ॥
हे देवा! ज्याच्या भयाने तू रामाविषयी सारथ्याला विचारत नाहीस, ती कैकेयी येथे उभी नाही; निर्भयपणे उत्तर देऊ दे.
2.57.32
सा तथा उक्त्वा महा राजम् कौसल्या शोक लालसा ।
धरण्याम् निपपात आशु बाष्प विप्लुत भाषिणी ॥ २.५७.३२ ॥
असे महाराजांना सांगून, शोकाने व्याकुळ झालेली कौसल्या अश्रूंनी दाटलेल्या वाणीने बोलत तत्काळ भूमीवर कोसळली.
2.57.33
एवम् विलपतीम् दृष्ट्वा कौसल्याम् पतिताम् भुवि ।
पतिम् च अवेक्ष्य ताः सर्वाः सुस्वरम् रुरुदुः स्त्रियः ॥ २.५७.३३ ॥
असा विलाप करणारी, भूमीवर कोसळलेली कौसल्या आणि पतीकडे पाहून सर्व स्त्रिया मोठ्याने रडू लागल्या.
2.57.34
ततः तम् अन्तः पुर नादम् उत्थितम् ।
समीक्ष्य वृद्धाः तरुणाः च मानवाः ।
स्त्रियः च सर्वा रुरुदुः समन्ततः ।
पुरम् तदा आसीत् पुनर् एव सम्कुलम् ॥ २.५७.३४ ॥
तेव्हा अंतःपुरातून उठलेला तो आक्रोश ऐकून वृद्ध, तरुण पुरुष आणि सर्व स्त्रिया सर्वत्र रडू लागल्या; नगर पुन्हा गोंधळाने भरून गेले.