Vālmīki Rāmāyaṇa · Sarga 2.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.58.1
प्रत्याश्वस्तः यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः ।
थाजुहाव तम् सूतम् राम वृत्त अन्त कारणात् ॥ २.५८.१ ॥
When the king, having recovered from his swoon, regained consciousness, he called for the charioteer to learn what had befallen Rāma.
2.58.2
तदा सूतो महाराज कृताञ्जलिरुपस्थितः।
राममेव अनुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम् ॥ २.५८.२ ॥
Then, O great king, the charioteer came and stood before him with folded hands, grieving for Rāma alone and filled with sorrow and anguish.
2.58.3
वृद्धम् परम सम्तप्तम् नव ग्रहम् इव द्विपम् ।
विनिःश्वसन्तम् ध्यायन्तम् अस्वस्थम् इव कुन्जरम् ॥ २.५८.३ ॥
He was aged and deeply distressed, like an elephant newly seized by a crocodile, sighing heavily and brooding, like an unwell elephant.
2.58.4
राजा तु रजसा सूतम् ध्वस्त अङ्गम् समुपस्थितम् ।
अश्रु पूर्ण मुखम् दीनम् उवाच परम आर्तवत् ॥ २.५८.४ ॥
But the king, seeing the charioteer approach—dust-covered, with disordered limbs and a face full of tears, wretched—spoke in great anguish.
2.58.5
क्व नु वत्स्यति धर्म आत्मा वृक्ष मूलम् उपाश्रितः ।
सो अत्यन्त सुखितः सूत किम् अशिष्यति राघवः ॥ २.५८.५ ॥
Where will the righteous Rāma dwell, having taken shelter at the foot of a tree? What will Rāghava, who was reared in utmost comfort, eat?
2.58.6
दुःखस्यानुचितो दुःखम् सुमन्त्र शयनोचितः ।
भूमि पाल आत्मजो भूमौ शेते कथम् अनाथवत् ॥ २.५८.६ ॥
O Sumantra, he who does not deserve suffering endures suffering; the king's son, who deserves a bed, how does he lie upon the ground like one without a protector?
2.58.7
यम् यान्तम् अनुयान्ति स्म पदाति रथ कुञ्जराः ।
स वत्स्यति कथम् रामः विजनम् वनम् आश्रितः ॥ २.५८.७ ॥
He whom foot soldiers, chariots and elephants used to follow as he went — how will Rāma dwell, having taken refuge in the desolate forest?
2.58.8
व्यालैः मृगैः आचरितम् कृष्ण सर्प निषेवितम् ।
कथम् कुमारौ वैदेह्या सार्धम् वनम् उपस्थितौ ॥ २.५८.८ ॥
Into that forest, frequented by wild beasts and deer and haunted by black snakes — how have those two princes arrived there with Vaidehī?
2.58.9
सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया ।
राज पुत्रौ कथम् पादैः अवरुह्य रथात् गतौ ॥ २.५८.९ ॥
O Sumantra, with the tender, ascetic-like Sītā, how did those two princes descend from the chariot and go on foot?
2.58.10
सिद्ध अर्थः खलु सूत त्वम् येन दृष्टौ मम आत्मजौ ।
वन अन्तम् प्रविशन्तौ ताव् अश्विनाव् इव मन्दरम् ॥ २.५८.१० ॥
O charioteer, you have indeed succeeded in your purpose, for you saw my two sons entering the edge of the forest, like the Aśvins going to Mount Mandara.
2.58.11
किम् उवाच वचो रामः किम् उवाच च लक्ष्मणः ।
सुमन्त्र वनम् आसाद्य किम् उवाच च मैथिली ॥ २.५८.११ ॥
What words did Rāma speak? What did Lakṣmaṇa say? O Sumantra, having reached the forest, what did Maithilī say?
2.58.12
आसितम् शयितम् भुक्तम् सूत रामस्य कीर्तय ।
जीविष्याम्यहमेतेन ययातिरिव साधुषु ॥ २.५८.१२ ॥
O charioteer, recount Rāma's sitting, lying down and eating. By this alone I shall live, as Yayāti lived among the virtuous.
2.58.13
उवाच वाचा राजानम् स बाष्प परिर्बद्धया ॥ २.५८.१३ ॥
He spoke to the king with a voice choked by tears.
2.58.14
अब्रवीन् माम् महा राज धर्मम् एव अनुपालयन् ।
अन्जलिम् राघवः कृत्वा शिरसा अभिप्रणम्य च ॥ २.५८.१४ ॥
"Great king, upholding dharma, Rāghava spoke to me." Folding his palms and bowing his head, he made obeisance.
2.58.15
सूत मद्वचनात् तस्य तातस्य विदित आत्मनः ।
शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः ॥ २.५८.१५ ॥
"Sūta, at my word, bow your head to the feet of my father, the self-knowing great-souled one, worthy of reverence."
2.58.16
सर्वम् अन्तः पुरम् वाच्यम् सूत मद्वचनात्त्वया ।
आरोग्यम् अविशेषेण यथा अर्हम् च अभिवादनम् ॥ २.५८.१६ ॥
"Sūta, at my word, tell all in the inner palace: well-being to all, and salutations as is fitting to each."
2.58.17
माता च मम कौसल्या कुशलम् च अभिवादनम् ।
अप्रमादम् च वक्तव्या ब्रूयाश्चैमिदम् वचः ॥ २.५८.१७ ॥
"Tell my mother Kausalyā of well-being and salutation; tell her also to be heedful; and say these words as well."
2.58.18
धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव ।
देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय ॥ २.५८.१८ ॥
"O Queen, be constant in dharma, devoted at the proper times to the fire-chamber; and, as to a god, attend to the feet of the god (the king)."
2.58.19
अभिमानम् च मानम् च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु ।
अनु राजान मार्याम् च कैकेयीमम्ब कारय ॥ २.५८.१९ ॥
Abandoning pride and self-regard, conduct yourself toward the mothers. Attend to the king and to the noble lady Kaikeyī as to a mother.
2.58.20
कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्याच राजवत् ।
अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर ॥ २.५८.२० ॥
Toward the prince Bharata your conduct should be that of a king, for kings hold wealth as their first concern; therefore keep the duty of kings in mind.
2.58.21
भरतः कुशलम् वाच्यो वाच्यो मद् वचनेन च ।
सर्वास्व एव यथा न्यायम् वृत्तिम् वर्तस्व मातृषु ॥ २.५८.२१ ॥
Tell Bharata my greetings and inquiry after his welfare. Toward all the mothers, conduct yourself rightly and as is just.
2.58.22
वक्तव्यः च महा बाहुर् इक्ष्वाकु कुल नन्दनः ।
पितरम् यौवराज्यस्थो राज्यस्थम् अनुपालय ॥ २.५८.२२ ॥
Tell also Bharata, the mighty-armed delight of the Ikṣvāku line: while you hold the rank of heir-apparent, protect and attend to your father, who sits upon the throne.
2.58.23
अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनम् व्यवरोरुधः ।
कुमारराज्ये जीव त्वम् तस्यैवाज्ञ्प्रवर्तनाम् ॥ २.५८.२३ ॥
The king is advanced in years; do not hem him in or obstruct him. Live as heir-apparent, carrying out only his commands.
2.58.24
अब्रवीच्चापि माम् भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन् ।
मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी ॥ २.५८.२४ ॥
Again and again, shedding tears, he said to me: 'Your mother, like my own mother, must be honoured, for she longs for her son.'
2.58.25
रामः राजीव ताम्र अक्षो भृशम् अश्रूणि अवर्तयत् ॥ २.५८.२५ ॥
Rāma, with eyes red as lotuses, shed tears profusely.
2.58.26
लक्ष्मणः तु सुसम्क्रुद्धो निह्श्वसन् वाक्यम् अब्रवीत् ।
केन अयम् अपराधेन राज पुत्रः विवासितः ॥ २.५८.२६ ॥
Lakṣmaṇa, greatly enraged and sighing heavily, spoke these words: "For what offence has this king's son been banished?"
2.58.27
राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघु त्वाश्रित्य शासनम् ।
कृतम् कार्यमकार्यम् वा वयम् येनाभिपीडिताः ॥ २.५८.२७ ॥
Indeed, the king, hastily yielding to Kaikeyī's command, did whatever was fit or unfit, and by it we have been afflicted.
2.58.28
यदि प्रव्राजितः रामः लोभ कारण कारितम् ।
वर दान निमित्तम् वा सर्वथा दुष्कृतम् कृतम् ॥ २.५८.२८ ॥
If Rāma has been exiled out of greed or for the sake of a boon, then this deed is wholly wrong.
2.58.29
इदम् तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम् ।
रामस्य तु परित्यागे न हेतुम् उपलक्षये ॥ २.५८.२९ ॥
All this has been done according to the lord's desire; but I can discern no reason for the abandonment of Rāma.
2.58.30
असमीक्ष्य समारब्धम् विरुद्धम् बुद्धि लाघवात् ।
जनयिष्यति सम्क्रोशम् राघवस्य विवासनम् ॥ २.५८.३० ॥
This deed, begun without reflection and contrary to dharma through lightness of intellect, will bring an outcry among the people over Rāghava's banishment.
2.58.31
अहम् तावन् महा राजे पितृत्वम् न उपलक्षये ।
भ्राता भर्ता च बन्धुः च पिता च मम राघवः ॥ २.५८.३१ ॥
As for the great king, I do not perceive in him the fatherhood. For me, Rāghava is brother, lord, kinsman, and father.
2.58.32
सर्व लोक प्रियम् त्यक्त्वा सर्व लोक हिते रतम् ।
सर्व लोको अनुरज्येत कथम् त्वा अनेन कर्मणा ॥ २.५८.३२ ॥
Having abandoned him who is dear to all the world and devoted to the welfare of all the world, how will all the world remain attached to you by this deed?
2.58.33
सर्वप्रजाभिरामम् हि रामम् प्रव्राज्य धार्मिकम् ।
सर्वलोकम् विरुध्येमम् कथम् राजा भविष्यसि ॥ २.५८.३३ ॥
Having banished Rāma, the righteous delight of all subjects, and opposing this entire world, how will you become king?
2.58.34
जानकी तु महा राज निःश्वसन्ती तपस्विनी ।
भूत उपहत चित्ता इव विष्ठिता वृष्मृता स्थिता ॥ २.५८.३४ ॥
But Jānakī, O great king, sighing deeply, the austere one stood as though her mind were struck by a spirit, and remained still.
2.58.35
अदृष्ट पूर्व व्यसना राज पुत्री यशस्विनी ।
तेन दुह्खेन रुदती न एव माम् किम्चित् अब्रवीत् ॥ २.५८.३५ ॥
The renowned princess, who had never before seen such misfortune, wept in that sorrow and said nothing to me at all.
2.58.36
उद्वीक्षमाणा भर्तारम् मुखेन परिशुष्यता ।
मुमोच सहसा बाष्पम् माम् प्रयान्तम् उदीक्ष्य सा ॥ २.५८.३६ ॥
Gazing at her husband with a face grown dry, seeing me departing, she suddenly shed tears.
2.58.37
तथैव रामः अश्रु मुखः कृत अन्जलिः ।
स्थितः अभवल् लक्ष्मण बाहु पालितः स्थितः ।
तथैव सीता रुदती तपस्विनी ।
निरीक्षते राज रथम् तथैव माम् ॥ २.५८.३७ ॥
Likewise Rāma stood with tears on his face and his hands folded in salutation, held up by the arm of Lakṣmaṇa. Likewise Sītā, the austere one, weeping, kept gazing at the king's chariot and at me.