वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.58.1
प्रत्याश्वस्तः यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः ।
थाजुहाव तम् सूतम् राम वृत्त अन्त कारणात् ॥ २.५८.१ ॥
मूर्छेतून शुद्धीवर आल्यावर राजाने रामाचा वृत्तान्त जाणण्यासाठी त्या सारथ्याला बोलावले.
2.58.2
तदा सूतो महाराज कृताञ्जलिरुपस्थितः।
राममेव अनुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम् ॥ २.५८.२ ॥
तेव्हा हे महाराज, सारथी हात जोडून समोर उभा राहिला; रामासाठीच शोक करीत, दुःख-शोकाने भरलेला होता.
2.58.3
वृद्धम् परम सम्तप्तम् नव ग्रहम् इव द्विपम् ।
विनिःश्वसन्तम् ध्यायन्तम् अस्वस्थम् इव कुन्जरम् ॥ २.५८.३ ॥
तो वृद्ध आणि अत्यंत व्यथित होता; नव्याने मगरीने धरलेल्या हत्तीप्रमाणे, उसासे टाकत चिंतेत बुडालेल्या आजारी हत्तीप्रमाणे होता.
2.58.4
राजा तु रजसा सूतम् ध्वस्त अङ्गम् समुपस्थितम् ।
अश्रु पूर्ण मुखम् दीनम् उवाच परम आर्तवत् ॥ २.५८.४ ॥
परंतु राजा धुळीने माखलेल्या, अस्ताव्यस्त अवयवांच्या, अश्रूंनी भरलेल्या मुखाच्या, दीन झालेल्या सारथ्याला जवळ येताना पाहून अत्यंत आर्तपणे बोलला.
2.58.5
क्व नु वत्स्यति धर्म आत्मा वृक्ष मूलम् उपाश्रितः ।
सो अत्यन्त सुखितः सूत किम् अशिष्यति राघवः ॥ २.५८.५ ॥
हे सारथ्या! तो धर्मात्मा राघव वृक्षाच्या मुळाचा आश्रय घेऊन कुठे राहील? अत्यंत सुखात वाढलेला तो काय खाईल?
2.58.6
दुःखस्यानुचितो दुःखम् सुमन्त्र शयनोचितः ।
भूमि पाल आत्मजो भूमौ शेते कथम् अनाथवत् ॥ २.५८.६ ॥
हे सुमंत्रा! जो दुःखाला योग्य नाही, तो दुःख भोगत आहे; शय्येस योग्य असलेला राजपुत्र अनाथासारखा जमिनीवर कसा निजत असेल?
2.58.7
यम् यान्तम् अनुयान्ति स्म पदाति रथ कुञ्जराः ।
स वत्स्यति कथम् रामः विजनम् वनम् आश्रितः ॥ २.५८.७ ॥
ज्याच्या जाताना पायदळ, रथ आणि हत्ती त्याच्या मागे चालत असत, तो राम निर्जन वनाचा आश्रय घेऊन कसा राहील?
2.58.8
व्यालैः मृगैः आचरितम् कृष्ण सर्प निषेवितम् ।
कथम् कुमारौ वैदेह्या सार्धम् वनम् उपस्थितौ ॥ २.५८.८ ॥
हिंस्र पशू आणि हरणांनी भरलेल्या, काळ्या सापांनी वेढलेल्या त्या वनात वैदेहीसह ते दोन कुमार कसे पोहोचले?
2.58.9
सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया ।
राज पुत्रौ कथम् पादैः अवरुह्य रथात् गतौ ॥ २.५८.९ ॥
हे सुमन्त्रा! सुकुमार आणि तपस्विनी सीतेसह ते दोन राजपुत्र रथातून उतरून पायी कसे गेले?
2.58.10
सिद्ध अर्थः खलु सूत त्वम् येन दृष्टौ मम आत्मजौ ।
वन अन्तम् प्रविशन्तौ ताव् अश्विनाव् इव मन्दरम् ॥ २.५८.१० ॥
हे सूता! तू खरोखर कृतार्थ झालास, कारण मंदर पर्वताकडे जाणाऱ्या अश्विनीकुमारांप्रमाणे वनाच्या सीमेत प्रवेश करणाऱ्या माझ्या त्या दोन पुत्रांना तू पाहिलेस.
2.58.11
किम् उवाच वचो रामः किम् उवाच च लक्ष्मणः ।
सुमन्त्र वनम् आसाद्य किम् उवाच च मैथिली ॥ २.५८.११ ॥
राम काय बोलला? लक्ष्मण काय म्हणाला? हे सुमन्त्रा! वनात पोहोचल्यावर मैथिली काय बोलली?
2.58.12
आसितम् शयितम् भुक्तम् सूत रामस्य कीर्तय ।
जीविष्याम्यहमेतेन ययातिरिव साधुषु ॥ २.५८.१२ ॥
हे सूता! रामाचे बसणे, निजणे आणि जेवणे यांची वर्णने सांग. यानेच मी जगेन, साधूंमध्ये ययाती जसा जगला तसा.
2.58.13
उवाच वाचा राजानम् स बाष्प परिर्बद्धया ॥ २.५८.१३ ॥
अश्रूंनी दाटलेल्या वाणीने तो राजाला म्हणाला.
2.58.14
अब्रवीन् माम् महा राज धर्मम् एव अनुपालयन् ।
अन्जलिम् राघवः कृत्वा शिरसा अभिप्रणम्य च ॥ २.५८.१४ ॥
"महाराज, धर्माचे पालन करीत राघव मला म्हणाला." हात जोडून आणि मस्तक नमवून त्याने नमस्कार केला.
2.58.15
सूत मद्वचनात् तस्य तातस्य विदित आत्मनः ।
शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः ॥ २.५८.१५ ॥
"सूता, माझ्या शब्दांनी त्यांच्या चरणांना, आत्मज्ञानी, मस्तकाने वंदनीय अशा महात्मा पित्याच्या चरणांना वंदन कर."
2.58.16
सर्वम् अन्तः पुरम् वाच्यम् सूत मद्वचनात्त्वया ।
आरोग्यम् अविशेषेण यथा अर्हम् च अभिवादनम् ॥ २.५८.१६ ॥
"सूता, माझ्या शब्दांनी अंतःपुरात सर्वांना सांग — सर्वांचे कुशल, यथायोग्य अभिवादन."
2.58.17
माता च मम कौसल्या कुशलम् च अभिवादनम् ।
अप्रमादम् च वक्तव्या ब्रूयाश्चैमिदम् वचः ॥ २.५८.१७ ॥
"माझी माता कौसल्या हिला कुशल व अभिवादन सांग; सावध राहण्यास सांग; हे शब्दही सांग."
2.58.18
धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव ।
देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय ॥ २.५८.१८ ॥
"देवी, धर्मात नित्य राहा, यथाकाली अग्निगृहात निरत राहा; देवासारखे देवाचे (राजाचे) चरण सांभाळा."
2.58.19
अभिमानम् च मानम् च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु ।
अनु राजान मार्याम् च कैकेयीमम्ब कारय ॥ २.५८.१९ ॥
अभिमान आणि मान सोडून मातांशी वागावे. राजा आणि आर्या कैकेयी यांची मातेप्रमाणे सेवा कर.
2.58.20
कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्याच राजवत् ।
अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर ॥ २.५८.२० ॥
कुमार भरताशी राजाला शोभेल असे वागावे. राजे अर्थाला प्रधान मानतात; म्हणून राजधर्माचे स्मरण ठेव.
2.58.21
भरतः कुशलम् वाच्यो वाच्यो मद् वचनेन च ।
सर्वास्व एव यथा न्यायम् वृत्तिम् वर्तस्व मातृषु ॥ २.५८.२१ ॥
माझ्यातर्फे भरताला कुशल विचार. सर्व मातांशी न्यायाने वाग.
2.58.22
वक्तव्यः च महा बाहुर् इक्ष्वाकु कुल नन्दनः ।
पितरम् यौवराज्यस्थो राज्यस्थम् अनुपालय ॥ २.५८.२२ ॥
महाबाहू, इक्ष्वाकुवंशाचा आनंद असलेल्या भरताला हेही सांग: युवराजपदी राहून राज्यावर असलेल्या पित्याची सेवा व रक्षण कर.
2.58.23
अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनम् व्यवरोरुधः ।
कुमारराज्ये जीव त्वम् तस्यैवाज्ञ्प्रवर्तनाम् ॥ २.५८.२३ ॥
राजा वयोवृद्ध झाला आहे; त्याला अडवू नकोस. युवराज म्हणून त्याच्याच आज्ञेनुसार जग.
2.58.24
अब्रवीच्चापि माम् भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन् ।
मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी ॥ २.५८.२४ ॥
तो पुन्हापुन्हा अश्रू ढाळत माझ्याशी म्हणाला: माझ्या मातेप्रमाणेच तुझी माताही पाहण्यायोग्य आहे; ती पुत्रासाठी आतुर असते.
2.58.25
रामः राजीव ताम्र अक्षो भृशम् अश्रूणि अवर्तयत् ॥ २.५८.२५ ॥
कमळासारखे लालसर नेत्र असलेले राम अत्यंत अश्रू ढाळू लागले.
2.58.26
लक्ष्मणः तु सुसम्क्रुद्धो निह्श्वसन् वाक्यम् अब्रवीत् ।
केन अयम् अपराधेन राज पुत्रः विवासितः ॥ २.५८.२६ ॥
अत्यंत संतप्त झालेले लक्ष्मण उसासे टाकत म्हणाले, "कोणत्या अपराधामुळे या राजपुत्राला वनवास दिला गेला?"
2.58.27
राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघु त्वाश्रित्य शासनम् ।
कृतम् कार्यमकार्यम् वा वयम् येनाभिपीडिताः ॥ २.५८.२७ ॥
राजाने कैकेयीच्या आज्ञेला घाईने वश होऊन योग्य किंवा अयोग्य जे काही केले, त्यामुळेच आम्ही पीडित झालो आहोत.
2.58.28
यदि प्रव्राजितः रामः लोभ कारण कारितम् ।
वर दान निमित्तम् वा सर्वथा दुष्कृतम् कृतम् ॥ २.५८.२८ ॥
लोभामुळे किंवा वरदानाच्या निमित्ताने राम वनवासी केला गेला असेल, तर ते पूर्णपणे दुष्कृत्य झाले आहे.
2.58.29
इदम् तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम् ।
रामस्य तु परित्यागे न हेतुम् उपलक्षये ॥ २.५८.२९ ॥
हे सर्व स्वामी (राजा) च्या इच्छेनुसार घडले आहे; परंतु रामाच्या त्यागाचे कारण मला दिसत नाही.
2.58.30
असमीक्ष्य समारब्धम् विरुद्धम् बुद्धि लाघवात् ।
जनयिष्यति सम्क्रोशम् राघवस्य विवासनम् ॥ २.५८.३० ॥
विचार न करता, बुद्धीच्या चपलतेने आरंभलेले हे धर्मविरुद्ध कृत्य राघवाच्या वनवासामुळे लोकांत आक्रोश निर्माण करील.
2.58.31
अहम् तावन् महा राजे पितृत्वम् न उपलक्षये ।
भ्राता भर्ता च बन्धुः च पिता च मम राघवः ॥ २.५८.३१ ॥
महाराजांमध्ये मला पितृत्व दिसत नाही. माझ्यासाठी राघवच बंधू, स्वामी, नातेवाईक आणि पिता आहेत.
2.58.32
सर्व लोक प्रियम् त्यक्त्वा सर्व लोक हिते रतम् ।
सर्व लोको अनुरज्येत कथम् त्वा अनेन कर्मणा ॥ २.५८.३२ ॥
सर्व लोकांना प्रिय आणि सर्व लोकांच्या हितात रत असलेल्याला त्यागून, या कृत्याने सर्व लोक तुझ्यावर कसे प्रेम करतील?
2.58.33
सर्वप्रजाभिरामम् हि रामम् प्रव्राज्य धार्मिकम् ।
सर्वलोकम् विरुध्येमम् कथम् राजा भविष्यसि ॥ २.५८.३३ ॥
सर्व प्रजेला आनंद देणाऱ्या धार्मिक रामाला वनवासात पाठवून, या सर्व लोकांच्या विरोधात उभे राहून तू राजा कसा होशील?
2.58.34
जानकी तु महा राज निःश्वसन्ती तपस्विनी ।
भूत उपहत चित्ता इव विष्ठिता वृष्मृता स्थिता ॥ २.५८.३४ ॥
पण हे महाराज, जानकी दीर्घ नि:श्वास टाकत, तपस्विनी, भूताने पछाडलेल्या मनाप्रमाणे उभी राहिली.
2.58.35
अदृष्ट पूर्व व्यसना राज पुत्री यशस्विनी ।
तेन दुह्खेन रुदती न एव माम् किम्चित् अब्रवीत् ॥ २.५८.३५ ॥
पूर्वी असे संकट न पाहिलेली यशस्विनी राजकन्या, त्या दुःखाने रडत होती आणि माझ्याशी काहीच बोलली नाही.
2.58.36
उद्वीक्षमाणा भर्तारम् मुखेन परिशुष्यता ।
मुमोच सहसा बाष्पम् माम् प्रयान्तम् उदीक्ष्य सा ॥ २.५८.३६ ॥
पतीकडे पाहत, कोमेजलेल्या चेहऱ्याने, मी जाताना पाहून तिने अचानक अश्रू ढाळले.
2.58.37
तथैव रामः अश्रु मुखः कृत अन्जलिः ।
स्थितः अभवल् लक्ष्मण बाहु पालितः स्थितः ।
तथैव सीता रुदती तपस्विनी ।
निरीक्षते राज रथम् तथैव माम् ॥ २.५८.३७ ॥
त्याचप्रमाणे राम, तोंडावर अश्रू घेऊन, हात जोडून उभा राहिला; लक्ष्मणाच्या बाहूंनी सावरलेला तो तसाच उभा राहिला. त्याचप्रमाणे रडत असलेली तपस्विनी सीता राजरथाकडे आणि मला पाहत राहिली.