વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.58
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.58.1
प्रत्याश्वस्तः यदा राजा मोहात् प्रत्यागतः पुनः ।
थाजुहाव तम् सूतम् राम वृत्त अन्त कारणात् ॥ २.५८.१ ॥
મૂર્છામાંથી ફરી સભાન થઈને રાજાએ રામના વૃત્તાંત જાણવા માટે તે સારથીને બોલાવ્યો.
2.58.2
तदा सूतो महाराज कृताञ्जलिरुपस्थितः।
राममेव अनुशोचन्तं दुःखशोकसमन्वितम् ॥ २.५८.२ ॥
ત્યારે, હે મહારાજ, સારથી હાથ જોડીને ઉપસ્થિત થયો; રામ માટે જ શોક કરતો, દુઃખ-શોકથી ભરેલો હતો.
2.58.3
वृद्धम् परम सम्तप्तम् नव ग्रहम् इव द्विपम् ।
विनिःश्वसन्तम् ध्यायन्तम् अस्वस्थम् इव कुन्जरम् ॥ २.५८.३ ॥
તે વૃદ્ધ અને અત્યંત વ્યથિત હતો; નવા મગરે પકડેલા હાથીની જેમ, નિસાસા નાખતો, ચિંતામાં ડૂબેલો, અસ્વસ્થ હાથી જેવો હતો.
2.58.4
राजा तु रजसा सूतम् ध्वस्त अङ्गम् समुपस्थितम् ।
अश्रु पूर्ण मुखम् दीनम् उवाच परम आर्तवत् ॥ २.५८.४ ॥
પણ રાજાએ ધૂળથી ખરડાયેલા, અસ્તવ્યસ્ત અંગોવાળા, આંસુથી ભરેલા મુખવાળા, દીન સારથીને પાસે આવતો જોઈને અત્યંત આર્તપણે કહ્યું.
2.58.5
क्व नु वत्स्यति धर्म आत्मा वृक्ष मूलम् उपाश्रितः ।
सो अत्यन्त सुखितः सूत किम् अशिष्यति राघवः ॥ २.५८.५ ॥
હે સારથી! તે ધર્માત્મા રાઘવ વૃક્ષના મૂળનો આશ્રય લઈને ક્યાં રહેશે? અત્યંત સુખમાં ઉછરેલો તે શું ખાશે?
2.58.6
दुःखस्यानुचितो दुःखम् सुमन्त्र शयनोचितः ।
भूमि पाल आत्मजो भूमौ शेते कथम् अनाथवत् ॥ २.५८.६ ॥
હે સુમંત્ર! જે દુઃખને યોગ્ય નથી તે દુઃખ ભોગવે છે; શય્યાને યોગ્ય રાજપુત્ર અનાથની જેમ ભૂમિ પર કેવી રીતે સૂતો હશે?
2.58.7
यम् यान्तम् अनुयान्ति स्म पदाति रथ कुञ्जराः ।
स वत्स्यति कथम् रामः विजनम् वनम् आश्रितः ॥ २.५८.७ ॥
જેના જતી વખતે પગપાળા સૈનિકો, રથ અને હાથીઓ તેની પાછળ ચાલતા હતા, તે રામ નિર્જન વનનો આશ્રય લઈને કેવી રીતે રહેશે?
2.58.8
व्यालैः मृगैः आचरितम् कृष्ण सर्प निषेवितम् ।
कथम् कुमारौ वैदेह्या सार्धम् वनम् उपस्थितौ ॥ २.५८.८ ॥
હિંસક પ્રાણીઓ અને હરણોથી ભરેલા, કાળા સાપોથી સેવાયેલા તે વનમાં વૈદેહી સાથે તે બે કુમારો કેવી રીતે પહોંચ્યા?
2.58.9
सुकुमार्या तपस्विन्या सुमन्त्र सह सीतया ।
राज पुत्रौ कथम् पादैः अवरुह्य रथात् गतौ ॥ २.५८.९ ॥
હે સુમંત્ર! સુકુમાર અને તપસ્વિની સીતા સાથે તે બે રાજકુમારો રથમાંથી ઊતરીને પગપાળા કેવી રીતે ગયા?
2.58.10
सिद्ध अर्थः खलु सूत त्वम् येन दृष्टौ मम आत्मजौ ।
वन अन्तम् प्रविशन्तौ ताव् अश्विनाव् इव मन्दरम् ॥ २.५८.१० ॥
હે સૂત! તું ખરેખર કૃતાર્થ થયો છે, કારણ કે મંદર પર્વત તરફ જતા અશ્વિનીકુમારોની જેમ વનના છેડામાં પ્રવેશતા મારા તે બે પુત્રોને તેં જોયા.
2.58.11
किम् उवाच वचो रामः किम् उवाच च लक्ष्मणः ।
सुमन्त्र वनम् आसाद्य किम् उवाच च मैथिली ॥ २.५८.११ ॥
રામે શા વચનો કહ્યાં? લક્ષ્મણે શું કહ્યું? હે સુમંત્ર! વનમાં પહોંચીને મૈથિલીએ શું કહ્યું?
2.58.12
आसितम् शयितम् भुक्तम् सूत रामस्य कीर्तय ।
जीविष्याम्यहमेतेन ययातिरिव साधुषु ॥ २.५८.१२ ॥
હે સૂત! રામનું બેસવું, સૂવું અને ભોજન કેવું હતું તે કહે. આનાથી જ હું જીવીશ, સાધુઓ વચ્ચે યયાતિ જીવ્યો હતો તેમ.
2.58.13
उवाच वाचा राजानम् स बाष्प परिर्बद्धया ॥ २.५८.१३ ॥
આંસુથી રૂંધાયેલી વાણીમાં તેણે રાજાને કહ્યું.
2.58.14
अब्रवीन् माम् महा राज धर्मम् एव अनुपालयन् ।
अन्जलिम् राघवः कृत्वा शिरसा अभिप्रणम्य च ॥ २.५८.१४ ॥
"મહારાજ, ધર્મનું પાલન કરતાં રાઘવે મને કહ્યું." હાથ જોડી, માથું નમાવીને તેમણે પ્રણામ કર્યા.
2.58.15
सूत मद्वचनात् तस्य तातस्य विदित आत्मनः ।
शिरसा वन्दनीयस्य वन्द्यौ पादौ महात्मनः ॥ २.५८.१५ ॥
"સૂત, મારા કહેવાથી તેમના ચરણોમાં, આત્મજ્ઞાની, મસ્તકે વંદનીય મહાત્મા પિતાના ચરણોમાં વંદન કરજો."
2.58.16
सर्वम् अन्तः पुरम् वाच्यम् सूत मद्वचनात्त्वया ।
आरोग्यम् अविशेषेण यथा अर्हम् च अभिवादनम् ॥ २.५८.१६ ॥
"સૂત, મારા કહેવાથી અંતઃપુરમાં સર્વને કહેજો — સૌનું કુશળ, યોગ્યતા મુજબ અભિવાદન."
2.58.17
माता च मम कौसल्या कुशलम् च अभिवादनम् ।
अप्रमादम् च वक्तव्या ब्रूयाश्चैमिदम् वचः ॥ २.५८.१७ ॥
"મારી માતા કૌસલ્યાને કુશળ અને અભિવાદન કહેજો; સાવધ રહેવાનું પણ કહેજો; આ વચન પણ કહેજો."
2.58.18
धर्मनित्या यथाकालमग्न्यगारपरा भव ।
देवि देवस्य पादौ च देववत् परिपालय ॥ २.५८.१८ ॥
"દેવી, ધર્મમાં નિત્ય રહો, સમયસર અગ્નિગૃહમાં તત્પર રહો; દેવની જેમ દેવ (રાજા)ના ચરણોનું પાલન કરો."
2.58.19
अभिमानम् च मानम् च त्यक्त्वा वर्तस्व मातृषु ।
अनु राजान मार्याम् च कैकेयीमम्ब कारय ॥ २.५८.१९ ॥
અભિમાન અને માનનો ત્યાગ કરીને માતાઓ પ્રત્યે વર્તન કરો. રાજા અને આર્યા કૈકેયીની માતાની જેમ સેવા કરો.
2.58.20
कुमारे भरते वृत्तिर्वर्तितव्याच राजवत् ।
अर्थज्येष्ठा हि राजानो राजधर्ममनुस्मर ॥ २.५८.२० ॥
કુમાર ભરત પ્રત્યે રાજાને શોભે તેવું વર્તન કરવું. રાજાઓ અર્થને મુખ્ય માને છે; તેથી રાજધર્મનું સ્મરણ કરો.
2.58.21
भरतः कुशलम् वाच्यो वाच्यो मद् वचनेन च ।
सर्वास्व एव यथा न्यायम् वृत्तिम् वर्तस्व मातृषु ॥ २.५८.२१ ॥
મારા વતી ભરતને કુશળ પૂછજો. બધી માતાઓ પ્રત્યે ન્યાયપૂર્વક વર્તન કરજો.
2.58.22
वक्तव्यः च महा बाहुर् इक्ष्वाकु कुल नन्दनः ।
पितरम् यौवराज्यस्थो राज्यस्थम् अनुपालय ॥ २.५८.२२ ॥
મહાબાહુ, ઇક્ષ્વાકુ વંશને આનંદ આપનાર ભરતને આ પણ કહેવું: યુવરાજ રહીને રાજ્યસિંહાસન પર બિરાજેલા પિતાની રક્ષા કરજો.
2.58.23
अतिक्रान्तवया राजा मास्मैनम् व्यवरोरुधः ।
कुमारराज्ये जीव त्वम् तस्यैवाज्ञ्प्रवर्तनाम् ॥ २.५८.२३ ॥
રાજા વૃદ્ધ થયા છે; તેમને રોકશો નહીં. યુવરાજ રહીને તેમની જ આજ્ઞા પ્રમાણે જીવો.
2.58.24
अब्रवीच्चापि माम् भूयो भृशमश्रूणि वर्तयन् ।
मातेव मम माता ते द्रष्टव्या पुत्रगर्धिनी ॥ २.५८.२४ ॥
તેમણે ફરી ફરીને આંસુ વહાવતા મને કહ્યું: મારી માતાની જેમ તમારી માતા પણ જોવા યોગ્ય છે; તે પુત્ર માટે તલસતી રહે છે.
2.58.25
रामः राजीव ताम्र अक्षो भृशम् अश्रूणि अवर्तयत् ॥ २.५८.२५ ॥
કમળ જેવી રાતી આંખોવાળા રામ અત્યંત આંસુ વહાવવા લાગ્યા.
2.58.26
लक्ष्मणः तु सुसम्क्रुद्धो निह्श्वसन् वाक्यम् अब्रवीत् ।
केन अयम् अपराधेन राज पुत्रः विवासितः ॥ २.५८.२६ ॥
અત્યંત ક્રોધે ભરાયેલા લક્ષ્મણે નિસાસો નાખતાં કહ્યું, "કયા અપરાધને કારણે આ રાજકુમારને દેશનિકાલ કરાયો?"
2.58.27
राज्ञा तु खलु कैकेय्या लघु त्वाश्रित्य शासनम् ।
कृतम् कार्यमकार्यम् वा वयम् येनाभिपीडिताः ॥ २.५८.२७ ॥
રાજાએ કૈકેયીની આજ્ઞાને ઉતાવળથી વશ થઈને યોગ્ય કે અયોગ્ય જે કર્યું, તેનાથી જ અમે પીડિત થયા છીએ.
2.58.28
यदि प्रव्राजितः रामः लोभ कारण कारितम् ।
वर दान निमित्तम् वा सर्वथा दुष्कृतम् कृतम् ॥ २.५८.२८ ॥
જો રામને લોભને કારણે અથવા વરદાનને કારણે દેશનિકાલ કરાયા હોય, તો તે સર્વથા દુષ્કૃત્ય થયું છે.
2.58.29
इदम् तावद्यथाकाममीश्वरस्य कृते कृतम् ।
रामस्य तु परित्यागे न हेतुम् उपलक्षये ॥ २.५८.२९ ॥
આ બધું સ્વામી (રાજા)ની ઇચ્છા મુજબ થયું છે; પરંતુ રામના ત્યાગનું કારણ હું જોઈ શકતો નથી.
2.58.30
असमीक्ष्य समारब्धम् विरुद्धम् बुद्धि लाघवात् ।
जनयिष्यति सम्क्रोशम् राघवस्य विवासनम् ॥ २.५८.३० ॥
વિચાર્યા વિના, બુદ્ધિની ચંચળતાથી આરંભાયેલું આ ધર્મવિરુદ્ધ કાર્ય રાઘવના દેશનિકાલથી લોકોમાં આક્રંદ ઉત્પન્ન કરશે.
2.58.31
अहम् तावन् महा राजे पितृत्वम् न उपलक्षये ।
भ्राता भर्ता च बन्धुः च पिता च मम राघवः ॥ २.५८.३१ ॥
મહારાજમાં મને પિતૃત્વ દેખાતું નથી. મારા માટે રાઘવ જ ભાઈ, સ્વામી, સગા અને પિતા છે.
2.58.32
सर्व लोक प्रियम् त्यक्त्वा सर्व लोक हिते रतम् ।
सर्व लोको अनुरज्येत कथम् त्वा अनेन कर्मणा ॥ २.५८.३२ ॥
સર્વ લોકને પ્રિય અને સર્વ લોકના હિતમાં રત રહેનારને ત્યજીને, આ કર્મથી સર્વ લોક તારા પ્રત્યે કેવી રીતે અનુરક્ત રહેશે?
2.58.33
सर्वप्रजाभिरामम् हि रामम् प्रव्राज्य धार्मिकम् ।
सर्वलोकम् विरुध्येमम् कथम् राजा भविष्यसि ॥ २.५८.३३ ॥
સર્વ પ્રજાને આનંદ આપનાર ધાર્મિક રામને વનવાસ આપીને, આ સર્વ લોકનો વિરોધ કરીને તું રાજા કેવી રીતે બનીશ?
2.58.34
जानकी तु महा राज निःश्वसन्ती तपस्विनी ।
भूत उपहत चित्ता इव विष्ठिता वृष्मृता स्थिता ॥ २.५८.३४ ॥
પરંતુ હે મહારાજ, જાનકી નિસાસા નાખતી, તપસ્વિની, ભૂતગ્રસ્ત ચિત્તવાળી હોય તેમ ઊભી રહી.
2.58.35
अदृष्ट पूर्व व्यसना राज पुत्री यशस्विनी ।
तेन दुह्खेन रुदती न एव माम् किम्चित् अब्रवीत् ॥ २.५८.३५ ॥
પહેલાં ક્યારેય આવી આપત્તિ ન જોનારી યશસ્વિની રાજપુત્રી, તે દુઃખથી રડતી રહી અને મને કંઈ કહ્યું નહીં.
2.58.36
उद्वीक्षमाणा भर्तारम् मुखेन परिशुष्यता ।
मुमोच सहसा बाष्पम् माम् प्रयान्तम् उदीक्ष्य सा ॥ २.५८.३६ ॥
પતિ તરફ જોઈને, સુકાયેલા મુખે, મને જતો જોઈને તેણે અચાનક આંસુ વહાવ્યા.
2.58.37
तथैव रामः अश्रु मुखः कृत अन्जलिः ।
स्थितः अभवल् लक्ष्मण बाहु पालितः स्थितः ।
तथैव सीता रुदती तपस्विनी ।
निरीक्षते राज रथम् तथैव माम् ॥ २.५८.३७ ॥
તેવી જ રીતે રામ, મુખ પર આંસુ સાથે, હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા; લક્ષ્મણના હાથના આધારે તેઓ ઊભા જ રહ્યા. તેવી જ રીતે રડતી તપસ્વિની સીતા રાજરથ અને મને જોતી રહી.