વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.59
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.59.1
मम तु अश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।
उष्णम् अश्रु विमुन्चन्तः रामे सम्प्रस्थिते वनम् ॥ २.५९.१ ॥
રામ વનમાં પ્રયાણ કરતાં, પાછા ફરેલા મારા ઘોડા માર્ગ પર આગળ ન વધ્યા; તેઓ ગરમ આંસુ વહાવતા હતા.
2.59.2
उभाभ्याम् राज पुत्राभ्याम् अथ कृत्वा अहम् ज्ञलिम् ।
प्रस्थितः रथम् आस्थाय तत् दुह्खम् अपि धारयन् ॥ २.५९.२ ॥
પછી બંને રાજકુમારોને અંજલિ કરીને હું રથમાં બેસીને ચાલ્યો; તે દુઃખ પણ સહન કરતો.
2.59.3
गुहा इव सार्धम् तत्र एव स्थितः अस्मि दिवसान् बहून् ।
आशया यदि माम् रामः पुनः शब्दापयेद् इति ॥ २.५९.३ ॥
ત્યાં જ ગુફાની જેમ હું ઘણા દિવસો સુધી રહ્યો, આશા રાખીને કે રામ મને ફરી બોલાવશે.
2.59.4
विषये ते महा राज माम व्यसन कर्शिताः ।
अपि वृक्षाः परिम्लानः सपुष्प अन्कुर कोरकाः ॥ २.५९.४ ॥
મહારાજ, તમારા રાજ્યમાં વ્યસનથી કૃશ થયેલા મને જોઈને વૃક્ષો પણ ફૂલ, અંકુર અને કળીઓ સહિત મુરઝાઈ ગયા છે.
2.59.5
उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सराम्सि च ।
परिष्कुपलाशानि वनान्युपवनानि च ॥ २.५९.५ ॥
નદીઓનું જળ તપી ગયું છે; નાનાં તળાવો અને સરોવરો પણ; વન અને ઉપવન સુકાયેલાં પાંદડાંથી ભરાઈ ગયાં છે.
2.59.6
न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रसरन्ति च ।
राम शोक अभिभूतम् तन् निष्कूजम् अभवद् वनम् ॥ २.५९.६ ॥
જીવો ચાલતાં નથી, હિંસક પ્રાણીઓ પણ વિચરતા નથી; રામના શોકથી ઘેરાયેલું એ વન મૌન બની ગયું છે.
2.59.7
लीन पुष्कर पत्राः च नर इन्द्र कलुष उदकाः ।
सम्तप्त पद्माः पद्मिन्यो लीन मीन विहम्गमाः ॥ २.५९.७ ॥
હે નરેન્દ્ર, કમળનાં પાન ડૂબી ગયાં છે, પાણી ડહોળાઈ ગયું છે; તપેલાં કમળવાળાં સરોવરો છે, જ્યાં માછલી અને પંખીઓ છુપાઈ ગયાં છે.
2.59.8
जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।
न अद्य भान्ति अल्प गन्धीनि फलानि च यथा पुरम् ॥ २.५९.८ ॥
પાણીમાં ઊગેલાં અને જમીનમાં ઊગેલાં ફૂલો તથા માળાઓ હવે પહેલાંની જેમ ચમકતાં નથી; તેમની સુગંધ ઓછી થઈ ગઈ છે; નગરનાં ફળો પણ પહેલાં જેવાં નથી.
2.59.9
अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगानि च ।
न चाभिरामानारामान् पश्यामि मनुजर्षभ ॥ २.५९.९ ॥
અહીંના ઉદ્યાનો સૂના છે, પંખીઓ છુપાઈ ગયાં છે; હે માનવશ્રેષ્ઠ, હું સુંદર બગીચાઓ જોતો નથી.
2.59.10
प्रविशन्तम् अयोध्याम् माम् न कश्चित् अभिनन्दति ।
नरा रामम् अपश्यन्तः निह्श्वसन्ति मुहुर् मुहुः ॥ २.५९.१० ॥
અયોધ્યામાં પ્રવેશતા મને કોઈ આવકારતું નથી; રામને ન જોનારા લોકો વારંવાર નિસાસા નાખે છે.
2.59.11
देव राजरथम् दृष्ट्वा विना राममिहागतम् ।
दुःखादश्रुमुखः सर्वो राजमार्गगतो जनः ॥ २.५९.११ ॥
રામ વિના અહીં આવતો રાજરથ જોઈને, રાજમાર્ગ પર ઊભેલા સૌ લોકો દુઃખથી આંસુભર્યા મુખે છે.
2.59.12
हर्म्यैः विमानैः प्रासादैः अवेक्ष्य रथम् आगतम् ।
हाहा कार कृता नार्यो राम अदर्शन कर्शिताः ॥ २.५९.१२ ॥
મહેલો, વિમાનો અને પ્રાસાદોમાંથી રથ આવતો જોઈને સ્ત્રીઓ "હાય હાય" કરવા લાગી; રામના દર્શન ન થવાથી તે દુર્બળ થઈ ગઈ.
2.59.13
आयतैः विमलैः नेत्रैः अश्रु वेग परिप्लुतैः ।
अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते व्यक्तम् आर्ततराः स्त्रियः ॥ २.५९.१३ ॥
લાંબી નિર્મળ આંખોમાં આંસુના વેગથી ભરાયેલી, અત્યંત વ્યાકુળ સ્ત્રીઓ એકબીજા સામે સ્પષ્ટ જોઈ રહી હતી.
2.59.14
न अमित्राणाम् न मित्राणाम् उदासीन जनस्य च ।
अहम् आर्ततया कम्चित् विशेषम् न उपलक्षये ॥ २.५९.१४ ॥
દુઃખથી વ્યાકુળ થવાથી હું શત્રુઓ, મિત્રો કે ઉદાસીન લોકો વચ્ચે કોઈ ભેદ જોઈ શકતો નથી.
2.59.15
अप्रहृष्ट मनुष्या च दीन नाग तुरम्गमा ।
आर्त स्वर परिम्लाना विनिह्श्वसित निह्स्वना ॥ २.५९.१५ ॥
લોકો આનંદ વિનાના છે, હાથીઓ અને ઘોડાઓ દીન છે; આર્ત સ્વરોથી કરમાયેલું, નિસાસા અને મંદ અવાજોથી ભરેલું છે.
2.59.16
निरानन्दा महा राज राम प्रव्राजन आतुला ।
कौसल्या पुत्र हीना इवायोध्या प्रतिभाति मा मा ॥ २.५९.१६ ॥
હે મહારાજ! રામના વનવાસથી અયોધ્યા અતુલ્ય રીતે આનંદ વિનાની છે; કૌસલ્યાના પુત્ર વિનાની હોય તેમ મને લાગે છે.
2.59.17
सूतस्य वचनम् श्रुत्वा वाचा परम दीनया ।
बाष्प उपहतया राजा तम् सूतम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५९.१७ ॥
સારથિના વચન સાંભળી રાજાએ અત્યંત દીન, આંસુથી રૂંધાયેલી વાણીમાં તે સારથિને આમ કહ્યું.
2.59.18
कैकेय्या विनियुक्तेन पाप अभिजन भावया ।
मया न मन्त्र कुशलैः वृद्धैः सह समर्थितम् ॥ २.५९.१८ ॥
કૈકેયીથી પ્રેરાઈને, પાપી સ્વભાવથી પ્રભાવિત હું, મંત્રકુશળ વડીલો સાથે આ વિષે વિચારવિમર્શ ન કરી શક્યો.
2.59.19
न सुहृद्भिर् न च अमात्यैः मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।
मया अयम् अर्थः सम्मोहात् स्त्री हेतोह् सहसा कृतः ॥ २.५९.१९ ॥
મિત્રો, અમાત્યો કે નગરના વડીલો સાથે મંત્રણા કર્યા વિના, મોહને કારણે, એક સ્ત્રીને લીધે મેં આ નિર્ણય ઉતાવળે લઈ લીધો.
2.59.20
भवितव्यतया नूनम् इदम् वा व्यसनम् महत् ।
कुलस्य अस्य विनाशाय प्राप्तम् सूत यदृच्चया ॥ २.५९.२० ॥
હે સૂત, નિશ્ચિતપણે આ ભવિતવ્યતાનું ફળ છે, અથવા આ કુળના વિનાશ માટે આ મહાન આપત્તિ યદૃચ્છાએ આવી પડી છે.
2.59.21
सूत यद्य् अस्ति ते किम्चिन् मया अपि सुकृतम् कृतम् ।
त्वम् प्रापय आशु माम् रामम् प्राणाः सम्त्वरयन्ति माम् ॥ २.५९.२१ ॥
હે સૂત, જો મેં કરેલું કોઈ પુણ્યકર્મ તું જાણતો હોય, તો જલદી મને રામ પાસે લઈ જા; મારા પ્રાણ મને ઉતાવળ કરાવે છે.
2.59.22
यद् यद् या अपि मम एव आज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।
न शक्ष्यामि विना राम मुहूर्तम् अपि जीवितुम् ॥ २.५९.२२ ॥
જેમ બને તેમ, મારી આજ્ઞાથી રાઘવને પાછો લાવ; રામ વિના હું એક ક્ષણ પણ જીવી શકીશ નહીં.
2.59.23
अथवा अपि महा बाहुर् गतः दूरम् भविष्यति ।
माम् एव रथम् आरोप्य शीघ्रम् रामाय दर्शय ॥ २.५९.२३ ॥
અથવા તો તે મહાબાહુ ઘણે દૂર ચાલ્યા ગયા હશે તોપણ, મને જ રથમાં બેસાડી જલદી રામને બતાવ.
2.59.24
वृत्त दम्ष्ट्रः महा इष्वासः क्व असौ लक्ष्मण पूर्वजः ।
यदि जीवामि साध्व् एनम् पश्येयम् सह सीतया ॥ २.५९.२४ ॥
તે ગોળ દાંતવાળો મહાધનુર્ધર, લક્ષ્મણનો મોટો ભાઈ ક્યાં છે? જો હું જીવતો રહું, તો સીતા સાથે તેને સારી રીતે જોઈ શકું.
2.59.25
लोहित अक्षम् महा बाहुम् आमुक्त मणि कुण्डलम् ।
रामम् यदि न पश्यामि गमिष्यामि यम क्षयम् ॥ २.५९.२५ ॥
લાલ નેત્રો, વિશાળ બાહુ, મણિકુંડળ પહેરેલા રામને જો હું નહીં જોઉં, તો હું યમલોક જઈશ.
2.59.26
अतः नु किम् दुह्खतरम् यो अहम् इक्ष्वाकु नन्दनम् ।
इमाम् अवस्थाम् आपन्नो न इह पश्यामि राघवम् ॥ २.५९.२६ ॥
ઇક્ષ્વાકુ વંશના આનંદ રામને આ દશામાં અહીં ન જોઈ શકવા કરતાં વધુ દુઃખ બીજું શું હોઈ શકે?
2.59.27
हा राम राम अनुज हा हा वैदेहि तपस्विनी ।
न माम् जानीत दुह्खेन म्रियमाणम् अनाथवत् ॥ २.५९.२७ ॥
અરેરે રામ! રામ! અરેરે અનુજ! અરેરે તપસ્વિની વૈદેહી! દુઃખથી અનાથની જેમ મરી રહેલા મને તમે જાણતા નથી.
2.59.28
स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः ।
अवगाढः सुदुष्पारम् शोकसागमब्रवीत् ॥ २.५९.२८ ॥
તે દુઃખથી રાજાની ચેતના અત્યંત વ્યાકુળ થઈ; દુસ્તર શોકસાગરમાં ડૂબીને તે બોલ્યો.
2.59.29
रामशोकमहाभोगः सीताविरहपारगः ।
श्वसितोर्मिमहावर्तो बाष्पफेनजलाविलः ॥ २.५९.२९ ॥
રામ માટેનો શોક જ મોટા વળાંકો, સીતાવિરહના સામા કિનારા સુધી ફેલાયેલો, નિસાસાના મોજાં અને ભમરાંવાળો, આંસુ અને ફીણના જળથી ગંદો (સાગર).
2.59.30
बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दितमहास्वनः ।
प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः ॥ २.५९.३० ॥
હાથ ઉછાળવાની માછલીઓના ટોળાવાળો, મોટા વિલાપના નાદવાળો, વિખરાયેલા વાળરૂપી શેવાળવાળો, કૈકેયી રૂપી બડબાગ્નિ મુખમાં ધરાવતો (સાગર).
2.59.31
ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः ।
वरवेलो नृशम्साया रामप्रव्राजनायतः ॥ २.५९.३१ ॥
મારા આંસુના વેગથી જન્મેલો, કુબ્જાના વચનોનો મહાઆવર્ત ધરાવતો, ક્રૂર કૈકેયીના વરોનો કિનારો, જે રામના વનવાસ સુધી વિસ્તરેલો છે.
2.59.32
यस्मिन् बत निमग्नोऽहम् कौसल्ये राघवम् विना ।
दुस्तरः जीवता देवि मया अयम् शोक सागरः ॥ २.५९.३२ ॥
કૌસલ્યે, રામ વિના હું જે શોકસાગરમાં ડૂબેલો છું, હે દેવી, જીવતા એવા મારા માટે આ શોકસાગર પાર કરવો કઠિન છે.
2.59.33
अशोभनम् यो अहम् इह अद्य राघवम् ।
दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्इति इव राजा विलपन् महा यहाशःपपात तूर्णम् शयने स मूर्चितः ॥ २.५९.३३ ॥
આજે હું રામને લક્ષ્મણ સહિત જોવા ઇચ્છું છું પણ પામતો નથી — આ અશોભનીય છે; એમ વિલાપ કરતા મહાયશસ્વી રાજા તરત શય્યા પર પડીને મૂર્છિત થઈ ગયા.
2.59.34
करुणतरम् द्विगुणम् च राम हेतोः ।
वचनम् अनुनिशम्य तस्य देवी ।
भयम् अगमत् पुनर् एव राम माता ॥ २.५९.३४ ॥
રામના કારણે તેમના વધુ કરુણ, બમણા વચનો સાંભળીને દેવી, રામની માતા, ફરી ભયભીત થઈ ગઈ.