वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.59
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.59.1
मम तु अश्वा निवृत्तस्य न प्रावर्तन्त वर्त्मनि ।
उष्णम् अश्रु विमुन्चन्तः रामे सम्प्रस्थिते वनम् ॥ २.५९.१ ॥
राम वनात निघाल्यावर, परत फिरलेले माझे घोडे मार्गावर पुढे जाईनात; ते गरम अश्रू ढाळत होते.
2.59.2
उभाभ्याम् राज पुत्राभ्याम् अथ कृत्वा अहम् ज्ञलिम् ।
प्रस्थितः रथम् आस्थाय तत् दुह्खम् अपि धारयन् ॥ २.५९.२ ॥
मग दोन्ही राजपुत्रांना अंजली करून मी रथावर आरूढ होऊन निघालो; ते दुःखही सहन करत.
2.59.3
गुहा इव सार्धम् तत्र एव स्थितः अस्मि दिवसान् बहून् ।
आशया यदि माम् रामः पुनः शब्दापयेद् इति ॥ २.५९.३ ॥
तिथेच गुहेसारखा मी पुष्कळ दिवस थांबलो होतो, राम मला पुन्हा बोलावेल या आशेने.
2.59.4
विषये ते महा राज माम व्यसन कर्शिताः ।
अपि वृक्षाः परिम्लानः सपुष्प अन्कुर कोरकाः ॥ २.५९.४ ॥
महाराज, आपल्या राज्यात संकटाने कृश झालेल्या मला पाहून वृक्षही फुले, कोंब आणि कळ्यांसह कोमेजले आहेत.
2.59.5
उपतप्तोदका नद्यः पल्वलानि सराम्सि च ।
परिष्कुपलाशानि वनान्युपवनानि च ॥ २.५९.५ ॥
नद्यांचे पाणी तापले आहे; लहान तलाव आणि सरोवरेही; वने आणि उपवने वाळलेल्या पानांनी भरली आहेत.
2.59.6
न च सर्पन्ति सत्त्वानि व्याला न प्रसरन्ति च ।
राम शोक अभिभूतम् तन् निष्कूजम् अभवद् वनम् ॥ २.५९.६ ॥
प्राणी फिरत नाहीत, हिंस्र श्वापदेही भटकत नाहीत; रामाच्या शोकाने वेढलेले ते वन निःशब्द झाले आहे.
2.59.7
लीन पुष्कर पत्राः च नर इन्द्र कलुष उदकाः ।
सम्तप्त पद्माः पद्मिन्यो लीन मीन विहम्गमाः ॥ २.५९.७ ॥
हे नरेंद्रा, कमळपाने बुडाली आहेत, पाणी गढूळ झाले आहे; करपलेल्या कमळांची सरोवरे आहेत, जिथे मासे आणि पक्षी लपून बसले आहेत.
2.59.8
जलजानि च पुष्पाणि माल्यानि स्थलजानि च ।
न अद्य भान्ति अल्प गन्धीनि फलानि च यथा पुरम् ॥ २.५९.८ ॥
पाण्यात उगवलेली आणि जमिनीवर उगवलेली फुले व हार आता पूर्वीसारखी चमकत नाहीत, त्यांचा सुगंध कमी झाला आहे; नगरातील फळेही पूर्वीसारखी दिसत नाहीत.
2.59.9
अत्रोद्यानानि शून्यानि प्रलीनविहगानि च ।
न चाभिरामानारामान् पश्यामि मनुजर्षभ ॥ २.५९.९ ॥
येथील उद्याने ओसाड आहेत, पक्षी लपून बसले आहेत; हे नरश्रेष्ठा, मला सुंदर बागा दिसत नाहीत.
2.59.10
प्रविशन्तम् अयोध्याम् माम् न कश्चित् अभिनन्दति ।
नरा रामम् अपश्यन्तः निह्श्वसन्ति मुहुर् मुहुः ॥ २.५९.१० ॥
अयोध्येत प्रवेश करणाऱ्या मला कोणीही अभिनंदन करत नाही; रामाला न पाहिलेले लोक वारंवार उसासे टाकत आहेत.
2.59.11
देव राजरथम् दृष्ट्वा विना राममिहागतम् ।
दुःखादश्रुमुखः सर्वो राजमार्गगतो जनः ॥ २.५९.११ ॥
रामाशिवाय येथे येणारा राजरथ पाहून, राजमार्गावरील सर्व लोक दुःखाने अश्रूभरल्या चेहऱ्याने उभे आहेत.
2.59.12
हर्म्यैः विमानैः प्रासादैः अवेक्ष्य रथम् आगतम् ।
हाहा कार कृता नार्यो राम अदर्शन कर्शिताः ॥ २.५९.१२ ॥
महाल, विमाने आणि प्रासादांतून रथ येताना पाहून स्त्रिया "हाय हाय" असा आक्रोश करू लागल्या; रामाच्या दर्शनाअभावी त्या क्षीण झाल्या.
2.59.13
आयतैः विमलैः नेत्रैः अश्रु वेग परिप्लुतैः ।
अन्योन्यम् अभिवीक्षन्ते व्यक्तम् आर्ततराः स्त्रियः ॥ २.५९.१३ ॥
लांब निर्मळ डोळ्यांत अश्रूंच्या वेगाने भरलेल्या, अत्यंत व्याकुळ स्त्रिया एकमेकींकडे स्पष्टपणे पाहत होत्या.
2.59.14
न अमित्राणाम् न मित्राणाम् उदासीन जनस्य च ।
अहम् आर्ततया कम्चित् विशेषम् न उपलक्षये ॥ २.५९.१४ ॥
दुःखाने व्याकुळ झाल्यामुळे मला शत्रू, मित्र किंवा तटस्थ लोक यांच्यात कोणताही भेद दिसत नाही.
2.59.15
अप्रहृष्ट मनुष्या च दीन नाग तुरम्गमा ।
आर्त स्वर परिम्लाना विनिह्श्वसित निह्स्वना ॥ २.५९.१५ ॥
लोक आनंदहीन आहेत, हत्ती व घोडे दीन झाले आहेत; आर्त स्वरांनी कोमेजलेले, उसासे व मंद आवाजांनी भरलेले (नगर आहे).
2.59.16
निरानन्दा महा राज राम प्रव्राजन आतुला ।
कौसल्या पुत्र हीना इवायोध्या प्रतिभाति मा मा ॥ २.५९.१६ ॥
हे महाराजा! रामाच्या वनवासामुळे अयोध्या अतुलनीयपणे आनंदहीन झाली आहे; कौसल्येच्या पुत्राविना असल्यासारखी ती मला भासते.
2.59.17
सूतस्य वचनम् श्रुत्वा वाचा परम दीनया ।
बाष्प उपहतया राजा तम् सूतम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.५९.१७ ॥
सारथ्याचे बोल ऐकून राजा अत्यंत दीन, अश्रूंनी कंठ दाटलेल्या वाणीने त्या सारथ्याला म्हणाला.
2.59.18
कैकेय्या विनियुक्तेन पाप अभिजन भावया ।
मया न मन्त्र कुशलैः वृद्धैः सह समर्थितम् ॥ २.५९.१८ ॥
कैकेयीने प्रेरित होऊन, पापी स्वभावाने प्रभावित मी, मंत्रकुशल वृद्धांशी याविषयी विचार केला नाही.
2.59.19
न सुहृद्भिर् न च अमात्यैः मन्त्रयित्वा न नैगमैः ।
मया अयम् अर्थः सम्मोहात् स्त्री हेतोह् सहसा कृतः ॥ २.५९.१९ ॥
मित्रांशी, अमात्यांशी किंवा नगरातील वडीलधाऱ्यांशी सल्लामसलत न करता, मोहवश होऊन, एका स्त्रीसाठी मी घाईने हा निर्णय घेतला.
2.59.20
भवितव्यतया नूनम् इदम् वा व्यसनम् महत् ।
कुलस्य अस्य विनाशाय प्राप्तम् सूत यदृच्चया ॥ २.५९.२० ॥
हे सूता, निश्चितच हे प्रारब्धाचे फळ आहे, किंवा या कुलाच्या विनाशासाठी ही महान आपत्ती योगायोगाने ओढवली आहे.
2.59.21
सूत यद्य् अस्ति ते किम्चिन् मया अपि सुकृतम् कृतम् ।
त्वम् प्रापय आशु माम् रामम् प्राणाः सम्त्वरयन्ति माम् ॥ २.५९.२१ ॥
हे सूता, मी केलेले काही पुण्य तुला ठाऊक असेल, तर त्वरेने मला रामाकडे घेऊन चल; माझे प्राण मला घाई करत आहेत.
2.59.22
यद् यद् या अपि मम एव आज्ञा निवर्तयतु राघवम् ।
न शक्ष्यामि विना राम मुहूर्तम् अपि जीवितुम् ॥ २.५९.२२ ॥
कसेही करून, माझ्या आज्ञेने रघुवंशी रामाला परत आणा; रामाशिवाय मला एक क्षणभरही जगता येणार नाही.
2.59.23
अथवा अपि महा बाहुर् गतः दूरम् भविष्यति ।
माम् एव रथम् आरोप्य शीघ्रम् रामाय दर्शय ॥ २.५९.२३ ॥
अथवा तो महाबाहू खूप दूर निघून गेला असेल तरी, मलाच रथावर बसवून त्वरेने रामाला दाखव.
2.59.24
वृत्त दम्ष्ट्रः महा इष्वासः क्व असौ लक्ष्मण पूर्वजः ।
यदि जीवामि साध्व् एनम् पश्येयम् सह सीतया ॥ २.५९.२४ ॥
ती गोल दातांची महाधनुर्धर, लक्ष्मणाचा थोरला बंधू कुठे आहे? मी जिवंत राहिलो तर सीतेसह त्याला नीट पाहू शकेन.
2.59.25
लोहित अक्षम् महा बाहुम् आमुक्त मणि कुण्डलम् ।
रामम् यदि न पश्यामि गमिष्यामि यम क्षयम् ॥ २.५९.२५ ॥
लाल डोळे, विशाल बाहू, मणिकुंडले धारण केलेल्या रामाला जर मी पाहू शकलो नाही, तर मी यमलोकात जाईन.
2.59.26
अतः नु किम् दुह्खतरम् यो अहम् इक्ष्वाकु नन्दनम् ।
इमाम् अवस्थाम् आपन्नो न इह पश्यामि राघवम् ॥ २.५९.२६ ॥
इक्ष्वाकु वंशाचा आनंद असलेल्या रामाला या अवस्थेत येथे पाहू न शकण्यापेक्षा अधिक दुःख कोणते?
2.59.27
हा राम राम अनुज हा हा वैदेहि तपस्विनी ।
न माम् जानीत दुह्खेन म्रियमाणम् अनाथवत् ॥ २.५९.२७ ॥
अरेरे राम! राम! अरेरे अनुज! अरेरे तपस्विनी वैदेही! दुःखाने अनाथासारखा मरत असलेला मला तुम्ही ओळखत नाही.
2.59.28
स तेन राजा दुःखेन भृशमर्पितचेतनः ।
अवगाढः सुदुष्पारम् शोकसागमब्रवीत् ॥ २.५९.२८ ॥
त्या दुःखाने राजाची चेतना अत्यंत व्याकूळ झाली; दुस्तर शोकसागरात बुडून तो बोलला.
2.59.29
रामशोकमहाभोगः सीताविरहपारगः ।
श्वसितोर्मिमहावर्तो बाष्पफेनजलाविलः ॥ २.५९.२९ ॥
रामासाठीचे शोकच मोठे वेटे, सीताविरहाच्या पलीकडच्या तीरापर्यंत पसरलेले, उसासांच्या लाटा आणि भोवऱ्यांनी भरलेले, अश्रू आणि फेसाच्या पाण्याने गढूळ (सागर).
2.59.30
बाहुविक्षेपमीनौघो विक्रन्दितमहास्वनः ।
प्रकीर्णकेशशैवालः कैकेयीबडबामुखः ॥ २.५९.३० ॥
बाहू हलवण्याच्या माशांच्या थव्यांचा, मोठ्या आक्रोशाच्या ध्वनीचा, विखुरलेल्या केसांचे शेवाळ असलेला, कैकेयी हा बडवानल तोंडाशी असलेला (सागर).
2.59.31
ममाश्रुवेगप्रभवः कुब्जावाक्यमहाग्रहः ।
वरवेलो नृशम्साया रामप्रव्राजनायतः ॥ २.५९.३१ ॥
माझ्या अश्रूंच्या वेगातून जन्मलेला, कुब्जेच्या शब्दांचा महाआवर्त असलेला, क्रूर कैकेयीच्या वरांचा किनारा, जो रामाच्या वनवासापर्यंत पसरलेला आहे.
2.59.32
यस्मिन् बत निमग्नोऽहम् कौसल्ये राघवम् विना ।
दुस्तरः जीवता देवि मया अयम् शोक सागरः ॥ २.५९.३२ ॥
कौसल्ये, रामाशिवाय मी ज्या दुःखसागरात बुडालो आहे, हे देवी, जिवंत असलेल्या माझ्यासाठी हा शोकसागर पार करणे कठीण आहे.
2.59.33
अशोभनम् यो अहम् इह अद्य राघवम् ।
दिदृक्षमाणो न लभे सलक्ष्मणम्इति इव राजा विलपन् महा यहाशःपपात तूर्णम् शयने स मूर्चितः ॥ २.५९.३३ ॥
आज मी रामाला लक्ष्मणासह पाहू इच्छितो पण मिळत नाही — हे अशोभनीय आहे; असा विलाप करत महायशस्वी राजा त्वरित शय्येवर कोसळून मूर्च्छित झाला.
2.59.34
करुणतरम् द्विगुणम् च राम हेतोः ।
वचनम् अनुनिशम्य तस्य देवी ।
भयम् अगमत् पुनर् एव राम माता ॥ २.५९.३४ ॥
रामामुळे त्याचे अधिक करुण, दुप्पट शब्द ऐकून देवी, रामाची माता, पुन्हा भयभीत झाली.