વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.61.1
वनम् गते धर्म परे रामे रमयताम् वरे ।
कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.६१.१ ॥
ધર્મપરાયણ, આનંદ આપનારાઓમાં શ્રેષ્ઠ રામ વનમાં ગયા ત્યારે, દુઃખી કૌસલ્યા રડતાં રડતાં પોતાના પતિને આ બોલી.
2.61.2
यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितम् ते मयद् यशः ।
सानुक्रोशो वदान्यः च प्रिय वादी च राघवः ॥ २.६१.२ ॥
ત્રણેય લોકમાં તમારી કીર્તિ પ્રસિદ્ધ છે, છતાં રાઘવ દયાળુ, ઉદાર અને મધુરભાષી છે.
2.61.3
कथम् नर वर श्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया ।
दुह्खितौ सुख सम्वृद्धौ वने दुह्खम् सहिष्यतः ॥ २.६१.३ ॥
હે નરશ્રેષ્ઠ, સુખમાં ઉછરેલા તે બે પુત્રો સીતા સાથે વનમાં દુઃખથી કેવી રીતે કષ્ટ સહન કરશે?
2.61.4
सा नूनम् तरुणी श्यामा सुकुमारी सुख उचिता ।
कथम् उष्णम् च शीतम् च मैथिली प्रसहिष्यते ॥ २.६१.४ ॥
તે ખરેખર યુવાન, શ્યામવર્ણી, સુકુમાર અને સુખને યોગ્ય છે; મૈથિલી ગરમી અને ઠંડી કેવી રીતે સહન કરશે?
2.61.5
भुक्त्वा अशनम् विशाल अक्षी सूप दम्श अन्वितम् शुभम् ।
वन्यम् नैवारम् आहारम् कथम् सीता उपभोक्ष्यते ॥ २.६१.५ ॥
વિશાળ નેત્રોવાળી સીતા, સૂપ અને મસાલાવાળું સારું ભોજન જમેલી; વનનો નીવાર આહાર તે કેવી રીતે લેશે?
2.61.6
गीत वादित्र निर्घोषम् श्रुत्वा शुभम् अनिन्दिता ।
कथम् क्रव्य अद सिम्हानाम् शब्दम् श्रोष्यति अशोभनम् ॥ २.६१.६ ॥
ગીત અને વાદ્યોનો શુભ ધ્વનિ સાંભળનાર નિર્દોષ સીતા, માંસાહારી સિંહોનો અશુભ અવાજ કેવી રીતે સાંભળશે?
2.61.7
महा इन्द्र ध्वज सम्काशः क्व नु शेते महा भुजः ।
भुजम् परिघ सम्काशम् उपधाय महा बलः ॥ २.६१.७ ॥
મહેન્દ્રધ્વજ સમાન મહાબાહુ રામ હમણાં ક્યાં સૂતા છે? અર્ગલા સમાન પોતાના બાહુને ઓશીકું બનાવીને તે મહાબલી ક્યાં સૂતા છે?
2.61.8
पद्म वर्णम् सुकेश अन्तम् पद्म निह्श्वासम् उत्तमम् ।
कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनम् पुष्कर ईक्षणम् ॥ २.६१.८ ॥
કમળ જેવા વર્ણવાળા, સુંદર કેશાંતવાળા, કમળ જેવા સુગંધી શ્વાસવાળા ઉત્તમ, કમલનયન રામનું મુખ હું ક્યારે જોઈશ?
2.61.9
वज्र सारमयम् नूनम् हृदयम् मे न सम्शयः ।
अपश्यन्त्या न तम् यद् वै फलति इदम् सहस्रधा ॥ २.६१.९ ॥
મારું હૃદય વજ્રસારનું બનેલું છે, એમાં સંશય નથી; તેને જોયા વિના પણ તે હજાર ટુકડા થઈને ફાટતું નથી.
2.61.10
यत्त्वया करुणम् कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः ।
निरस्ता परिधावन्ति सुखार्हः कृपणा वने ॥ २.६१.१० ॥
તેં મારા સ્વજનોને ત્યજી દઈ કાઢી મૂકીને આવું નિર્દય કર્મ કર્યું; સુખને યોગ્ય એવા તેઓ હવે વનમાં દીન બનીને ભટકે છે.
2.61.11
यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति ।
जह्याद्राज्यम् च कोशम् च भरतो नोपल्स्ख्यते ॥ २.६१.११ ॥
પંદરમા વર્ષે રાઘવ પાછા ફરે, તો ભરત રાજ્ય અને કોશ છોડી દે એવું લાગતું નથી; તે મળશે પણ નહીં.
2.61.12
भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वनेव बान्धवान् ।
ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान् ॥ २.६१.१२ ॥
કેટલાક શ્રાદ્ધમાં પોતાના જ સ્વજનોને ભોજન કરાવે છે; પછી, કાર્ય પૂરું થતાં, શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો તરફ પણ તેઓ જોતા નથી.
2.61.13
तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वाम्सश्च द्विजातयः ।
न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः ॥ २.६१.१३ ॥
ત્યાં જે ગુણવાન અને વિદ્વાન દ્વિજો છે, તેઓ દેવો સમાન હોવા છતાં, અમૃત મળ્યા પછી પણ પછીથી તેના પર રોષ કરતા નથી.
2.61.14
ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुम् द्विजर्षभाः ।
नाभ्युपैतुमलम् प्राज्ञाः शृङ्गच्चेदमिवर्ष्भाः ॥ २.६१.१४ ॥
બ્રાહ્મણો તૃપ્ત થયા પછી પણ, પછીથી ભોજન માટે શ્રેષ્ઠ દ્વિજો, પ્રાજ્ઞ હોવા છતાં, આવી શકતા નથી; શિંગડા કપાયેલા બળદોની જેમ.
2.61.15
एवम् कनीयसा भ्रात्रा भुक्तम् राज्यम् विशाम् पते ।
भ्राता ज्येष्ठा वरिष्ठाः च किम् अर्थम् न अवमम्स्यते ॥ २.६१.१५ ॥
આ રીતે, હે પ્રજાપતિ, નાના ભાઈ દ્વારા રાજ્ય ભોગવાય છે; મોટા અને શ્રેષ્ઠ ભાઈનું કેમ અપમાન થાય છે?
2.61.16
न परेण आहृतम् भक्ष्यम् व्याघ्रः खादितुम् इच्चति ।
एवम् एव नर व्याघ्रः पर लीढम् न मम्स्यते ॥ २.६१.१६ ॥
વાઘ બીજાએ લાવેલો ખોરાક ખાવા ઇચ્છતો નથી; એ જ રીતે, હે નરવ્યાઘ્ર, બીજાએ ચાટેલું તે સ્વીકારતો નથી.
2.61.17
हविर् आज्यम् पुरोडाशाः कुशा यूपाः च खादिराः ।
न एतानि यात यामानि कुर्वन्ति पुनर् अध्वरे ॥ २.६१.१७ ॥
હવિ, ઘી, પુરોડાશ, કુશા અને ખદિર કાષ્ઠના યૂપ—આ યાતયામ (વાસી) થાય તો યજ્ઞમાં ફરી વાપરવામાં આવતાં નથી.
2.61.18
तथा हि आत्तम् इदम् राज्यम् हृत साराम् सुराम् इव ।
न अभिमन्तुम् अलम् रामः नष्ट सोमम् इव अध्वरम् ॥ २.६१.१८ ॥
તેવી જ રીતે, સાર હરાઈ ગયેલા મદિરા જેવું આ રાજ્ય લઈ લેવાયું છે; સોમ ખોવાયેલા યજ્ઞની જેમ રામ તેને પોતાનું માની શકતા નથી.
2.61.19
न एवम् विधम् असत्कारम् राघवो मर्षयिष्यति ।
बलवान् इव शार्दूलो बालधेर् अभिमर्शनम् ॥ २.६१.१९ ॥
રાઘવ આવું અપમાન સહન નહીં કરે, જેમ બળવાન વાઘ પૂંછડીનો સ્પર્શ સહન ન કરે.
2.61.20
नैतस्य सहिता लोका भयम् कुर्युर्महामृधे ।
अधर्मम् त्विह धर्मात्मा लोकम् धर्मेण योजयेत् ॥ २.६१.२० ॥
મહાયુદ્ધમાં તેમની સામે એકત્ર થયેલા લોકો પણ ભય ઉત્પન્ન કરી શકશે નહીં; ધર્માત્મા અધર્મને પણ ધર્મ સાથે જોડશે.
2.61.21
नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः ।
युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत् ॥ २.६१.२१ ॥
ખરેખર એ મહાપરાક્રમી, વિશાળ ભુજાવાળા સોનેરી બાણોથી યુગાંતની જેમ પ્રાણીઓને અને સમુદ્રોને પણ બાળી નાખશે.
2.61.22
स तादृशः सिम्ह बलो वृषभ अक्षो नर ऋषभः ।
स्वयम् एव हतः पित्रा जलजेन आत्मजो यथा ॥ २.६१.२२ ॥
સિંહ જેવા બળવાન, વૃષભનેત્ર, નરશ્રેષ્ઠ એ, જેમ કમળમાંથી જન્મેલાએ પોતાના પુત્રને માર્યો, તેમ પિતાથી જ સ્વયં હણાયા છે.
2.61.23
द्विजाति चरितः धर्मः शास्त्र दृष्टः सनातनः ।
यदि ते धर्म निरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥ २.६१.२३ ॥
દ્વિજો દ્વારા આચરાયેલો, શાસ્ત્રોમાં જોવાયેલો સનાતન ધર્મ — ધર્મનિરત પુત્રને જો તેં વનવાસ આપ્યો હોય તો...
2.61.24
गतिर् एवाक् पतिर् नार्या द्वितीया गतिर् आत्मजः ।
तृतीया ज्ञातयो राजमः चतुर्थी न इह विद्यते ॥ २.६१.२४ ॥
સ્ત્રીનો પ્રથમ આધાર પતિ; બીજો પુત્ર; ત્રીજા સગાંસંબંધીઓ; હે રાજન્, અહીં ચોથો આધાર જોવા મળતો નથી.
2.61.25
तत्र त्वम् चैव मे न अस्ति रामः च वनम् आश्रितः ।
न वनम् गन्तुम् इच्चामि सर्वथा हि हता त्वया ॥ २.६१.२५ ॥
ત્યાં તારા માટે પણ મારું સ્થાન નથી; રામ વનનો આશ્રય લઈ ગયા છે. મારે વનમાં જવું નથી; સર્વથા તેં મને નષ્ટ કરી છે.
2.61.26
हतम् त्वया राज्यम् इदम् सराष्ट्रम् ।
हतः तथा आत्मा सह मन्त्रिभिः च ।
हता सपुत्रा अस्मि हताः च पौराः ।
सुतः च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥ २.६१.२६ ॥
તેં આ રાજ્ય રાષ્ટ્ર સહિત નષ્ટ કર્યું; મંત્રીઓ સહિત રાજા પણ નષ્ટ થયા. પુત્ર સહિત હું નષ્ટ થઈ, નગરજનો પણ નષ્ટ થયા; તારા પુત્ર અને પત્ની તો પ્રસન્ન છે.
2.61.27
इमाम् गिरम् दारुण शब्द सम्श्रिताम् ।
निशम्य राजा अपि मुमोह दुह्खितः ।
ततः स शोकम् प्रविवेश पार्थिवः ।
स्वदुष्कृतम् च अपि पुनः तदा अस्मरत् ॥ २.६१.२७ ॥
આ ભયાનક શબ્દોથી ભરેલી વાણી સાંભળીને રાજા પણ દુઃખથી મૂર્છિત થઈ ગયા. ત્યારે તે રાજા શોકમાં ડૂબી ગયા; અને પોતાના જ દુષ્કૃત્યને ફરી સ્મરી આવ્યા.