वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.61
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.61.1
वनम् गते धर्म परे रामे रमयताम् वरे ।
कौसल्या रुदती स्वार्ता भर्तारम् इदम् अब्रवीत् ॥ २.६१.१ ॥
धर्मपरायण, आनंद देणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राम वनात गेला असता, दुःखी कौसल्या रडत आपल्या पतीला हे म्हणाली.
2.61.2
यद्यपि त्रिषु लोकेषु प्रथितम् ते मयद् यशः ।
सानुक्रोशो वदान्यः च प्रिय वादी च राघवः ॥ २.६१.२ ॥
जरी तिन्ही लोकांत तुझी कीर्ती प्रसिद्ध आहे, तरी राघव दयाळू, उदार आणि प्रिय बोलणारा आहे.
2.61.3
कथम् नर वर श्रेष्ठ पुत्रौ तौ सह सीतया ।
दुह्खितौ सुख सम्वृद्धौ वने दुह्खम् सहिष्यतः ॥ २.६१.३ ॥
हे नरश्रेष्ठा, सुखात वाढलेले ते दोन पुत्र सीतेसह वनात दुःखाने कसे कष्ट सहन करतील?
2.61.4
सा नूनम् तरुणी श्यामा सुकुमारी सुख उचिता ।
कथम् उष्णम् च शीतम् च मैथिली प्रसहिष्यते ॥ २.६१.४ ॥
ती निश्चितच तरुणी, श्यामवर्णी, सुकुमार आणि सुखास योग्य आहे; मैथिली उष्णता आणि थंडी कशी सहन करेल?
2.61.5
भुक्त्वा अशनम् विशाल अक्षी सूप दम्श अन्वितम् शुभम् ।
वन्यम् नैवारम् आहारम् कथम् सीता उपभोक्ष्यते ॥ २.६१.५ ॥
विशाल नेत्रांची सीता, सूप आणि मसाल्यांसह चांगले अन्न खाल्लेली; वन्य नीवार आहार ती कशी घेईल?
2.61.6
गीत वादित्र निर्घोषम् श्रुत्वा शुभम् अनिन्दिता ।
कथम् क्रव्य अद सिम्हानाम् शब्दम् श्रोष्यति अशोभनम् ॥ २.६१.६ ॥
गीत आणि वाद्यांचा शुभ ध्वनी ऐकलेली निर्दोष सीता, मांसभक्षक सिंहांचा अशुभ आवाज कसा ऐकेल?
2.61.7
महा इन्द्र ध्वज सम्काशः क्व नु शेते महा भुजः ।
भुजम् परिघ सम्काशम् उपधाय महा बलः ॥ २.६१.७ ॥
महेंद्रध्वजासारखा महाबाहू राम आता कुठे झोपला आहे? अर्गळेसारखा आपला बाहू उशी करून तो महापराक्रमी कुठे निजला आहे?
2.61.8
पद्म वर्णम् सुकेश अन्तम् पद्म निह्श्वासम् उत्तमम् ।
कदा द्रक्ष्यामि रामस्य वदनम् पुष्कर ईक्षणम् ॥ २.६१.८ ॥
कमळासारख्या वर्णाचे, सुंदर केसांच्या किनारी असलेले, कमळगंधी श्वासाचे उत्तम, कमलनयन रामाचे मुख मी कधी पाहीन?
2.61.9
वज्र सारमयम् नूनम् हृदयम् मे न सम्शयः ।
अपश्यन्त्या न तम् यद् वै फलति इदम् सहस्रधा ॥ २.६१.९ ॥
माझे हृदय वज्रसाराचे बनलेले आहे, यात शंका नाही; त्याला न पाहूनही ते हजार तुकड्यांत फुटत नाही.
2.61.10
यत्त्वया करुणम् कर्म व्यपोह्य मम बान्धवाः ।
निरस्ता परिधावन्ति सुखार्हः कृपणा वने ॥ २.६१.१० ॥
तू माझ्या बांधवांना सोडून हाकलून देऊन असे निर्दय कृत्य केलेस; सुखास पात्र असलेले ते दीन होऊन रानात भटकत आहेत.
2.61.11
यदि पञ्चदशे वर्षे राघवः पुनरेष्यति ।
जह्याद्राज्यम् च कोशम् च भरतो नोपल्स्ख्यते ॥ २.६१.११ ॥
पंधराव्या वर्षी राघव परत आला, तर भरत राज्य आणि कोष सोडेल असे दिसत नाही; तो सापडणारही नाही.
2.61.12
भोजयन्ति किल श्राद्धे केचित्स्वनेव बान्धवान् ।
ततः पश्चात्समीक्षन्ते कृतकार्या द्विजर्षभान् ॥ २.६१.१२ ॥
काही लोक श्राद्धात आपल्याच नातेवाईकांना भोजन घालतात; नंतर, काम झाल्यावर, श्रेष्ठ ब्राह्मणांकडेही ते पाहत नाहीत.
2.61.13
तत्र ये गुणवन्तश्च विद्वाम्सश्च द्विजातयः ।
न पश्चात्तेऽभिमन्यन्ते सुधामपि सुरोपमाः ॥ २.६१.१३ ॥
तेथे जे गुणवान आणि विद्वान द्विज आहेत, ते देवांसारखे असूनही अमृत मिळाले तरी नंतर त्याबद्दल रागावत नाहीत.
2.61.14
ब्राह्मणेष्वपि तृप्तेषु पश्चाद्भोक्तुम् द्विजर्षभाः ।
नाभ्युपैतुमलम् प्राज्ञाः शृङ्गच्चेदमिवर्ष्भाः ॥ २.६१.१४ ॥
ब्राह्मण तृप्त झाल्यानंतरही, नंतर जेवणासाठी श्रेष्ठ द्विज, प्राज्ञ असूनही, येऊ शकत नाहीत; शिंग तुटलेल्या बैलांसारखे.
2.61.15
एवम् कनीयसा भ्रात्रा भुक्तम् राज्यम् विशाम् पते ।
भ्राता ज्येष्ठा वरिष्ठाः च किम् अर्थम् न अवमम्स्यते ॥ २.६१.१५ ॥
अशा प्रकारे, हे प्रजापते, धाकट्या भावाने राज्य भोगले जात आहे; ज्येष्ठ आणि श्रेष्ठ भावाचा का अपमान केला जात आहे?
2.61.16
न परेण आहृतम् भक्ष्यम् व्याघ्रः खादितुम् इच्चति ।
एवम् एव नर व्याघ्रः पर लीढम् न मम्स्यते ॥ २.६१.१६ ॥
वाघ दुसऱ्याने आणलेले भक्ष्य खाऊ इच्छित नाही; त्याचप्रमाणे, हे नरव्याघ्रा, दुसऱ्याने चाटलेले ते मान्य करत नाही.
2.61.17
हविर् आज्यम् पुरोडाशाः कुशा यूपाः च खादिराः ।
न एतानि यात यामानि कुर्वन्ति पुनर् अध्वरे ॥ २.६१.१७ ॥
हविर्द्रव्य, तूप, पुरोडाश, कुश आणि खदिर लाकडाचे यूप—हे जेव्हा यातयाम (शिळे) होतात, तेव्हा यज्ञात पुन्हा वापरले जात नाहीत.
2.61.18
तथा हि आत्तम् इदम् राज्यम् हृत साराम् सुराम् इव ।
न अभिमन्तुम् अलम् रामः नष्ट सोमम् इव अध्वरम् ॥ २.६१.१८ ॥
तसेच, सार हरण केलेल्या मद्याप्रमाणे हे राज्य घेतले गेले आहे; सोमरहित यज्ञाप्रमाणे राम याला स्वतःचे मानू शकत नाही.
2.61.19
न एवम् विधम् असत्कारम् राघवो मर्षयिष्यति ।
बलवान् इव शार्दूलो बालधेर् अभिमर्शनम् ॥ २.६१.१९ ॥
राघव असा अपमान सहन करणार नाहीत, जसा बलवान वाघ शेपटीला स्पर्श झालेला सहन करत नाही.
2.61.20
नैतस्य सहिता लोका भयम् कुर्युर्महामृधे ।
अधर्मम् त्विह धर्मात्मा लोकम् धर्मेण योजयेत् ॥ २.६१.२० ॥
महायुद्धात त्यांच्यासमोर एकत्र आलेली लोकेही भय निर्माण करू शकणार नाहीत; धर्मात्मा अधर्मालाही धर्माशी जोडतील.
2.61.21
नन्वसौ काञ्चनैर्बाणैर्महावीर्यो महाभुजः ।
युगान्त इव भूतानि सागरानपि निर्दहेत् ॥ २.६१.२१ ॥
निश्चितच ते महापराक्रमी, विशाल बाहूंचे वीर सोनेरी बाणांनी युगांताप्रमाणे प्राण्यांना आणि समुद्रांनाही जाळून टाकतील.
2.61.22
स तादृशः सिम्ह बलो वृषभ अक्षो नर ऋषभः ।
स्वयम् एव हतः पित्रा जलजेन आत्मजो यथा ॥ २.६१.२२ ॥
सिंहासारखा बलवान, वृषभनेत्र, नरश्रेष्ठ तो, जसा कमलोद्भवाने स्वतःच्या पुत्राला हानी केली, तसाच पित्यानेच स्वतः हानी पोहोचवला गेला.
2.61.23
द्विजाति चरितः धर्मः शास्त्र दृष्टः सनातनः ।
यदि ते धर्म निरते त्वया पुत्रे विवासिते ॥ २.६१.२३ ॥
द्विजांनी आचरलेला, शास्त्रांत दिसणारा सनातन धर्म — धर्मनिरत पुत्राला जर तू वनवासात पाठवले असेल तर...
2.61.24
गतिर् एवाक् पतिर् नार्या द्वितीया गतिर् आत्मजः ।
तृतीया ज्ञातयो राजमः चतुर्थी न इह विद्यते ॥ २.६१.२४ ॥
स्त्रीचा पहिला आधार पती; दुसरा पुत्र; तिसरा नातेवाईक; हे राजा, येथे चौथा आधार आढळत नाही.
2.61.25
तत्र त्वम् चैव मे न अस्ति रामः च वनम् आश्रितः ।
न वनम् गन्तुम् इच्चामि सर्वथा हि हता त्वया ॥ २.६१.२५ ॥
तिथे तुझ्यासाठीही माझे स्थान नाही; राम वनाचा आश्रय घेऊन गेला आहे. मला वनात जायचे नाही; सर्वार्थाने तू मला नष्ट केले आहेस.
2.61.26
हतम् त्वया राज्यम् इदम् सराष्ट्रम् ।
हतः तथा आत्मा सह मन्त्रिभिः च ।
हता सपुत्रा अस्मि हताः च पौराः ।
सुतः च भार्या च तव प्रहृष्टौ ॥ २.६१.२६ ॥
तू हे राज्य राष्ट्रासह नष्ट केलेस; मंत्र्यांसह राजाही नष्ट झाला. पुत्रासह मी नष्ट झाले, नगरवासीही नष्ट झाले; तुझा पुत्र आणि पत्नी मात्र आनंदित आहेत.
2.61.27
इमाम् गिरम् दारुण शब्द सम्श्रिताम् ।
निशम्य राजा अपि मुमोह दुह्खितः ।
ततः स शोकम् प्रविवेश पार्थिवः ।
स्वदुष्कृतम् च अपि पुनः तदा अस्मरत् ॥ २.६१.२७ ॥
ही भयंकर शब्दांनी भरलेली वाणी ऐकून राजाही दुःखाने मूर्च्छित झाला. मग तो राजा शोकात बुडाला; आणि आपले स्वतःचे दुष्कृत्यही त्याने पुन्हा आठवले.