Vālmīki Rāmāyaṇa · Sarga 2.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.63.1
प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोक उपहत चेतनः ।
अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत ॥ २.६३.१ ॥
Roused again and again by that grief, his consciousness struck down by sorrow, King Daśaratha then fell into anxious thought.
2.63.2
राम लक्ष्मणयोः चैव विवासात् वासव उपमम् ।
आविवेश उपसर्गः तम् तमः सूर्यम् इव आसुरम् ॥ २.६३.२ ॥
Because of the exile of Rāma and Lakṣmaṇa, a calamity seized him, like Indra, as darkness seizes the sun in the grip of a demon.
2.63.3
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्याम् कोसलेश्वरः ।
विवक्षुरसितापाङ्गाम् स्मृवा दुष्कृतमात्मनः ॥ २.६३.३ ॥
After Rāma had gone out with his wife, the lord of Kosala, remembering his own wrongdoing, wished to speak to Kausalyā of the dark-lashed eyes.
2.63.4
स राजा रजनीम् षष्ठीम् रामे प्रव्रजिते वनम् ।
अर्ध रात्रे दशरथः सम्स्मरन् दुष्कृतम् कृतम् ॥ २.६३.४ ॥
On the sixth night after Rāma had gone forth to the forest, at midnight, King Daśaratha kept remembering the wrong he had committed.
2.63.5
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मरन् दुष्कृतमात्मनः ।
कौसल्याम् पुत्र शोक आर्ताम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.६३.५ ॥
That king, tormented by grief for his son, remembering his own wrongdoing, spoke these words to Kausalyā, who was tormented by grief for her son.
2.63.6
यद् आचरति कल्याणि शुभम् वा यदि वा अशुभम् ।
तत् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः ॥ २.६३.६ ॥
O auspicious one, whatever a man does, good or evil, O gentle lady, that very thing the doer obtains, born of his own action.
2.63.7
गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणाम् फलम् ।
दोषम् वा यो न जानाति स बालैति ह उच्यते ॥ २.६३.७ ॥
He who, at the start of deeds, does not know the weight or lightness of their fruit, or their fault, is called a child.
2.63.8
कश्चित् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च निषिन्चति ।
पुष्पम् दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फल आगमे ॥ २.६३.८ ॥
Someone, having cut down a mango grove, waters palāśa trees; seeing the flowers and eager for fruit, he grieves when the time of fruit comes.
2.63.9
अविज्ञाय फलम् यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।
स शोचेत्फलवेलायाम् यथा किम्शुकसेचकः ॥ २.६३.९ ॥
He who rushes after action without knowing its fruit will grieve at the time of the fruit, like one who waters kiṃśuka trees.
2.63.10
सो अहम् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च न्यषेचयम् ।
रामम् फल आगमे त्यक्त्वा पश्चात् शोचामि दुर्मतिः ॥ २.६३.१० ॥
I, that same one, cut down the mango grove and watered the palāśa trees; at the coming of the fruit I abandoned Rāma, and now I grieve afterwards, foolish-minded.
2.63.11
लब्ध शब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
कुमारः शब्द वेधी इति मया पापम् इदम् कृतम् ॥ २.६३.११ ॥
O Kauśalyā! Knowing that the youth is a sound-piercer, I committed this sin upon the bow-armed youth by the sound.
2.63.12
तत् इदम् मे अनुसम्प्राप्तम् देवि दुह्खम् स्वयम् कृतम् ।
सम्मोहात् इह बालेन यथा स्यात् भक्षितम् विषम् ॥ २.६३.१२ ॥
O queen, this sorrow that I myself made has now come upon me, as a child in delusion would eat poison.
2.63.13
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् ।
एवम् मम अपि अविज्ञातम् शब्द वेध्यमयम् फलम् ॥ २.६३.१३ ॥
Just as another man might be bewildered by palāśa fruits, so this fruit of the sound-piercing arrow was unknown to me as well.
2.63.14
देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युव राजो भवाम्य् अहम् ।
ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मद काम विवर्धिनी ॥ २.६३.१४ ॥
O queen, you were then unmarried and I was about to become crown prince; then the rainy season arrived, which increases intoxication and desire.
2.63.15
उपास्यहि रसान् भौमाम्स् तप्त्वा च जगद् अम्शुभिः ।
परेत आचरिताम् भीमाम् रविर् आविशते दिशम् ॥ २.६३.१५ ॥
The sun, drawing up the waters from the earth and scorching the world with its rays, then enters the terrible quarter.
2.63.16
उष्णम् अन्तर् दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
ततः जहृषिरे सर्वे भेक सारन्ग बर्हिणः ॥ २.६३.१६ ॥
The heat vanished at once within, and smooth clouds were seen; then all of them rejoiced, the frogs, the antelopes, and the peacocks.
2.63.17
क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्च्रादिव वतत्रिणः ।
वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे ॥ २.६३.१७ ॥
The birds, their upper wings drenched, as if bathed with difficulty, sought out the trees whose tops were shaken by rain and wind.
2.63.18
पतितेन अम्भसा चन्नः पतमानेन च असकृत् ।
आबभौ मत्त सारन्गः तोय राशिर् इव अचलः ॥ २.६३.१८ ॥
Covered by the falling water and the rain that poured again and again, the mad elephant shone like a mountain, like a mass of water.
2.63.19
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥ २.६३.१९ ॥
Streams pale and reddish in hue, though otherwise clear, flowed down from the mountain minerals, mixed with ash, like serpents.
2.63.20
आकुलारुणतोयानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
उन्मार्गजलवाहीनि बभूवुर्जलदागमे ॥ २.६३.२० ॥
At the coming of the rains, streams, though otherwise clear, had turbid reddish waters and carried water off their proper courses.
2.63.21
तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी ।
व्यायाम कृत सम्कल्पः सरयूम् अन्वगाम् नदीम् ॥ २.६३.२१ ॥
In that very pleasant season, the chariot-warrior, bearing bow and arrows and resolved to practise, went along the river Sarayū.
2.63.22
निपाने महिषम् रात्रौ गजम् वा अभ्यागतम् नदीम् ।
अन्यम् वा श्वा पदम् कम्चिज् जिघाम्सुर् अजित इन्द्रियः ॥ २.६३.२२ ॥
one unrestrained in the senses, desiring to kill, at night, a buffalo or elephant come to the watering place or the river, or some other beast or a dog.
2.63.23
तस्मिम्स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ।
तत्राहम् सम्वृतम् वन्यम् हतवाम्स्तीरमागतम् ॥ २.६३.२३ ॥
There, in that secluded place, at night, with my bow drawn, I struck a wild creature concealed that had come to the bank.
2.63.24
अन्यम् चापि मृगम् हिम्स्रम् शब्दम् श्रुत्वाभु पागतम् ।
अथ अन्ध कारे तु अश्रौषम् जले कुम्भस्य पर्यतः ॥ २.६३.२४ ॥
Hearing the sound of another fierce deer come near, then in the darkness I heard the sound of a pitcher being filled in the water.
2.63.25
अचक्षुर् विषये घोषम् वारणस्य इव नर्दतः ।
ततः अहम् शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२५ ॥
Unable to see, I heard a sound like a roaring elephant, and then I drew out a blazing arrow, like a venomous snake.
2.63.26
शब्दम् प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ।
अमुन्चम् निशितम् बाणम् अहम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२६ ॥
Desiring an elephant, I took aim at that sound and let fly; I shot a sharp arrow, like a venomous snake.
2.63.27
तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुर् आसीद् वन ओकसः ।
हा हा इति पततः तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥ २.६३.२७ ॥
Then at dawn a clear voice of a forest-dweller arose, crying "Alas, alas!" — the cry of one falling into the water, his vital parts struck by an arrow.
2.63.28
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।
कथम् अस्मद् विधे शस्त्रम् निपतेत् तु तपस्विनि ॥ २.६३.२८ ॥
When that arrow had fallen, a human voice arose there: "How could a weapon fall upon an ascetic like us?"
2.63.29
प्रविविक्ताम् नदीम् रात्राव् उदाहारः अहम् आगतः ।
इषुणा अभिहतः केन कस्य वा किम् कृतम् मया ॥ २.६३.२९ ॥
"I, who had come at night to the secluded river, have been struck by an arrow — by whom? Of whom? What have I done?"
2.63.30
ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।
कथम् नु शस्त्रेण वधो मद् विधस्य विधीयते ॥ २.६३.३० ॥
"For a sage who has laid down his staff and lives in the forest on wild fruits, how can a killing such as mine be ordained by a weapon?"
2.63.31
जटा भार धरस्य एव वल्कल अजिन वाससः ।
को वधेन मम अर्थी स्यात् किम् वा अस्य अपकृतम् मया ॥ २.६३.३१ ॥
What would anyone gain by killing me, who bear the burden of matted locks and wear bark and deerskin? Or what wrong have I done to him?
2.63.32
एवम् निष्फलम् आरब्धम् केवल अनर्थ सम्हितम् ।
न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरु तल्पगम् ॥ २.६३.३२ ॥
Thus a deed begun in vain, bringing nothing but harm, would be considered good by no one, just as one who goes to the bed of his teacher's wife.
2.63.33
नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः ।
मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे ॥ २.६३.३३ ॥
It is not so much for the loss of my own life that I grieve; I grieve for my mother and father, both, for a son such as me.
2.63.34
तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया ।
मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति ॥ २.६३.३४ ॥
Who, then, will keep this aged pair, long supported by me, in what livelihood, once I am dead?
2.63.35
वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः ।
केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना ॥ २.६३.३५ ॥
The two aged ones, my mother and father, and I were all struck down by a single arrow. By whom have we all been slain, by that foolish one of unrefined mind?
2.63.36
तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः ।
कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि ॥ २.६३.३६ ॥
Hearing that piteous voice of mine, the bow, with its arrow, fell from the hands of him who sought righteousness, and he, distressed, fell to the ground.
2.63.37
तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु ।
सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः ॥ २.६३.३७ ॥
Having heard his piteous lamentation through the night, I was utterly bewildered by the force of grief and fell senseless.
2.63.38
तम् देशम् अहम् आगम्य दीन सत्त्वः सुदुर्मनाः ।
अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वाः तापसम् हतम् ॥ २.६३.३८ ॥
Coming to that place, grieved in spirit and deeply troubled in mind, I saw on the bank of the Sarayū an ascetic slain by an arrow.
2.63.39
अवकीर्णजटाभारम् प्रविद्धकलशोदकम् ।
पासुशोणितदिग्धाङ्गम् शयानम् शल्यपीडितम् ॥ २.६३.३९ ॥
With the weight of his matted locks scattered, his water-pot cast aside and its water spilled, his body smeared with dust and blood, he lay tormented by the arrow.
2.63.41
स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् ।
किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया ।
जिहीर्षुर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया ॥ २.६३.४१ ॥
He looked up at me with his eyes, as I stood frightened and with a disturbed mind, and said: "O king, what wrong had I done you, dwelling in the forest, that you struck me down when I came to fetch water for my aged parents?"
2.63.42
एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि ।
द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥ २.६३.४२ ॥
With a single arrow struck in my vital part, my two blind and aged parents, my mother and father, will surely perish.
2.63.43
तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ ।
चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् सम्धारयिष्यतः ॥ २.६३.४३ ॥
Those two, weak and blind and thirsty, awaiting me, will surely go on bearing the hope they have long cherished and the painful longing.
2.63.44
न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा ।
पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि ॥ २.६३.४४ ॥
Surely there is no fruit of austerity or of learning, since my father does not know me lying fallen on the ground.
2.63.45
जानन्न् अपि च किम् कुर्यात् अशक्तिर् अपरिक्रमः ।
चिद्यमानम् इव अशक्तः त्रातुम् अन्यो नगो नगम् ॥ २.६३.४५ ॥
Even knowing, what could one powerless and unable to move do? Just as one tree cannot save another tree being cut down.
2.63.46
पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव ।
न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनम् वह्निर् इव एधितः ॥ २.६३.४६ ॥
O Rāghava, you yourself go quickly and tell my father, lest in anger he burn you like a fire kindled in the forest.
2.63.47
इयम् एक पदी राजन् यतः मे पितुर् आश्रमः ।
तम् प्रसादय गत्वा त्वम् न त्वाम् स कुपितः शपेत् ॥ २.६३.४७ ॥
O king, this is a single-footed path by which lies my father's hermitage. Go and propitiate him, lest in anger he curse you.
2.63.48
विशल्यम् कुरु माम् राजन् मर्म मे निशितः शरः ।
रुणद्धि मृदु स उत्सेधम् तीरम् अम्बु रयो यथा ॥ २.६३.४८ ॥
O king, free me from the shaft; a sharp arrow is lodged in my vital spot, gently checking me as a stream's current checks a high bank.
2.63.50
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।
लक्ष्यामास हृदये चिन्ताम् मुनिसुत स्तदा ॥ २.६३.५० ॥
The one with the shaft suffers in his life-breath; without the shaft he will perish. Then the sage's son perceived anxiety in his heart concerning me, the grieved, wretched, grief-stricken one.
2.63.51
ताम्यमानः स माम् दुःखादुवाच परमार्तवत् ।
सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥ २.६३.५१ ॥
Racked with grief and sinking, writhing in his limbs, he spoke to me in extreme anguish and went toward destruction.
2.63.52
सम्स्तभ्य धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।
ब्रह्महत्याकृतम् पापम् हृदयादपनीयताम् ॥ २.६३.५२ ॥
Steadying myself with firmness, I will become steady in mind. Let the sin arising from the killing of a brahmin be removed from the heart.
2.63.53
न द्विजातिर् अहम् राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा ।
शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातः जन पद अधिप ॥ २.६३.५३ ॥
O king, I am not a twice-born; let there be no distress in your mind. O lord of the land, I was born of a vaiśya man and a śūdra woman.
2.63.54
विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमाचस्य भूतले ॥ २.६३.५४ ॥
Of him reeling on the ground, struggling, trembling.
2.63.55
तस्य तु आनम्यमानस्य तम् बाणम् अहम् उद्धरम् ।
तस्य त्वानम्यमानस्य तम् बाणामहमुद्धरम् ॥ २.६३.५५ ॥
As he bent down, I drew out that arrow.
2.63.56
जल आर्द्र गात्रम् तु विलप्य कृच्चान् ।
मर्म व्रणम् सम्ततम् उच्चसन्तम् ।
ततः सरय्वाम् तम् अहम् शयानम् ।
समीक्ष्य भद्रे सुभृशम् विषण्णः ॥ २.६३.५६ ॥
His body soaked with water, he lamented with difficulty. Groaning continuously from the wound in a vital spot, lying in the Sarayū, when I saw him, O gentle lady, I became deeply dejected.