والمیکی رامائن · سرگ 2.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.63.1
प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोक उपहत चेतनः ।
अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत ॥ २.६३.१ ॥
غم سے بار بار جاگ اٹھے، غم سے نڈھال شعور والے بادشاہ دشرتھ پھر فکر میں ڈوب گئے۔
2.63.2
राम लक्ष्मणयोः चैव विवासात् वासव उपमम् ।
आविवेश उपसर्गः तम् तमः सूर्यम् इव आसुरम् ॥ २.६३.२ ॥
رام اور لکشمن کی جلاوطنی کے باعث، اندر جیسے اس پر ایک آفت ٹوٹ پڑی، جیسے دیو سورج کو اندھیرا گھیر لیتا ہے۔
2.63.3
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्याम् कोसलेश्वरः ।
विवक्षुरसितापाङ्गाम् स्मृवा दुष्कृतमात्मनः ॥ २.६३.३ ॥
بیوی سمیت رام کے چلے جانے کے بعد، کوسل کے مالک نے کالی آنکھوں والی کوشلیا سے بات کرنی چاہی، اپنے گناہ کو یاد کرتے ہوئے۔
2.63.4
स राजा रजनीम् षष्ठीम् रामे प्रव्रजिते वनम् ।
अर्ध रात्रे दशरथः सम्स्मरन् दुष्कृतम् कृतम् ॥ २.६३.४ ॥
رام کے جنگل جانے کے بعد چھٹی رات، آدھی رات کو بادشاہ دشرتھ اپنے کیے ہوئے گناہ کو یاد کرتے رہے۔
2.63.5
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मरन् दुष्कृतमात्मनः ।
कौसल्याम् पुत्र शोक आर्ताम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.६३.५ ॥
بیٹے کے غم سے نڈھال اس بادشاہ نے، اپنے گناہ کو یاد کرتے ہوئے، بیٹے کے غم سے تڑپتی کوشلیا سے یہ بات کہی۔
2.63.6
यद् आचरति कल्याणि शुभम् वा यदि वा अशुभम् ।
तत् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः ॥ २.६३.६ ॥
اے کلیانی، انسان جو بھی اچھا یا برا عمل کرتا ہے، اے بھدرے، کرنے والا اپنے ہی عمل سے پیدا ہونے والا وہی پھل پاتا ہے۔
2.63.7
गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणाम् फलम् ।
दोषम् वा यो न जानाति स बालैति ह उच्यते ॥ २.६३.७ ॥
جو شخص کاموں کے آغاز میں ان کے انجام کا بوجھ یا ہلکا پن اور ان کا عیب نہیں جانتا، وہ بچہ کہلاتا ہے۔
2.63.8
कश्चित् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च निषिन्चति ।
पुष्पम् दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फल आगमे ॥ २.६३.८ ॥
کوئی آم کا باغ کاٹ کر ڈھاک کے درختوں کو پانی دیتا ہے؛ پھول دیکھ کر پھل کا خواہاں وہ پھل کے وقت پر غمگین ہوتا ہے۔
2.63.9
अविज्ञाय फलम् यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।
स शोचेत्फलवेलायाम् यथा किम्शुकसेचकः ॥ २.६३.९ ॥
جو شخص پھل کو جانے بغیر عمل کے پیچھے دوڑتا ہے، وہ پھل کے وقت کنشک کے درخت سینچنے والے کی طرح غمگین ہوگا۔
2.63.10
सो अहम् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च न्यषेचयम् ।
रामम् फल आगमे त्यक्त्वा पश्चात् शोचामि दुर्मतिः ॥ २.६३.१० ॥
وہی میں آم کا باغ کاٹ کر ڈھاک کے درختوں کو پانی دیتا رہا؛ پھل آنے کے وقت رام کو چھوڑ کر، اب بدعقل میں غمگین ہوں۔
2.63.11
लब्ध शब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
कुमारः शब्द वेधी इति मया पापम् इदम् कृतम् ॥ २.६३.११ ॥
اے کوشلیا! 'کمار شبدویدھی ہے' یہ جان کر، کمان دار کمار کی آواز سے میں نے یہ گناہ کیا۔
2.63.12
तत् इदम् मे अनुसम्प्राप्तम् देवि दुह्खम् स्वयम् कृतम् ।
सम्मोहात् इह बालेन यथा स्यात् भक्षितम् विषम् ॥ २.६३.१२ ॥
اے دیوی! میرا اپنا کیا ہوا وہ دکھ اب مجھ پر آ پڑا ہے، جیسے فریب میں بچہ زہر کھا لے۔
2.63.13
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् ।
एवम् मम अपि अविज्ञातम् शब्द वेध्यमयम् फलम् ॥ २.६३.१३ ॥
جیسے کوئی اور آدمی پلاش کے پھلوں سے مبہوت ہو جائے، ویسے ہی میرے لیے بھی یہ پھل نامعلوم تھا؛ یہ شبد ویدھی تیر کا پھل ہے۔
2.63.14
देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युव राजो भवाम्य् अहम् ।
ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मद काम विवर्धिनी ॥ २.६३.१४ ॥
اے دیوی، اس وقت تم غیر منکوحہ تھیں اور میں یوراج بننے والا تھا؛ پھر برسات کا موسم آ پہنچا، جو مد اور کام کو بڑھاتا ہے۔
2.63.15
उपास्यहि रसान् भौमाम्स् तप्त्वा च जगद् अम्शुभिः ।
परेत आचरिताम् भीमाम् रविर् आविशते दिशम् ॥ २.६३.१५ ॥
سورج زمین سے رس کھینچ کر، اپنی شعاعوں سے جہان کو تپا کر، پھر ہولناک سمت میں داخل ہو جاتا ہے۔
2.63.16
उष्णम् अन्तर् दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
ततः जहृषिरे सर्वे भेक सारन्ग बर्हिणः ॥ २.६३.१६ ॥
گرمی فوراً اندر غائب ہو گئی؛ ٹھنڈے بادل نظر آئے۔ تب مینڈک، ہرن اور مور سب خوش ہو گئے۔
2.63.17
क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्च्रादिव वतत्रिणः ।
वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे ॥ २.६३.१७ ॥
اوپر کے پر بھیگے ہوئے، گویا مشکل سے نہائے ہوئے پرندے، بارش اور ہوا سے ہلائی گئی چوٹیوں والے درختوں کی طرف گئے۔
2.63.18
पतितेन अम्भसा चन्नः पतमानेन च असकृत् ।
आबभौ मत्त सारन्गः तोय राशिर् इव अचलः ॥ २.६३.१८ ॥
گرتے ہوئے پانی اور بار بار برستی بارش سے ڈھکا ہوا مست ہاتھی، پانی کے ڈھیر جیسے پہاڑ کی مانند چمکا۔
2.63.19
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥ २.६३.१९ ॥
پہاڑی دھاتوں سے پیلے اور سرخی مائل رنگ کی، صاف ہونے کے باوجود راکھ ملی ہوئی ندیاں سانپوں کی طرح بہہ نکلیں۔
2.63.20
आकुलारुणतोयानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
उन्मार्गजलवाहीनि बभूवुर्जलदागमे ॥ २.६३.२० ॥
برسات کے آنے پر، صاف ہونے کے باوجود ندیاں گدلے سرخ پانی والی اور راستہ چھوڑ کر پانی بہانے والی ہو گئیں۔
2.63.21
तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी ।
व्यायाम कृत सम्कल्पः सरयूम् अन्वगाम् नदीम् ॥ २.६३.२१ ॥
اس نہایت خوشگوار وقت میں کمان اور تیر تھامے ہوئے رتھی مشق کا ارادہ کر کے دریائے سرجو کے کنارے گیا۔
2.63.22
निपाने महिषम् रात्रौ गजम् वा अभ्यागतम् नदीम् ।
अन्यम् वा श्वा पदम् कम्चिज् जिघाम्सुर् अजित इन्द्रियः ॥ २.६३.२२ ॥
رات کو پانی کی جگہ آئے ہوئے بھینسے یا ہاتھی، یا دریا پر آئے کسی اور جانور یا کتے کو مارنے کا ارادہ رکھنے والا، حواس پر قابو نہ پایا ہوا۔
2.63.23
तस्मिम्स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ।
तत्राहम् सम्वृतम् वन्यम् हतवाम्स्तीरमागतम् ॥ २.६३.२३ ॥
اس تنہا جگہ پر، رات کو، کمان کھینچے ہوئے میں نے وہیں کنارے پر آئے ہوئے چھپے ہوئے ایک جنگلی جانور پر وار کر دیا۔
2.63.24
अन्यम् चापि मृगम् हिम्स्रम् शब्दम् श्रुत्वाभु पागतम् ।
अथ अन्ध कारे तु अश्रौषम् जले कुम्भस्य पर्यतः ॥ २.६३.२४ ॥
اور ایک اور خونخوار ہرن کی آواز سن کر، پھر اندھیرے میں پانی میں گھڑا بھرنے کی آواز میں نے سنی۔
2.63.25
अचक्षुर् विषये घोषम् वारणस्य इव नर्दतः ।
ततः अहम् शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२५ ॥
میں، جو دیکھ نہیں سکتا تھا، گرجتے ہوئے ہاتھی کی آواز جیسی آواز سن کر، تب جلتا ہوا، زہریلے سانپ جیسا تیر نکالا۔
2.63.26
शब्दम् प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ।
अमुन्चम् निशितम् बाणम् अहम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२६ ॥
ہاتھی پانے کی خواہش سے اس آواز کی سمت نشانہ باندھ کر میں نے تیر چھوڑ دیا؛ میں نے تیز، زہریلے سانپ جیسا تیر چلایا۔
2.63.27
तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुर् आसीद् वन ओकसः ।
हा हा इति पततः तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥ २.६३.२७ ॥
تب صبح کے وقت جنگل میں رہنے والے کی صاف آواز ظاہر ہوئی — "ہائے ہائے!" — تیر سے مرمّی مقام پر زخمی ہو کر پانی میں گرتے ہوئے کی آواز۔
2.63.28
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।
कथम् अस्मद् विधे शस्त्रम् निपतेत् तु तपस्विनि ॥ २.६३.२८ ॥
وہ تیر گرتے ہی وہاں ایک انسان کی آواز آئی — "ہم جیسے تپسوی پر ہتھیار کیسے گر سکتا ہے؟"
2.63.29
प्रविविक्ताम् नदीम् रात्राव् उदाहारः अहम् आगतः ।
इषुणा अभिहतः केन कस्य वा किम् कृतम् मया ॥ २.६३.२९ ॥
"رات کو سنسان دریا پر آئے ہوئے مجھے کسی نے تیر سے مارا — کس نے؟ کس کے ساتھ؟ میں نے کیا کیا تھا؟"
2.63.30
ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।
कथम् नु शस्त्रेण वधो मद् विधस्य विधीयते ॥ २.६३.३० ॥
"جو ریشی عصا چھوڑ کر جنگل میں جنگلی پھل پر جیتا ہے، اس جیسے مجھ کا قتل ہتھیار سے کیسے مقرر کیا جا سکتا ہے؟"
2.63.31
जटा भार धरस्य एव वल्कल अजिन वाससः ।
को वधेन मम अर्थी स्यात् किम् वा अस्य अपकृतम् मया ॥ २.६३.३१ ॥
جٹاؤں کا بوجھ اٹھانے والے، چھال اور ہرن کی کھال پہننے والے مجھے قتل کرنے سے کسے فائدہ ہوگا؟ یا میں نے اس کا کیا بگاڑا ہے؟
2.63.32
एवम् निष्फलम् आरब्धम् केवल अनर्थ सम्हितम् ।
न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरु तल्पगम् ॥ २.६३.३२ ॥
اس طرح بے ثمر شروع کیا گیا، محض بدبختی لانے والا یہ کام، جیسے استاد کی بیوی کے بستر پر جانے والا، کوئی بھی نیک نہیں سمجھے گا۔
2.63.33
नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः ।
मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे ॥ २.६३.३३ ॥
اپنی جان کے ضائع ہونے کا میں اتنا غم نہیں کرتا؛ مجھ جیسے بیٹے کے لیے ماں اور باپ دونوں کا غم کرتا ہوں۔
2.63.34
तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया ।
मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति ॥ २.६३.३४ ॥
تو میرے مرنے کے بعد، طویل عرصے سے مجھ سے پالے گئے اس بوڑھے جوڑے کو کس روزی سے کون پالے گا؟
2.63.35
वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः ।
केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना ॥ २.६३.३५ ॥
بوڑھے ماں اور باپ اور میں، سب ایک ہی تیر سے مارے گئے۔ اس ناسمجھ، بے عقل نے ہم سب کو کیسے قتل کر ڈالا؟
2.63.36
तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः ।
कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि ॥ २.६३.३६ ॥
میری اس دردناک آواز کو سن کر، دھرم کے طالب اس بادشاہ کے ہاتھوں سے، تیر سمیت کمان دکھی ہو کر زمین پر گر پڑی۔
2.63.37
तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु ।
सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः ॥ २.६३.३७ ॥
رات کو اس کا بہت دردناک نالہ سن کر، غم کے زور سے میں سخت پریشان اور بے ہوش ہو گیا۔
2.63.38
तम् देशम् अहम् आगम्य दीन सत्त्वः सुदुर्मनाः ।
अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वाः तापसम् हतम् ॥ २.६३.३८ ॥
اس جگہ پہنچ کر، دکھی دل اور نہایت پریشان حال میں نے دریائے سرجو کے کنارے ایک تیر سے مارے ہوئے تپسوی کو دیکھا۔
2.63.39
अवकीर्णजटाभारम् प्रविद्धकलशोदकम् ।
पासुशोणितदिग्धाङ्गम् शयानम् शल्यपीडितम् ॥ २.६३.३९ ॥
بکھری ہوئی جٹاؤں کے بوجھ کے ساتھ، پھینکے ہوئے کلش کا پانی بکھرا ہوا، گرد اور خون میں لتھڑے ہوئے جسم کے ساتھ، تیر کی اذیت میں پڑا ہوا تھا۔
2.63.41
स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् ।
किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया ।
जिहीर्षुर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया ॥ २.६३.४१ ॥
اس نے میری طرف آنکھوں سے دیکھا — خوف زدہ اور پریشان دل والے مجھ کو۔ "اے بادشاہ، جنگل میں رہنے والے میں نے آپ کا کیا قصور کیا تھا؟ بوڑھے ماں باپ کے لیے پانی لینے آئے مجھ کو آپ نے کیوں مارا؟" اس نے کہا۔
2.63.42
एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि ।
द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥ २.६३.४२ ॥
ایک ہی تیر سے میرے مرمری مقام پر چوٹ لگنے کے باعث، میرے دونوں نابینا، بوڑھے ماں باپ یقیناً مر جائیں گے۔
2.63.43
तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ ।
चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् सम्धारयिष्यतः ॥ २.६३.४३ ॥
وہ دونوں یقیناً کمزور، نابینا، پیاسے، میری راہ دیکھتے ہوں گے؛ دیر سے پالی ہوئی امید اور دکھ بھری تڑپ کو سہتے رہیں گے۔
2.63.44
न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा ।
पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि ॥ २.६३.४४ ॥
یقیناً نہ تپسیا کا کوئی پھل ہے اور نہ علم شاستر کا، کیونکہ میرے والد زمین پر پڑے ہوئے مجھے نہیں جانتے۔
2.63.45
जानन्न् अपि च किम् कुर्यात् अशक्तिर् अपरिक्रमः ।
चिद्यमानम् इव अशक्तः त्रातुम् अन्यो नगो नगम् ॥ २.६३.४५ ॥
جاننے کے باوجود، کمزور اور چلنے سے عاجز شخص کیا کر سکتا ہے؟ جیسے کٹتے ہوئے درخت کو دوسرا درخت نہیں بچا سکتا۔
2.63.46
पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव ।
न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनम् वह्निर् इव एधितः ॥ २.६३.४६ ॥
اے راگھو، تم ہی جلدی جا کر میرے والد سے کہو، تاکہ وہ غصے میں آ کر جنگل کی بھڑکتی آگ کی طرح تمہیں جلا نہ دیں۔
2.63.47
इयम् एक पदी राजन् यतः मे पितुर् आश्रमः ।
तम् प्रसादय गत्वा त्वम् न त्वाम् स कुपितः शपेत् ॥ २.६३.४७ ॥
اے راجا، یہ ایک پگڈنڈی ہے جس سے میرے والد کا آشرم ہے۔ جا کر انہیں خوش کرو، تاکہ غصے میں آ کر وہ تمہیں شراپ نہ دیں۔
2.63.48
विशल्यम् कुरु माम् राजन् मर्म मे निशितः शरः ।
रुणद्धि मृदु स उत्सेधम् तीरम् अम्बु रयो यथा ॥ २.६३.४८ ॥
اے راجا، مجھے تیر سے آزاد کرو؛ میرے مرمّی مقام میں تیز تیر پیوست ہے، جو مجھے یوں نرمی سے روک رہا ہے جیسے پانی کا بہاؤ بلند کنارے کو روکتا ہے۔
2.63.50
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।
लक्ष्यामास हृदये चिन्ताम् मुनिसुत स्तदा ॥ २.६३.५० ॥
تیر کے ساتھ آدمی جان کے دکھ سے تڑپتا ہے، اور تیر نکال دیا جائے تو ہلاک ہو جاتا ہے۔ دکھی، لاچار اور غم سے نڈھال مجھ پر منی کے بیٹے نے اس وقت دل میں فکر دیکھی۔
2.63.51
ताम्यमानः स माम् दुःखादुवाच परमार्तवत् ।
सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥ २.६३.५१ ॥
وہ دکھ سے شدید اذیت میں، ڈوبتا ہوا، اعضا مروڑتا ہوا، مجھ سے بولا اور موت کی طرف جانے لگا۔
2.63.52
सम्स्तभ्य धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।
ब्रह्महत्याकृतम् पापम् हृदयादपनीयताम् ॥ २.६३.५२ ॥
صبر سے خود کو سنبھال کر میں ثابت دل ہو جاؤں گا۔ برہمن کے قتل سے پیدا ہونے والا گناہ دل سے دور کیا جائے۔
2.63.53
न द्विजातिर् अहम् राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा ।
शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातः जन पद अधिप ॥ २.६३.५३ ॥
اے بادشاہ، میں دویج نہیں ہوں؛ تمہارے دل میں دکھ نہ ہو۔ اے جنپد کے مالک، میں ویشیہ سے شودر عورت میں پیدا ہوا ہوں۔
2.63.54
विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमाचस्य भूतले ॥ २.६३.५४ ॥
زمین پر لڑکھڑاتے، تڑپتے، کانپتے ہوئے اس کے لیے۔
2.63.55
तस्य तु आनम्यमानस्य तम् बाणम् अहम् उद्धरम् ।
तस्य त्वानम्यमानस्य तम् बाणामहमुद्धरम् ॥ २.६३.५५ ॥
اس کے جھکتے ہوئے میں نے وہ تیر نکال لیا۔
2.63.56
जल आर्द्र गात्रम् तु विलप्य कृच्चान् ।
मर्म व्रणम् सम्ततम् उच्चसन्तम् ।
ततः सरय्वाम् तम् अहम् शयानम् ।
समीक्ष्य भद्रे सुभृशम् विषण्णः ॥ २.६३.५६ ॥
پانی سے بھیگے ہوئے جسم کے ساتھ وہ مشکل سے نوحہ کرتا رہا۔ دل کے مقام کے زخم سے مسلسل کراہتے ہوئے، سرجو میں پڑے ہوئے اسے دیکھ کر، اے بھدرے، میں نہایت غمگین ہو گیا۔