ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ · ସର୍ଗ 2.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.63.1
प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोक उपहत चेतनः ।
अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत ॥ २.६३.१ ॥
ଶୋକରେ ବାରମ୍ବାର ଜାଗ୍ରତ ହୋଇ, ଶୋକରେ ଆହତ ଚେତନାଯୁକ୍ତ ରାଜା ଦଶରଥ ତା'ପରେ ଚିନ୍ତାରେ ମଗ୍ନ ହେଲେ।
2.63.2
राम लक्ष्मणयोः चैव विवासात् वासव उपमम् ।
आविवेश उपसर्गः तम् तमः सूर्यम् इव आसुरम् ॥ २.६३.२ ॥
ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ବନବାସ ହେତୁ, ଇନ୍ଦ୍ର ସଦୃଶ ତାଙ୍କୁ ଏକ ବିପଦ ଗ୍ରାସିଲା; ଅସୁର ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅନ୍ଧକାର ଘେରିବା ପରି।
2.63.3
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्याम् कोसलेश्वरः ।
विवक्षुरसितापाङ्गाम् स्मृवा दुष्कृतमात्मनः ॥ २.६३.३ ॥
ପତ୍ନୀଙ୍କ ସହିତ ରାମ ଚାଲିଯିବା ପରେ, କୋଶଳର ଅଧିପତି କଳାଆଖି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ସହିତ କଥା କହିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ; ନିଜର ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି।
2.63.4
स राजा रजनीम् षष्ठीम् रामे प्रव्रजिते वनम् ।
अर्ध रात्रे दशरथः सम्स्मरन् दुष्कृतम् कृतम् ॥ २.६३.४ ॥
ରାମ ବନକୁ ଯିବା ପରେ ଷଷ୍ଠ ରାତ୍ରି, ମଧ୍ୟରାତ୍ରିରେ ରାଜା ଦଶରଥ ନିଜର କୃତ ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରୁଥିଲେ।
2.63.5
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मरन् दुष्कृतमात्मनः ।
कौसल्याम् पुत्र शोक आर्ताम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.६३.५ ॥
ପୁତ୍ରଶୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ସେହି ରାଜା, ନିଜର ଦୁଷ୍କର୍ମକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ପୁତ୍ରଶୋକରେ କାତର କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
2.63.6
यद् आचरति कल्याणि शुभम् वा यदि वा अशुभम् ।
तत् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः ॥ २.६३.६ ॥
ହେ କଲ୍ୟାଣୀ, ମଣିଷ ଯାହା ଶୁଭ ବା ଅଶୁଭ ଆଚରଣ କରେ, ହେ ଭଦ୍ରେ, କର୍ତ୍ତା ନିଜ କର୍ମରୁ ଜାତ ସେହି ଫଳ ହିଁ ପାଏ।
2.63.7
गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणाम् फलम् ।
दोषम् वा यो न जानाति स बालैति ह उच्यते ॥ २.६३.७ ॥
କର୍ମର ଆରମ୍ଭରେ ଯିଏ ଏହାର ଫଳର ଗୁରୁତ୍ୱ ବା ଲଘୁତା ଏବଂ ଏଥିର ଦୋଷ ଜାଣେ ନାହିଁ, ସେ ବାଳକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
2.63.8
कश्चित् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च निषिन्चति ।
पुष्पम् दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फल आगमे ॥ २.६३.८ ॥
କେହି ଆମ୍ବ ବଗିଚା କାଟି ପଳାଶ ଗଛରେ ଜଳ ସେଚେ; ଫୁଲ ଦେଖି ଫଳ ପାଇଁ ଲାଳାୟିତ ସେ ଫଳ ଆସିବା ବେଳେ ଶୋକ କରେ।
2.63.9
अविज्ञाय फलम् यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।
स शोचेत्फलवेलायाम् यथा किम्शुकसेचकः ॥ २.६३.९ ॥
ଫଳ ନ ଜାଣି ଯିଏ କର୍ମ ପଛରେ ଧାଏଁ, ସେ ଫଳ ବେଳେ କିଂଶୁକ ଗଛରେ ଜଳ ସେଚୁଥିବା ଲୋକ ପରି ଶୋକ କରିବ।
2.63.10
सो अहम् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च न्यषेचयम् ।
रामम् फल आगमे त्यक्त्वा पश्चात् शोचामि दुर्मतिः ॥ २.६३.१० ॥
ସେହି ମୁଁ ଆମ୍ବ ବଗିଚା କାଟି ପଳାଶ ଗଛରେ ଜଳ ଦେଲି; ଫଳ ଆସିବା ବେଳେ ରାମଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି, ଏବେ ଦୁର୍ମତି ମୁଁ ଶୋକ କରୁଛି।
2.63.11
लब्ध शब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
कुमारः शब्द वेधी इति मया पापम् इदम् कृतम् ॥ २.६३.११ ॥
ହେ କୌଶଲ୍ୟା! 'କୁମାର ଶବ୍ଦବେଧୀ' ବୋଲି ଜାଣି, ଧନୁର୍ଧାରୀ କୁମାରଙ୍କ ଶବ୍ଦରେ ମୁଁ ଏହି ପାପ କରିଛି।
2.63.12
तत् इदम् मे अनुसम्प्राप्तम् देवि दुह्खम् स्वयम् कृतम् ।
सम्मोहात् इह बालेन यथा स्यात् भक्षितम् विषम् ॥ २.६३.१२ ॥
ହେ ଦେବୀ! ମୋ ନିଜ କୃତ ସେହି ଦୁଃଖ ଏବେ ମୋ ଉପରେ ପଡ଼ିଛି; ମୋହରେ ବାଳକ ବିଷ ଖାଇବା ପରି।
2.63.13
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् ।
एवम् मम अपि अविज्ञातम् शब्द वेध्यमयम् फलम् ॥ २.६३.१३ ॥
ଅନ୍ୟ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ପଳାଶ ଫଳରେ ମୋହିତ ହେଲା ପରି, ମୋ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହି ଫଳ ଅଜ୍ଞାତ ଥିଲା; ଏହା ଶବ୍ଦବେଧୀ ବାଣର ଫଳ।
2.63.14
देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युव राजो भवाम्य् अहम् ।
ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मद काम विवर्धिनी ॥ २.६३.१४ ॥
ହେ ଦେବୀ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଅବିବାହିତା ଥିଲ ଏବଂ ମୁଁ ଯୁବରାଜ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲି; ସେତେବେଳେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ଯାହା ମଦ ଓ କାମକୁ ବଢ଼ାଏ।
2.63.15
उपास्यहि रसान् भौमाम्स् तप्त्वा च जगद् अम्शुभिः ।
परेत आचरिताम् भीमाम् रविर् आविशते दिशम् ॥ २.६३.१५ ॥
ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀରୁ ରସ ଶୋଷି, ନିଜ କିରଣରେ ଜଗତକୁ ତପାଇ, ପରେ ଭୟଙ୍କର ଦିଗରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।
2.63.16
उष्णम् अन्तर् दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
ततः जहृषिरे सर्वे भेक सारन्ग बर्हिणः ॥ २.६३.१६ ॥
ଗରମ ତୁରନ୍ତ ଭିତରକୁ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲା; ସ୍ନିଗ୍ଧ ମେଘ ଦେଖାଗଲା। ତେବେ ବେଙ୍ଗ, ହରିଣ ଓ ମୟୂର ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ।
2.63.17
क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्च्रादिव वतत्रिणः ।
वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे ॥ २.६३.१७ ॥
ଉପର ଡେଣା ଓଦା, ଯେମିତି କଷ୍ଟରେ ସ୍ନାନ କରିଥିବା ପକ୍ଷୀ, ବର୍ଷା ଓ ପବନରେ ଥରିଥିବା ଶୀର୍ଷର ବୃକ୍ଷମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
2.63.18
पतितेन अम्भसा चन्नः पतमानेन च असकृत् ।
आबभौ मत्त सारन्गः तोय राशिर् इव अचलः ॥ २.६३.१८ ॥
ପଡ଼ୁଥିବା ଜଳ ଓ ବାରମ୍ବାର ବର୍ଷାରେ ଆଚ୍ଛାଦିତ ମତ୍ତ ହାତୀ, ଜଳରାଶି ପରି ପର୍ବତ ଭଳି ଶୋଭିଲା।
2.63.19
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥ २.६३.१९ ॥
ପର୍ବତୀୟ ଧାତୁରୁ ଫିକା ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ସ୍ୱଚ୍ଛ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଛାଇ ମିଶ୍ରିତ ସ୍ରୋତସମୂହ ସାପ ପରି ବହିଗଲା।
2.63.20
आकुलारुणतोयानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
उन्मार्गजलवाहीनि बभूवुर्जलदागमे ॥ २.६३.२० ॥
ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିବାରେ, ସ୍ୱଚ୍ଛ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ରୋତସମୂହ ଆବିଳ ଲାଲ ଜଳ ସହିତ ପଥ ଛାଡ଼ି ଜଳ ବହନ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
2.63.21
तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी ।
व्यायाम कृत सम्कल्पः सरयूम् अन्वगाम् नदीम् ॥ २.६३.२१ ॥
ସେହି ଅତି ସୁଖଦ ସମୟରେ ଧନୁ ଓ ବାଣ ଧାରଣ କରିଥିବା ରଥୀ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ସଂକଳ୍ପ ନେଇ ସରଯୂ ନଦୀ କୂଳରେ ଗଲା।
2.63.22
निपाने महिषम् रात्रौ गजम् वा अभ्यागतम् नदीम् ।
अन्यम् वा श्वा पदम् कम्चिज् जिघाम्सुर् अजित इन्द्रियः ॥ २.६३.२२ ॥
ରାତିରେ ଜଳାଶୟକୁ ଆସିଥିବା ମହିଷ ବା ହାତୀ, କିମ୍ବା ନଦୀକୁ ଆସିଥିବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ କିମ୍ବା କୁକୁରକୁ ମାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ ନକରିଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି।
2.63.23
तस्मिम्स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ।
तत्राहम् सम्वृतम् वन्यम् हतवाम्स्तीरमागतम् ॥ २.६३.२३ ॥
ସେହି ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ, ରାତିରେ, ଧନୁ ଟାଣି ଥିବା ମୁଁ ସେଠାରେ କୂଳକୁ ଆସିଥିବା ଲୁଚି ରହିଥିବା ଏକ ବନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀକୁ ଆଘାତ କଲି।
2.63.24
अन्यम् चापि मृगम् हिम्स्रम् शब्दम् श्रुत्वाभु पागतम् ।
अथ अन्ध कारे तु अश्रौषम् जले कुम्भस्य पर्यतः ॥ २.६३.२४ ॥
ଆଉ ଗୋଟିଏ ହିଂସ୍ର ମୃଗର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ତା'ପରେ ଅନ୍ଧକାରରେ ଜଳରେ କଳସୀ ଭରିବାର ଶବ୍ଦ ମୁଁ ଶୁଣିଲି।
2.63.25
अचक्षुर् विषये घोषम् वारणस्य इव नर्दतः ।
ततः अहम् शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२५ ॥
ଅନ୍ଧ ମୁଁ, ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ହାତୀର ଶବ୍ଦ ପରି ସେହି ଧ୍ୱନି ଶୁଣି, ତାପରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ବିଷଧର ସାପ ପରି ବାଣ ଉଠାଇଲି।
2.63.26
शब्दम् प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ।
अमुन्चम् निशितम् बाणम् अहम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२६ ॥
ହାତୀ ପାଇବାର ଇଚ୍ଛାରେ ସେହି ଶବ୍ଦ ଆଡ଼କୁ ଲକ୍ଷ୍ୟ ସ୍ଥିର କରି ମୁଁ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲି; ତୀକ୍ଷ୍ଣ, ବିଷଧର ସାପ ପରି ବାଣ ମୁଁ ଛାଡ଼ିଲି।
2.63.27
तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुर् आसीद् वन ओकसः ।
हा हा इति पततः तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥ २.६३.२७ ॥
ତାପରେ ପ୍ରଭାତବେଳେ ବନବାସୀଙ୍କର ସ୍ପଷ୍ଟ ସ୍ୱର ପ୍ରକଟ ହେଲା — "ହାୟ ହାୟ!" — ବାଣରେ ମର୍ମସ୍ଥଳ ଆହତ ହୋଇ ଜଳରେ ପଡ଼ୁଥିବା ଲୋକର ଚିତ୍କାର।
2.63.28
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।
कथम् अस्मद् विधे शस्त्रम् निपतेत् तु तपस्विनि ॥ २.६३.२८ ॥
ସେହି ବାଣ ପଡ଼ିବା ମାତ୍ରେ ସେଠାରେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟର ସ୍ୱର ଉଠିଲା — "ଆମ ପରି ତପସ୍ୱୀ ଉପରେ ଅସ୍ତ୍ର କିପରି ପଡ଼ିପାରେ?"
2.63.29
प्रविविक्ताम् नदीम् रात्राव् उदाहारः अहम् आगतः ।
इषुणा अभिहतः केन कस्य वा किम् कृतम् मया ॥ २.६३.२९ ॥
"ରାତ୍ରିରେ ନିର୍ଜନ ନଦୀକୁ ଆସିଥିବା ମୋତେ କେହି ବାଣରେ ଆଘାତ କଲେ — କିଏ? କାହା ପ୍ରତି? ମୁଁ କ'ଣ କରିଥିଲି?"
2.63.30
ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।
कथम् नु शस्त्रेण वधो मद् विधस्य विधीयते ॥ २.६३.३० ॥
"ଦଣ୍ଡ ତ୍ୟାଗ କରି ବନରେ ବନ୍ୟ ଫଳମୂଳରେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଋଷିଙ୍କ ପରି ମୋ ପରି ଲୋକର ବଧ ଅସ୍ତ୍ରରେ କିପରି ବିଧାନ ହୋଇପାରେ?"
2.63.31
जटा भार धरस्य एव वल्कल अजिन वाससः ।
को वधेन मम अर्थी स्यात् किम् वा अस्य अपकृतम् मया ॥ २.६३.३१ ॥
ଜଟାଭାର ଧାରଣ କରୁଥିବା, ବଳ୍କଳ ଓ ମୃଗଚର୍ମ ପରିଧାନ କରୁଥିବା ମୋତେ ବଧ କଲେ କାହାର କି ଲାଭ? କିମ୍ବା ମୁଁ ଏହାର କି ଅପକାର କରିଛି?
2.63.32
एवम् निष्फलम् आरब्धम् केवल अनर्थ सम्हितम् ।
न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरु तल्पगम् ॥ २.६३.३२ ॥
ଏହିପରି ନିଷ୍ଫଳ ଭାବେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିବା, କେବଳ ଅନର୍ଥ ଆଣୁଥିବା ଏହି କର୍ମକୁ, ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କ ଶଯ୍ୟାଗାମୀ ପରି, କେହି ଭଲ ଭାବିବେ ନାହିଁ।
2.63.33
नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः ।
मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे ॥ २.६३.३३ ॥
ନିଜ ଜୀବନ ନାଶ ପାଇଁ ମୁଁ ସେତେ ଶୋକ କରେ ନାହିଁ; ମୋ ପରି ପୁତ୍ର ପାଇଁ ମାତା ଓ ପିତା ଉଭୟଙ୍କ ପାଇଁ ହିଁ ମୁଁ ଶୋକ କରୁଛି।
2.63.34
तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया ।
मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति ॥ २.६३.३४ ॥
ତେଣୁ, ଦୀର୍ଘକାଳ ମୋ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ଏହି ବୃଦ୍ଧ ଦମ୍ପତିଙ୍କୁ, ମୋ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କେଉଁ ଜୀବିକାରେ କିଏ ପୋଷିବ?
2.63.35
वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः ।
केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना ॥ २.६३.३५ ॥
ବୃଦ୍ଧ ମାତା ଓ ପିତା ଏବଂ ମୁଁ, ଏକ ବାଣରେ ଆହତ ହେଲୁ। ସେହି ମୂର୍ଖ, ଅବିବେକୀ ଲୋକ ଆମ ସମସ୍ତଙ୍କୁ କିପରି ବଧ କଲା?
2.63.36
तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः ।
कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि ॥ २.६३.३६ ॥
ମୋ ସେହି କରୁଣ ସ୍ୱର ଶୁଣି, ଧର୍ମାନୁସାରୀ ସେହି ରାଜାଙ୍କ ହାତରୁ, ବାଣ ସହିତ ଧନୁ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
2.63.37
तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु ।
सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः ॥ २.६३.३७ ॥
ରାତିରେ ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ କରୁଣ ବିଳାପ ଶୁଣି, ଶୋକର ବେଗରେ ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟାକୁଳ ଓ ଅଚେତନ ହୋଇଗଲି।
2.63.38
तम् देशम् अहम् आगम्य दीन सत्त्वः सुदुर्मनाः ।
अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वाः तापसम् हतम् ॥ २.६३.३८ ॥
ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇ, ଦୀନଚିତ୍ତ ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବ୍ୟଥିତ ହୋଇ ମୁଁ ସରଯୂ ତୀରରେ ବାଣରେ ହତ ଏକ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଲି।
2.63.39
अवकीर्णजटाभारम् प्रविद्धकलशोदकम् ।
पासुशोणितदिग्धाङ्गम् शयानम् शल्यपीडितम् ॥ २.६३.३९ ॥
ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଜଟାଭାର ସହିତ, ପକାଯାଇଥିବା କଳସର ଜଳ ଛିଟିକି ପଡିଥିବା, ଧୂଳି ଓ ରକ୍ତରେ ମାଖା ଶରୀରରେ, ବାଣରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ ସେ ଶୋଇଥିଲା।
2.63.41
स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् ।
किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया ।
जिहीर्षुर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया ॥ २.६३.४१ ॥
ସେ ମୋ ପ୍ରତି ଆଖିରେ ଚାହିଁଲା — ଭୟଭୀତ ଓ ବିଚଳିତ ଚିତ୍ତ ମୋତେ। "ହେ ରାଜନ୍, ବନରେ ବାସ କରୁଥିବା ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର କି ଅପକାର କରିଥିଲି? ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜଳ ନେବାକୁ ଆସିଥିବା ମୋତେ ଆପଣ କାହିଁକି ପ୍ରହାର କଲେ?" ସେ କହିଲା।
2.63.42
एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि ।
द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥ २.६३.४२ ॥
ଗୋଟିଏ ବାଣରେ ମୋ ମର୍ମସ୍ଥଳରେ ଆଘାତ ଲାଗିବାରୁ, ମୋର ଦୁଇ ଅନ୍ଧ, ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତା ନିଶ୍ଚୟ ମରିବେ।
2.63.43
तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ ।
चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् सम्धारयिष्यतः ॥ २.६३.४३ ॥
ସେମାନେ ଦୁହେଁ ନିଶ୍ଚୟ ଦୁର୍ବଳ, ଅନ୍ଧ, ତୃଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ, ମୋ ପ୍ରତୀକ୍ଷାରେ ଅଛନ୍ତି; ଦୀର୍ଘକାଳ ରଖିଥିବା ଆଶା ଓ କଷ୍ଟଦାୟକ ଲାଳସାକୁ ସେମାନେ ସହିବେ।
2.63.44
न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा ।
पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि ॥ २.६३.४४ ॥
ନିଶ୍ଚୟ ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନର ଫଳ ନାହିଁ, କାରଣ ପିତା ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ଶୋଇଥିବା ମୋତେ ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ।
2.63.45
जानन्न् अपि च किम् कुर्यात् अशक्तिर् अपरिक्रमः ।
चिद्यमानम् इव अशक्तः त्रातुम् अन्यो नगो नगम् ॥ २.६३.४५ ॥
ଜାଣିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତିହୀନ ଓ ଗତିହୀନ ଲୋକ କ'ଣ କରିପାରିବ? କଟା ଯାଉଥିବା ଗଛକୁ ଅନ୍ୟ ଗଛ ରକ୍ଷା କରିପାରେ ନାହିଁ ଭଳି।
2.63.46
पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव ।
न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनम् वह्निर् इव एधितः ॥ २.६३.४६ ॥
ହେ ରାଘବ, ତୁମେ ନିଜେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ମୋ ପିତାଙ୍କୁ କୁହ, ଯେପରି କ୍ରୋଧରେ ସେ ବନରେ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନି ଭଳି ତୁମକୁ ଦଗ୍ଧ ନ କରନ୍ତି।
2.63.47
इयम् एक पदी राजन् यतः मे पितुर् आश्रमः ।
तम् प्रसादय गत्वा त्वम् न त्वाम् स कुपितः शपेत् ॥ २.६३.४७ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ଏହା ଏକ ଏକପଦୀ ପଥ, ଯାହା ଦେଇ ମୋ ପିତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମ। ଯାଇ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କର, ଯେପରି କ୍ରୋଧରେ ସେ ତୁମକୁ ଅଭିଶାପ ନ ଦିଅନ୍ତି।
2.63.48
विशल्यम् कुरु माम् राजन् मर्म मे निशितः शरः ।
रुणद्धि मृदु स उत्सेधम् तीरम् अम्बु रयो यथा ॥ २.६३.४८ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ମୋତେ ବାଣରୁ ମୁକ୍ତ କର; ମୋ ମର୍ମସ୍ଥାନରେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ବିଦ୍ଧ ହୋଇଛି; ଜଳଧାରା ଉଚ୍ଚ କୂଳକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଅଟକାଏ, ସେହିପରି ଏହା ମୋତେ ଅଟକାଉଛି।
2.63.50
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।
लक्ष्यामास हृदये चिन्ताम् मुनिसुत स्तदा ॥ २.६३.५० ॥
ବାଣ ସହ ଥିଲେ ପ୍ରାଣରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗେ, ବାଣ କାଢ଼ିଲେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ। ଦୁଃଖୀ, ଦୀନ ଏବଂ ଶୋକାତୁର ମୋ ବିଷୟରେ ମୁନିପୁତ୍ର ସେତେବେଳେ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା ଦେଖିଲେ।
2.63.51
ताम्यमानः स माम् दुःखादुवाच परमार्तवत् ।
सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥ २.६३.५१ ॥
ସେ ଦୁଃଖରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ଖସି ପଡ଼ି, ଅଙ୍ଗ ମୋଡ଼ି ମୋ ସହିତ କହିଲା ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ଆଡ଼କୁ ଗଲା।
2.63.52
सम्स्तभ्य धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।
ब्रह्महत्याकृतम् पापम् हृदयादपनीयताम् ॥ २.६३.५२ ॥
ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ନିଜକୁ ସମ୍ଭାଳି ମୁଁ ସ୍ଥିରଚିତ୍ତ ହେବି। ବ୍ରହ୍ମହତ୍ୟାରୁ ଉପୁଜିଥିବା ପାପ ହୃଦୟରୁ ଦୂର ହେଉ।
2.63.53
न द्विजातिर् अहम् राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा ।
शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातः जन पद अधिप ॥ २.६३.५३ ॥
ହେ ରାଜନ୍, ମୁଁ ଦ୍ୱିଜ ନୁହେଁ; ତୁମ ମନରେ ଦୁଃଖ ନ ହେଉ। ହେ ଜନପଦାଧିପ, ମୁଁ ବୈଶ୍ୟଙ୍କଠାରୁ ଶୂଦ୍ରା ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କଠାରେ ଜନ୍ମିଛି।
2.63.54
विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमाचस्य भूतले ॥ २.६३.५४ ॥
ଭୂମିରେ ଘୂରୁଥିବା, ଛଟପଟ ହେଉଥିବା, କମ୍ପୁଥିବା ତାହାକୁ।
2.63.55
तस्य तु आनम्यमानस्य तम् बाणम् अहम् उद्धरम् ।
तस्य त्वानम्यमानस्य तम् बाणामहमुद्धरम् ॥ २.६३.५५ ॥
ସେ ନଇଁବା ସମୟରେ ମୁଁ ସେହି ବାଣକୁ ଟାଣି ବାହାର କଲି।
2.63.56
जल आर्द्र गात्रम् तु विलप्य कृच्चान् ।
मर्म व्रणम् सम्ततम् उच्चसन्तम् ।
ततः सरय्वाम् तम् अहम् शयानम् ।
समीक्ष्य भद्रे सुभृशम् विषण्णः ॥ २.६३.५६ ॥
ଜଳରେ ଭିଜିଥିବା ଶରୀରରେ ସେ କଷ୍ଟରେ ବିଳାପ କରୁଥିଲା। ମର୍ମସ୍ଥଳର ଘାଆରେ ନିରନ୍ତର କରୁଣ ସ୍ୱରରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ସରଯୂରେ ଶୋଇଥିବା ତାହାକୁ ଦେଖି, ହେ ଭଦ୍ରେ, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଷଣ୍ଣ ହେଲି।