वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.63.1
प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोक उपहत चेतनः ।
अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत ॥ २.६३.१ ॥
शोकाने वारंवार जागा होऊन, शोकाने आहत झालेल्या चेतनेचा राजा दशरथ तेव्हा चिंतेत पडला.
2.63.2
राम लक्ष्मणयोः चैव विवासात् वासव उपमम् ।
आविवेश उपसर्गः तम् तमः सूर्यम् इव आसुरम् ॥ २.६३.२ ॥
राम आणि लक्ष्मण यांच्या वनवासामुळे, इंद्रासारख्या त्याला एका संकटाने घेरले; असुर सूर्याला अंधार व्यापतो तसे.
2.63.3
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्याम् कोसलेश्वरः ।
विवक्षुरसितापाङ्गाम् स्मृवा दुष्कृतमात्मनः ॥ २.६३.३ ॥
पत्नीसह राम गेल्यावर, कोसलाधिपती काजळ-नेत्रा कौसल्येशी बोलू इच्छिला; स्वतःच्या दुष्कृत्याची आठवण करत.
2.63.4
स राजा रजनीम् षष्ठीम् रामे प्रव्रजिते वनम् ।
अर्ध रात्रे दशरथः सम्स्मरन् दुष्कृतम् कृतम् ॥ २.६३.४ ॥
राम वनात गेल्यानंतरच्या सहाव्या रात्री, मध्यरात्री राजा दशरथ आपल्या केलेल्या दुष्कृत्याची आठवण करत होता.
2.63.5
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मरन् दुष्कृतमात्मनः ।
कौसल्याम् पुत्र शोक आर्ताम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.६३.५ ॥
पुत्रशोकाने पीडित झालेला तो राजा, आपले दुष्कृत्य आठवत, पुत्रशोकाने व्याकुळ झालेल्या कौसल्येला हे शब्द म्हणाला.
2.63.6
यद् आचरति कल्याणि शुभम् वा यदि वा अशुभम् ।
तत् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः ॥ २.६३.६ ॥
हे कल्याणी, माणूस जे शुभ किंवा अशुभ कर्म आचरतो, हे भद्रे, कर्ता आपल्या कर्मापासून उत्पन्न झालेले तेच फळ मिळवतो.
2.63.7
गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणाम् फलम् ।
दोषम् वा यो न जानाति स बालैति ह उच्यते ॥ २.६३.७ ॥
कर्मांच्या आरंभी त्यांच्या फलाचे गुरुत्व वा लघुत्व आणि त्यातील दोष जो जाणत नाही, त्याला बालक म्हणतात.
2.63.8
कश्चित् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च निषिन्चति ।
पुष्पम् दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फल आगमे ॥ २.६३.८ ॥
कोणी आंब्याची बाग तोडून पळसाच्या झाडांना पाणी घालतो; फूल पाहून फळासाठी लालचावलेला तो फळ येण्याच्या वेळी शोक करतो.
2.63.9
अविज्ञाय फलम् यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।
स शोचेत्फलवेलायाम् यथा किम्शुकसेचकः ॥ २.६३.९ ॥
फळ न जाणता जो कर्माच्या मागे धावतो, तो फळाच्या वेळी किंशुक झाडांना पाणी घालणाऱ्याप्रमाणे शोक करेल.
2.63.10
सो अहम् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च न्यषेचयम् ।
रामम् फल आगमे त्यक्त्वा पश्चात् शोचामि दुर्मतिः ॥ २.६३.१० ॥
तोच मी आंब्याची बाग तोडून पळसाच्या झाडांना पाणी घातले; फळ येण्याच्या वेळी रामाला सोडून आता दुर्बुद्धी मी शोक करतो.
2.63.11
लब्ध शब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
कुमारः शब्द वेधी इति मया पापम् इदम् कृतम् ॥ २.६३.११ ॥
हे कौसल्ये! 'कुमार शब्दवेधी आहे' हे जाणून, धनुर्धर कुमाराच्या शब्दाने मी हे पाप केले.
2.63.12
तत् इदम् मे अनुसम्प्राप्तम् देवि दुह्खम् स्वयम् कृतम् ।
सम्मोहात् इह बालेन यथा स्यात् भक्षितम् विषम् ॥ २.६३.१२ ॥
हे देवी! माझ्याच हाताने केलेले ते दुःख आता माझ्यावर ओढवले आहे; मोहामुळे बालक विष खाल्यासारखे.
2.63.13
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् ।
एवम् मम अपि अविज्ञातम् शब्द वेध्यमयम् फलम् ॥ २.६३.१३ ॥
जसा दुसरा एखादा माणूस पळसाच्या फळांनी मोहित व्हावा, तसेच माझ्यासाठीही हे फळ अज्ञात होते; ते शब्दवेधी बाणाचे फळ आहे.
2.63.14
देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युव राजो भवाम्य् अहम् ।
ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मद काम विवर्धिनी ॥ २.६३.१४ ॥
हे देवी, तेव्हा तू अविवाहित होतीस आणि मी युवराज होणार होतो; तेव्हा पावसाळा आला, जो मद आणि काम वाढवतो.
2.63.15
उपास्यहि रसान् भौमाम्स् तप्त्वा च जगद् अम्शुभिः ।
परेत आचरिताम् भीमाम् रविर् आविशते दिशम् ॥ २.६३.१५ ॥
सूर्य पृथ्वीवरील रस शोषून घेतो, आपल्या किरणांनी जगाला तापवतो, आणि नंतर भयानक दिशेत प्रवेश करतो.
2.63.16
उष्णम् अन्तर् दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
ततः जहृषिरे सर्वे भेक सारन्ग बर्हिणः ॥ २.६३.१६ ॥
उष्णता लगेच आत लुप्त झाली; स्निग्ध मेघ दिसू लागले. तेव्हा बेडूक, हरणे आणि मोर सर्वजण आनंदले.
2.63.17
क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्च्रादिव वतत्रिणः ।
वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे ॥ २.६३.१७ ॥
वरचे पंख भिजलेले, जणू कष्टाने स्नान केलेले पक्षी, पाऊस आणि वाऱ्याने हलवलेल्या शेंड्यांच्या झाडांकडे गेले.
2.63.18
पतितेन अम्भसा चन्नः पतमानेन च असकृत् ।
आबभौ मत्त सारन्गः तोय राशिर् इव अचलः ॥ २.६३.१८ ॥
पडणाऱ्या पाण्याने आणि वारंवार कोसळणाऱ्या पावसाने झाकलेला मत्त गज, जलराशीसारख्या पर्वताप्रमाणे शोभला.
2.63.19
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥ २.६३.१९ ॥
डोंगरातील धातूंमधून फिकट लालसर रंगाचे, स्वच्छ असूनही राख मिसळलेले प्रवाह सापांसारखे वाहू लागले.
2.63.20
आकुलारुणतोयानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
उन्मार्गजलवाहीनि बभूवुर्जलदागमे ॥ २.६३.२० ॥
पावसाळा आल्यावर, स्वच्छ असूनही प्रवाह गढूळ लाल पाण्याने भरले आणि आपला मार्ग सोडून पाणी वाहून नेणारे झाले.
2.63.21
तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी ।
व्यायाम कृत सम्कल्पः सरयूम् अन्वगाम् नदीम् ॥ २.६३.२१ ॥
त्या अति सुखद काळात धनुष्य व बाण धारण करणारा रथी सराव करण्याचा निश्चय करून सरयू नदीच्या काठाने गेला.
2.63.22
निपाने महिषम् रात्रौ गजम् वा अभ्यागतम् नदीम् ।
अन्यम् वा श्वा पदम् कम्चिज् जिघाम्सुर् अजित इन्द्रियः ॥ २.६३.२२ ॥
रात्री पाणवठ्यावर आलेला म्हैस किंवा हत्ती, किंवा नदीवर आलेला दुसरा कोणताही प्राणी अथवा कुत्रा मारण्याची इच्छा करणारा, इंद्रियांवर ताबा नसलेला.
2.63.23
तस्मिम्स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ।
तत्राहम् सम्वृतम् वन्यम् हतवाम्स्तीरमागतम् ॥ २.६३.२३ ॥
त्या एकांत ठिकाणी, रात्री, धनुष्य ओढलेला मी तेथे काठावर आलेल्या लपलेल्या एका वन्य प्राण्यावर प्रहार केला.
2.63.24
अन्यम् चापि मृगम् हिम्स्रम् शब्दम् श्रुत्वाभु पागतम् ।
अथ अन्ध कारे तु अश्रौषम् जले कुम्भस्य पर्यतः ॥ २.६३.२४ ॥
आणखी एका हिंस्र मृगाचा आवाज ऐकून, मग अंधारात पाण्यात घागर भरण्याचा आवाज मी ऐकला.
2.63.25
अचक्षुर् विषये घोषम् वारणस्य इव नर्दतः ।
ततः अहम् शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२५ ॥
दिसत नसलेल्या मी, गर्जणाऱ्या हत्तीच्या आवाजासारखा तो ध्वनी ऐकून, तेव्हा प्रज्वलित, विषारी सापासारखा बाण उचलला.
2.63.26
शब्दम् प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ।
अमुन्चम् निशितम् बाणम् अहम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२६ ॥
हत्ती मिळवण्याच्या इच्छेने त्या आवाजाच्या दिशेने लक्ष्य धरून मी बाण सोडला; धारदार, विषारी सापासारखा बाण मी सोडला.
2.63.27
तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुर् आसीद् वन ओकसः ।
हा हा इति पततः तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥ २.६३.२७ ॥
तेव्हा पहाटे वनवासीचा स्पष्ट आवाज उमटला — "हा हा!" — बाणाने मर्मस्थानी घायाळ होऊन पाण्यात पडणाऱ्याचा तो आक्रोश होता.
2.63.28
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।
कथम् अस्मद् विधे शस्त्रम् निपतेत् तु तपस्विनि ॥ २.६३.२८ ॥
तो बाण पडताच तेथे एका माणसाचा आवाज ऐकू आला — "आमच्यासारख्या तपस्व्यावर शस्त्र कसे पडू शकते?"
2.63.29
प्रविविक्ताम् नदीम् रात्राव् उदाहारः अहम् आगतः ।
इषुणा अभिहतः केन कस्य वा किम् कृतम् मया ॥ २.६३.२९ ॥
"रात्री एकांत नदीवर आलेल्या मला कोणीतरी बाणाने मारले — कोणी? कोणाचे? मी काय केले?"
2.63.30
ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।
कथम् नु शस्त्रेण वधो मद् विधस्य विधीयते ॥ २.६३.३० ॥
"दंड टाकून, रानात वन्य फळांवर जगणाऱ्या ऋषीप्रमाणे असलेल्या माझ्यासारख्याचा वध शस्त्राने कसा विहित केला जाऊ शकतो?"
2.63.31
जटा भार धरस्य एव वल्कल अजिन वाससः ।
को वधेन मम अर्थी स्यात् किम् वा अस्य अपकृतम् मया ॥ २.६३.३१ ॥
जटाभार धारण करणाऱ्या, वल्कल व मृगाजिन परिधान केलेल्या माझा वध करून कोणाचा कोणता हेतू साध्य होईल? किंवा मी याचे काय अपकार केले आहेत?
2.63.32
एवम् निष्फलम् आरब्धम् केवल अनर्थ सम्हितम् ।
न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरु तल्पगम् ॥ २.६३.३२ ॥
अशा प्रकारे निष्फळ आरंभलेले, केवळ अनर्थ ओढवणारे हे कृत्य, गुरुपत्नीच्या शय्येवर गेलेल्या माणसाप्रमाणे, कोणीही सत्पुरुष चांगले मानणार नाही.
2.63.33
नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः ।
मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे ॥ २.६३.३३ ॥
माझ्या जीवनाच्या नाशाबद्दल मला तितका शोक वाटत नाही; माझ्यासारख्या पुत्रासाठी आई आणि वडील दोघांसाठीच मी शोक करतो.
2.63.34
तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया ।
मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति ॥ २.६३.३४ ॥
म्हणून, दीर्घकाळ माझ्याकडून पोसल्या गेलेल्या या वृद्ध दांपत्याला, माझा मृत्यू झाल्यावर, कोणत्या उपजीविकेने कोण पोसेल?
2.63.35
वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः ।
केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना ॥ २.६३.३५ ॥
वृद्ध आई आणि वडील आणि मी, एकाच बाणाने घायाळ झालो. त्या मूर्ख, अविचारी माणसाने आम्हा सर्वांना कसे ठार मारले?
2.63.36
तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः ।
कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि ॥ २.६३.३६ ॥
माझा तो करुण स्वर ऐकून, धर्माची इच्छा करणाऱ्या त्या राजाच्या हातातून, बाणासह धनुष्य व्यथित होऊन जमिनीवर पडले.
2.63.37
तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु ।
सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः ॥ २.६३.३७ ॥
रात्री त्याचे अत्यंत करुण विलाप ऐकून, शोकाच्या वेगाने मी अत्यंत व्याकूळ व बेशुद्ध झालो.
2.63.38
तम् देशम् अहम् आगम्य दीन सत्त्वः सुदुर्मनाः ।
अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वाः तापसम् हतम् ॥ २.६३.३८ ॥
त्या ठिकाणी पोहोचून, दीन मनाने व अत्यंत व्यथित होऊन मी सरयूच्या तीरावर बाणाने मारला गेलेला एक तपस्वी पाहिला.
2.63.39
अवकीर्णजटाभारम् प्रविद्धकलशोदकम् ।
पासुशोणितदिग्धाङ्गम् शयानम् शल्यपीडितम् ॥ २.६३.३९ ॥
विखुरलेल्या जटाभाराने, फेकलेल्या कलशातील पाणी सांडलेले, धूळ व रक्ताने माखलेल्या अंगाने, बाणाने पीडित होऊन तो पडला होता.
2.63.41
स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् ।
किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया ।
जिहीर्षुर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया ॥ २.६३.४१ ॥
त्याने माझ्याकडे डोळ्यांनी पाहिले — भयभीत व अस्वस्थ मनाने उभ्या असलेल्या मला. "हे राजा, वनात राहणाऱ्या मी तुमचा काय अपराध केला होता? वृद्ध आई-वडिलांसाठी पाणी नेण्यास आलेल्या मला तुम्ही का मारले?" असे तो म्हणाला.
2.63.42
एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि ।
द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥ २.६३.४२ ॥
एकाच बाणाने माझ्या मर्मस्थानी घाव बसल्यामुळे, माझे दोन अंध, वृद्ध आई-वडील नक्कीच मरतील.
2.63.43
तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ ।
चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् सम्धारयिष्यतः ॥ २.६३.४३ ॥
ते दोघे नक्कीच दुर्बल, अंध, तहानलेले, माझी वाट पाहणारे आहेत; दीर्घकाळ बाळगलेली आशा व दुःखदायक तृष्णा ते सहन करत राहतील.
2.63.44
न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा ।
पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि ॥ २.६३.४४ ॥
निश्चितच तपाला किंवा शास्त्रज्ञानाला फळ नाही, कारण जमिनीवर पडलेल्या मला पिता ओळखत नाहीत.
2.63.45
जानन्न् अपि च किम् कुर्यात् अशक्तिर् अपरिक्रमः ।
चिद्यमानम् इव अशक्तः त्रातुम् अन्यो नगो नगम् ॥ २.६३.४५ ॥
जाणूनही असमर्थ आणि हालचाल न करू शकणारा काय करू शकेल? तोडल्या जाणाऱ्या झाडाला दुसरे झाड वाचवू शकत नाही तसे.
2.63.46
पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव ।
न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनम् वह्निर् इव एधितः ॥ २.६३.४६ ॥
हे राघवा, तूच लवकर जाऊन माझ्या पित्याला सांग, म्हणजे रागावून ते वनातील प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे तुला जाळणार नाहीत.
2.63.47
इयम् एक पदी राजन् यतः मे पितुर् आश्रमः ।
तम् प्रसादय गत्वा त्वम् न त्वाम् स कुपितः शपेत् ॥ २.६३.४७ ॥
हे राजा, ही एकपदी वाट आहे, जिने माझ्या पित्याचा आश्रम आहे. जाऊन त्यांना प्रसन्न कर, म्हणजे रागावून ते तुला शाप देणार नाहीत.
2.63.48
विशल्यम् कुरु माम् राजन् मर्म मे निशितः शरः ।
रुणद्धि मृदु स उत्सेधम् तीरम् अम्बु रयो यथा ॥ २.६३.४८ ॥
हे राजा, मला बाणातून मुक्त कर; माझ्या मर्मस्थानी तीक्ष्ण बाण रुतला आहे; पाण्याचा प्रवाह उंच काठाला हळूच अडवतो तसा तो मला अडवत आहे.
2.63.50
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।
लक्ष्यामास हृदये चिन्ताम् मुनिसुत स्तदा ॥ २.६३.५० ॥
बाण आत असताना जीव यातना भोगतो, आणि बाण काढल्यास नाश पावतो. दुःखी, दीन आणि शोकाने व्याकूळ झालेल्या माझ्याबद्दल मुनिपुत्राने तेव्हा मनात चिंता पाहिली.
2.63.51
ताम्यमानः स माम् दुःखादुवाच परमार्तवत् ।
सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥ २.६३.५१ ॥
तो दुःखाने अत्यंत व्याकुळ होऊन, खचत, अवयव मुरडत माझ्याशी बोलला आणि मृत्यूकडे जाऊ लागला.
2.63.52
सम्स्तभ्य धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।
ब्रह्महत्याकृतम् पापम् हृदयादपनीयताम् ॥ २.६३.५२ ॥
धैर्याने स्वतःला सावरून मी स्थिरचित्त होईन. ब्रह्महत्येमुळे झालेले पाप हृदयातून दूर होवो.
2.63.53
न द्विजातिर् अहम् राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा ।
शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातः जन पद अधिप ॥ २.६३.५३ ॥
हे राजा, मी द्विज नाही; तुमच्या मनात व्यथा नसावी. हे जनपदाधिपा, मी वैश्यापासून शूद्रा स्त्रीच्या पोटी जन्मलेला आहे.
2.63.54
विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमाचस्य भूतले ॥ २.६३.५४ ॥
जमिनीवर गरगरत फिरणाऱ्या, तडफडणाऱ्या, थरथरणाऱ्या त्याच्याकडे.
2.63.55
तस्य तु आनम्यमानस्य तम् बाणम् अहम् उद्धरम् ।
तस्य त्वानम्यमानस्य तम् बाणामहमुद्धरम् ॥ २.६३.५५ ॥
तो वाकत असताना मी तो बाण ओढून काढला.
2.63.56
जल आर्द्र गात्रम् तु विलप्य कृच्चान् ।
मर्म व्रणम् सम्ततम् उच्चसन्तम् ।
ततः सरय्वाम् तम् अहम् शयानम् ।
समीक्ष्य भद्रे सुभृशम् विषण्णः ॥ २.६३.५६ ॥
पाण्याने भिजलेल्या शरीराने तो कष्टाने विलाप करत होता. मर्मस्थानातील जखमेमुळे सतत कण्हत सरयूमध्ये पडलेल्या त्याला पाहून, हे भद्रे, मी अत्यंत खिन्न झालो.