વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.63.1
प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोक उपहत चेतनः ।
अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत ॥ २.६३.१ ॥
શોકથી વારંવાર જાગી ઊઠેલા, શોકથી ઘાયલ ચેતનાવાળા રાજા દશરથ ત્યારે ચિંતામાં પડ્યા.
2.63.2
राम लक्ष्मणयोः चैव विवासात् वासव उपमम् ।
आविवेश उपसर्गः तम् तमः सूर्यम् इव आसुरम् ॥ २.६३.२ ॥
રામ અને લક્ષ્મણના વનવાસને કારણે, ઇન્દ્ર જેવા તેમને એક વિપત્તિએ ઘેરી લીધા; અસુર સૂર્યને અંધકાર ઘેરે તેમ.
2.63.3
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्याम् कोसलेश्वरः ।
विवक्षुरसितापाङ्गाम् स्मृवा दुष्कृतमात्मनः ॥ २.६३.३ ॥
પત્ની સાથે રામ ચાલ્યા ગયા પછી, કોસલના સ્વામી કાજળ-આંખોવાળી કૌસલ્યા સાથે વાત કરવા ઇચ્છતા હતા; પોતાના દુષ્કર્મનું સ્મરણ કરીને.
2.63.4
स राजा रजनीम् षष्ठीम् रामे प्रव्रजिते वनम् ।
अर्ध रात्रे दशरथः सम्स्मरन् दुष्कृतम् कृतम् ॥ २.६३.४ ॥
રામ વનમાં ગયા પછીની છઠ્ઠી રાત્રે, મધ્યરાત્રિએ રાજા દશરથ પોતે કરેલા દુષ્કર્મનું સ્મરણ કરતા રહ્યા.
2.63.5
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मरन् दुष्कृतमात्मनः ।
कौसल्याम् पुत्र शोक आर्ताम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.६३.५ ॥
પુત્રશોકથી પીડિત તે રાજાએ, પોતાના દુષ્કર્મનું સ્મરણ કરીને, પુત્રશોકથી વ્યથિત કૌસલ્યાને આ વચનો કહ્યાં.
2.63.6
यद् आचरति कल्याणि शुभम् वा यदि वा अशुभम् ।
तत् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः ॥ २.६३.६ ॥
હે કલ્યાણી, માણસ જે શુભ કે અશુભ કર્મ કરે છે, હે ભદ્રે, કર્તા પોતાના કર્મથી ઉત્પન્ન થયેલું તે જ ફળ પામે છે.
2.63.7
गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणाम् फलम् ।
दोषम् वा यो न जानाति स बालैति ह उच्यते ॥ २.६३.७ ॥
કર્મોના આરંભમાં તેમના ફળનું ગુરુત્વ કે લઘુતા, અને તેમનો દોષ જે જાણતો નથી, તેને બાળક કહેવાય છે.
2.63.8
कश्चित् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च निषिन्चति ।
पुष्पम् दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फल आगमे ॥ २.६३.८ ॥
કોઈ આંબાનું વન કાપીને ખાખરાના વૃક્ષોને સીંચે છે; ફૂલ જોઈને ફળ માટે લાલચુ બનેલો તે ફળ આવવાના સમયે શોક કરે છે.
2.63.9
अविज्ञाय फलम् यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।
स शोचेत्फलवेलायाम् यथा किम्शुकसेचकः ॥ २.६३.९ ॥
ફળ ન જાણીને જે કર્મની પાછળ દોડે છે, તે ફળના સમયે કિંશુક વૃક્ષોને સીંચનારની જેમ શોક કરશે.
2.63.10
सो अहम् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च न्यषेचयम् ।
रामम् फल आगमे त्यक्त्वा पश्चात् शोचामि दुर्मतिः ॥ २.६३.१० ॥
તે જ હું આંબાનું વન કાપી ખાખરાના વૃક્ષોને સીંચતો રહ્યો; ફળ આવવાના સમયે રામને ત્યજીને, હવે દુર્મતિ હું શોક કરું છું.
2.63.11
लब्ध शब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
कुमारः शब्द वेधी इति मया पापम् इदम् कृतम् ॥ २.६३.११ ॥
હે કૌસલ્યા! 'કુમાર શબ્દવેધી છે' એમ જાણીને, ધનુર્ધારી કુમારના શબ્દથી મેં આ પાપ કર્યું.
2.63.12
तत् इदम् मे अनुसम्प्राप्तम् देवि दुह्खम् स्वयम् कृतम् ।
सम्मोहात् इह बालेन यथा स्यात् भक्षितम् विषम् ॥ २.६३.१२ ॥
હે દેવી! મેં જ કરેલું તે દુઃખ હવે મારા પર આવી પડ્યું છે; મોહથી બાળક ઝેર ખાઈ જાય તેમ.
2.63.13
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् ।
एवम् मम अपि अविज्ञातम् शब्द वेध्यमयम् फलम् ॥ २.६३.१३ ॥
જેમ બીજો કોઈ માણસ પલાશના ફળથી મોહિત થાય, તેમ મારા માટે પણ આ ફળ અજ્ઞાત હતું; તે શબ્દવેધી બાણનું ફળ છે.
2.63.14
देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युव राजो भवाम्य् अहम् ।
ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मद काम विवर्धिनी ॥ २.६३.१४ ॥
હે દેવી, ત્યારે તું અવિવાહિત હતી અને હું યુવરાજ થવાનો હતો; ત્યારે વર્ષા ઋતુ આવી, જે મદ અને કામને વધારે છે.
2.63.15
उपास्यहि रसान् भौमाम्स् तप्त्वा च जगद् अम्शुभिः ।
परेत आचरिताम् भीमाम् रविर् आविशते दिशम् ॥ २.६३.१५ ॥
સૂર્ય પૃથ્વી પરથી રસ ખેંચીને, પોતાના કિરણોથી જગતને તપાવીને, પછી ભયંકર દિશામાં પ્રવેશે છે.
2.63.16
उष्णम् अन्तर् दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
ततः जहृषिरे सर्वे भेक सारन्ग बर्हिणः ॥ २.६३.१६ ॥
ગરમી તરત જ અંદર અદૃશ્ય થઈ; સ્નિગ્ધ વાદળો દેખાયાં. ત્યારે દેડકા, હરણ અને મોર સૌ હરખાયાં.
2.63.17
क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्च्रादिव वतत्रिणः ।
वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे ॥ २.६३.१७ ॥
ઉપરની પાંખો ભીંજાયેલી, જાણે માંડ સ્નાન કર્યું હોય તેવાં પંખી, વરસાદ અને પવનથી હલેલા અગ્રભાગવાળાં વૃક્ષો પાસે ગયાં.
2.63.18
पतितेन अम्भसा चन्नः पतमानेन च असकृत् ।
आबभौ मत्त सारन्गः तोय राशिर् इव अचलः ॥ २.६३.१८ ॥
પડતા પાણીથી અને વારંવાર વરસતા વરસાદથી ઢંકાયેલો મદમસ્ત હાથી, જળરાશિ જેવા પર્વતની જેમ શોભ્યો.
2.63.19
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥ २.६३.१९ ॥
પર્વતની ધાતુઓમાંથી આછા લાલ રંગના, સ્વચ્છ હોવા છતાં રાખ ભળેલા પ્રવાહો સર્પોની જેમ વહ્યા.
2.63.20
आकुलारुणतोयानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
उन्मार्गजलवाहीनि बभूवुर्जलदागमे ॥ २.६३.२० ॥
વર્ષાઋતુ આવતાં, સ્વચ્છ હોવા છતાં પ્રવાહો ડહોળા લાલ પાણીવાળા અને માર્ગ ચૂકીને પાણી વહાવતા થયા.
2.63.21
तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी ।
व्यायाम कृत सम्कल्पः सरयूम् अन्वगाम् नदीम् ॥ २.६३.२१ ॥
તે અતિ સુખદ સમયે ધનુષ્ય અને બાણ ધારણ કરનાર રથી અભ્યાસ કરવાનો સંકલ્પ કરી સરયૂ નદીને કાંઠે ગયો.
2.63.22
निपाने महिषम् रात्रौ गजम् वा अभ्यागतम् नदीम् ।
अन्यम् वा श्वा पदम् कम्चिज् जिघाम्सुर् अजित इन्द्रियः ॥ २.६३.२२ ॥
રાત્રે જળાશયે આવેલા પાડા કે હાથીને, અથવા નદીએ આવેલા બીજા કોઈ પ્રાણી કે કૂતરાને મારવાની ઇચ્છા રાખનાર, ઇન્દ્રિયો પર વિજય ન મેળવેલો.
2.63.23
तस्मिम्स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ।
तत्राहम् सम्वृतम् वन्यम् हतवाम्स्तीरमागतम् ॥ २.६३.२३ ॥
તે એકાંત સ્થળે, રાત્રે, ધનુષ્ય ખેંચેલો હું ત્યાં કિનારે આવેલા છુપાયેલા એક વન્ય પ્રાણી પર પ્રહાર કરી બેઠો.
2.63.24
अन्यम् चापि मृगम् हिम्स्रम् शब्दम् श्रुत्वाभु पागतम् ।
अथ अन्ध कारे तु अश्रौषम् जले कुम्भस्य पर्यतः ॥ २.६३.२४ ॥
બીજા એક હિંસક મૃગનો અવાજ સાંભળીને, પછી અંધકારમાં પાણીમાં ઘડો ભરાવાનો અવાજ મેં સાંભળ્યો.
2.63.25
अचक्षुर् विषये घोषम् वारणस्य इव नर्दतः ।
ततः अहम् शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२५ ॥
આંધળો હું, ગર્જતા હાથીના અવાજ જેવો ધ્વનિ સાંભળીને, ત્યારે સળગતું, ઝેરી સર્પ સમાન બાણ ઉપાડ્યું.
2.63.26
शब्दम् प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ।
अमुन्चम् निशितम् बाणम् अहम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२६ ॥
હાથી મેળવવાની ઇચ્છાથી તે અવાજ તરફ લક્ષ્ય તાકીને મેં બાણ છોડ્યું; તીક્ષ્ણ, ઝેરી સર્પ સમાન બાણ મેં છોડ્યું.
2.63.27
तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुर् आसीद् वन ओकसः ।
हा हा इति पततः तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥ २.६३.२७ ॥
ત્યારે ઉષાકાળે વનવાસીનો સ્પષ્ટ અવાજ પ્રગટ્યો — "હા હા!" — બાણથી મર્મસ્થાને ઘવાઈને પાણીમાં પડતા માણસનો એ પોકાર હતો.
2.63.28
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।
कथम् अस्मद् विधे शस्त्रम् निपतेत् तु तपस्विनि ॥ २.६३.२८ ॥
તે બાણ પડતાં ત્યાં એક માણસનો અવાજ સંભળાયો — "અમારા જેવા તપસ્વી પર શસ્ત્ર કેમ પડી શકે?"
2.63.29
प्रविविक्ताम् नदीम् रात्राव् उदाहारः अहम् आगतः ।
इषुणा अभिहतः केन कस्य वा किम् कृतम् मया ॥ २.६३.२९ ॥
"રાત્રે એકાંત નદી પર આવેલા મને કોઈએ બાણથી માર્યો — કોણે? કોના પર? મેં શું કર્યું હતું?"
2.63.30
ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।
कथम् नु शस्त्रेण वधो मद् विधस्य विधीयते ॥ २.६३.३० ॥
"દંડ ત્યજીને, વનમાં વન્ય ફળોથી જીવતા ઋષિ જેવા મારા જેવા માણસનો વધ શસ્ત્રથી કેમ વિધાન થાય?"
2.63.31
जटा भार धरस्य एव वल्कल अजिन वाससः ।
को वधेन मम अर्थी स्यात् किम् वा अस्य अपकृतम् मया ॥ २.६३.३१ ॥
જટાનો ભાર ધારણ કરનાર, વલ્કલ અને મૃગચર્મ પહેરનાર મારો વધ કરીને કોનો શો હેતુ સરશે? અથવા મેં આનું શું અપકાર કર્યું છે?
2.63.32
एवम् निष्फलम् आरब्धम् केवल अनर्थ सम्हितम् ।
न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरु तल्पगम् ॥ २.६३.३२ ॥
આ રીતે નિષ્ફળ આરંભેલું, કેવળ અનર્થ લાવનારું આ કાર્ય, ગુરુપત્નીની શય્યામાં જનાર જેવું, કોઈ સજ્જન સારું નહીં માને.
2.63.33
नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः ।
मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे ॥ २.६३.३३ ॥
મારા જીવનના નાશ માટે હું એટલો શોક કરતો નથી; મારા જેવા પુત્ર માટે માતા અને પિતા બંને માટે જ હું શોક કરું છું.
2.63.34
तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया ।
मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति ॥ २.६३.३४ ॥
તેથી, લાંબા સમયથી મારાથી પોષાયેલા આ વૃદ્ધ દંપતીને, મારું મૃત્યુ થયા પછી, કઈ આજીવિકાથી કોણ પોષશે?
2.63.35
वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः ।
केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना ॥ २.६३.३५ ॥
વૃદ્ધ માતા અને પિતા તથા હું, એક જ બાણથી ઘવાયા. તે મૂર્ખ, અવિવેકી માણસે અમને સર્વેને કેવી રીતે માર્યા?
2.63.36
तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः ।
कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि ॥ २.६३.३६ ॥
મારો તે કરુણ સ્વર સાંભળીને, ધર્મને ઇચ્છનારા તે રાજાના હાથમાંથી, બાણ સહિતનું ધનુષ્ય વ્યથિત થઈને ભૂમિ પર પડી ગયું.
2.63.37
तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु ।
सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः ॥ २.६३.३७ ॥
રાત્રે તેનો અત્યંત કરુણ વિલાપ સાંભળીને, શોકના વેગથી હું અત્યંત વ્યાકુળ અને બેભાન થઈ ગયો.
2.63.38
तम् देशम् अहम् आगम्य दीन सत्त्वः सुदुर्मनाः ।
अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वाः तापसम् हतम् ॥ २.६३.३८ ॥
તે સ્થળે પહોંચીને, દીન મનથી અને અત્યંત વ્યથિત હૃદયે મેં સરયૂ કિનારે બાણથી હણાયેલો એક તપસ્વી જોયો.
2.63.39
अवकीर्णजटाभारम् प्रविद्धकलशोदकम् ।
पासुशोणितदिग्धाङ्गम् शयानम् शल्यपीडितम् ॥ २.६३.३९ ॥
વિખરાયેલા જટાભાર સાથે, ફેંકાયેલા કળશનું પાણી ઢોળાયેલું, ધૂળ અને લોહીથી ખરડાયેલા અંગ સાથે, બાણથી પીડિત થઈ તે પડેલો હતો.
2.63.41
स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् ।
किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया ।
जिहीर्षुर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया ॥ २.६३.४१ ॥
તેણે મારી સામે આંખોથી જોયું — ભયભીત અને અસ્વસ્થ ચિત્તે ઊભેલા મને. "હે રાજન્, વનમાં વસતા મેં તમારો શો અપરાધ કર્યો હતો? વૃદ્ધ માતાપિતા માટે પાણી લેવા આવેલા મને તમે કેમ માર્યો?" એમ તે બોલ્યો.
2.63.42
एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि ।
द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥ २.६३.४२ ॥
એક જ બાણથી મારા મર્મસ્થાનમાં ઘા થવાથી, મારા બે અંધ, વૃદ્ધ માતાપિતા ચોક્કસ મૃત્યુ પામશે.
2.63.43
तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ ।
चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् सम्धारयिष्यतः ॥ २.६३.४३ ॥
તે બંને ચોક્કસ નિર્બળ, અંધ, તરસ્યાં, મારી રાહ જોતાં છે; લાંબા સમયથી સેવેલી આશા અને પીડાદાયક તૃષ્ણાને તેઓ સહન કરતા રહેશે.
2.63.44
न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा ।
पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि ॥ २.६३.४४ ॥
ખરેખર તપનું કે શાસ્ત્રજ્ઞાનનું કોઈ ફળ નથી, કારણ કે ધરતી પર પડેલા મને પિતા જાણતા નથી.
2.63.45
जानन्न् अपि च किम् कुर्यात् अशक्तिर् अपरिक्रमः ।
चिद्यमानम् इव अशक्तः त्रातुम् अन्यो नगो नगम् ॥ २.६३.४५ ॥
જાણવા છતાં શક્તિહીન અને ચાલી ન શકનાર શું કરી શકે? કપાતા વૃક્ષને બીજું વૃક્ષ બચાવી ન શકે તેમ.
2.63.46
पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव ।
न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनम् वह्निर् इव एधितः ॥ २.६३.४६ ॥
હે રાઘવ, તમે જ ઝડપથી જઈને મારા પિતાને કહો, જેથી કોપાયમાન થઈને તે જંગલની સળગતી આગની જેમ તમને બાળી ન નાખે.
2.63.47
इयम् एक पदी राजन् यतः मे पितुर् आश्रमः ।
तम् प्रसादय गत्वा त्वम् न त्वाम् स कुपितः शपेत् ॥ २.६३.४७ ॥
હે રાજન્, આ એકપદી માર્ગ છે, જેના વડે મારા પિતાનો આશ્રમ છે. જઈને તેમને પ્રસન્ન કરો, જેથી કોપાયમાન થઈને તે તમને શાપ ન આપે.
2.63.48
विशल्यम् कुरु माम् राजन् मर्म मे निशितः शरः ।
रुणद्धि मृदु स उत्सेधम् तीरम् अम्बु रयो यथा ॥ २.६३.४८ ॥
હે રાજન્, મને બાણથી મુક્ત કરો; મારા મર્મસ્થાને તીક્ષ્ણ બાણ ખૂંપ્યું છે, જે પાણીનો પ્રવાહ ઊંચા કાંઠાને ધીમેથી રોકે તેમ મને રોકે છે.
2.63.50
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।
लक्ष्यामास हृदये चिन्ताम् मुनिसुत स्तदा ॥ २.६३.५० ॥
બાણ સાથે રહે તો પ્રાણથી પીડાય છે, બાણ કાઢે તો નાશ પામે છે. દુઃખી, દીન અને શોકથી વ્યાકુળ એવા મારા વિષે મુનિપુત્રે ત્યારે હૃદયમાં ચિંતા જોઈ.
2.63.51
ताम्यमानः स माम् दुःखादुवाच परमार्तवत् ।
सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥ २.६३.५१ ॥
તે દુઃખથી અત્યંત પીડાતો, ડૂબતો, અંગો વળાંક લેતા મારી સાથે બોલ્યો અને મૃત્યુ તરફ જવા લાગ્યો.
2.63.52
सम्स्तभ्य धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।
ब्रह्महत्याकृतम् पापम् हृदयादपनीयताम् ॥ २.६३.५२ ॥
ધીરજથી મને સંભાળીને હું સ્થિરચિત્ત બનીશ. બ્રહ્મહત્યાથી થયેલું પાપ હૃદયમાંથી દૂર થાઓ.
2.63.53
न द्विजातिर् अहम् राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा ।
शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातः जन पद अधिप ॥ २.६३.५३ ॥
હે રાજન, હું દ્વિજ નથી; તમારા મનમાં વ્યથા ન હો. હે જનપદાધિપ, હું વૈશ્યથી શૂદ્રા સ્ત્રીમાં જન્મેલો છું.
2.63.54
विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमाचस्य भूतले ॥ २.६३.५४ ॥
ભૂમિ પર ચકરાતા, તરફડતા, ધ્રૂજતા એવા તેને.
2.63.55
तस्य तु आनम्यमानस्य तम् बाणम् अहम् उद्धरम् ।
तस्य त्वानम्यमानस्य तम् बाणामहमुद्धरम् ॥ २.६३.५५ ॥
તે નમતો હતો ત્યારે મેં તે બાણ ખેંચી કાઢ્યું.
2.63.56
जल आर्द्र गात्रम् तु विलप्य कृच्चान् ।
मर्म व्रणम् सम्ततम् उच्चसन्तम् ।
ततः सरय्वाम् तम् अहम् शयानम् ।
समीक्ष्य भद्रे सुभृशम् विषण्णः ॥ २.६३.५६ ॥
પાણીથી ભીંજાયેલા શરીરે તે કષ્ટથી વિલાપ કરતો હતો. મર્મસ્થળના ઘાવથી સતત કણસતો, સરયૂમાં પડેલા તેને જોઈને, હે ભદ્રે, હું અત્યંત દુઃખી થયો.