ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 2.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.63.1
प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोक उपहत चेतनः ।
अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत ॥ २.६३.१ ॥
ਸੋਗ ਨਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਜਾਗ ਕੇ, ਸੋਗ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਈ ਚੇਤਨਾ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਫਿਰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।
2.63.2
राम लक्ष्मणयोः चैव विवासात् वासव उपमम् ।
आविवेश उपसर्गः तम् तमः सूर्यम् इव आसुरम् ॥ २.६३.२ ॥
ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਬਨਵਾਸ ਕਾਰਨ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮੁਸੀਬਤ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ; ਜਿਵੇਂ ਅਸੁਰ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹਨੇਰਾ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
2.63.3
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्याम् कोसलेश्वरः ।
विवक्षुरसितापाङ्गाम् स्मृवा दुष्कृतमात्मनः ॥ २.६३.३ ॥
ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਦੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ, ਕੋਸਲ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਕਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ; ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ।
2.63.4
स राजा रजनीम् षष्ठीम् रामे प्रव्रजिते वनम् ।
अर्ध रात्रे दशरथः सम्स्मरन् दुष्कृतम् कृतम् ॥ २.६३.४ ॥
ਰਾਮ ਦੇ ਬਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਮਗਰੋਂ ਛੇਵੀਂ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
2.63.5
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मरन् दुष्कृतमात्मनः ।
कौसल्याम् पुत्र शोक आर्ताम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.६३.५ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਤੜਪਦੀ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ।
2.63.6
यद् आचरति कल्याणि शुभम् वा यदि वा अशुभम् ।
तत् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः ॥ २.६३.६ ॥
ਹੇ ਕਲਿਆਣੀ, ਮਨੁੱਖ ਜੋ ਸ਼ੁਭ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਭੱਦਰੇ, ਕਰਤਾ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਫਲ ਨੂੰ ਹੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ।
2.63.7
गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणाम् फलम् ।
दोषम् वा यो न जानाति स बालैति ह उच्यते ॥ २.६३.७ ॥
ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਭਾਰ ਜਾਂ ਹਲਕਾਪਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਉਹ ਬਾਲਕ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
2.63.8
कश्चित् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च निषिन्चति ।
पुष्पम् दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फल आगमे ॥ २.६३.८ ॥
ਕੋਈ ਅੰਬਾਂ ਦਾ ਬਾਗ ਵੱਢ ਕੇ ਢਾਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਫੁੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਫਲ ਦਾ ਲਾਲਚੀ ਉਹ ਫਲ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ।
2.63.9
अविज्ञाय फलम् यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।
स शोचेत्फलवेलायाम् यथा किम्शुकसेचकः ॥ २.६३.९ ॥
ਫਲ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਜੋ ਕਰਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਫਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਜਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਸੋਗ ਕਰੇਗਾ।
2.63.10
सो अहम् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च न्यषेचयम् ।
रामम् फल आगमे त्यक्त्वा पश्चात् शोचामि दुर्मतिः ॥ २.६३.१० ॥
ਉਹ ਮੈਂ ਅੰਬਾਂ ਦਾ ਬਾਗ ਵੱਢ ਕੇ ਢਾਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦਿੱਤਾ; ਫਲ ਆਉਣ ਵੇਲੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਹੁਣ ਦੁਰਮਤੀ ਮੈਂ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
2.63.11
लब्ध शब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
कुमारः शब्द वेधी इति मया पापम् इदम् कृतम् ॥ २.६३.११ ॥
ਹੇ ਕੌਸ਼ਲਿਆ! 'ਕੁਮਾਰ ਸ਼ਬਦਵੇਧੀ ਹੈ' ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਪ ਕੀਤਾ।
2.63.12
तत् इदम् मे अनुसम्प्राप्तम् देवि दुह्खम् स्वयम् कृतम् ।
सम्मोहात् इह बालेन यथा स्यात् भक्षितम् विषम् ॥ २.६३.१२ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ! ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਉਹ ਦੁੱਖ ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਏ ਹਨ; ਮੋਹ ਕਾਰਨ ਬਾਲਕ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਵਾਂਗ।
2.63.13
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् ।
एवम् मम अपि अविज्ञातम् शब्द वेध्यमयम् फलम् ॥ २.६३.१३ ॥
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖ ਪਲਾਸ਼ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੇਰੇ ਲਈ ਵੀ ਇਹ ਫਲ ਅਣਜਾਣ ਸੀ; ਇਹ ਸ਼ਬਦਵੇਧੀ ਬਾਣ ਦਾ ਫਲ ਹੈ।
2.63.14
देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युव राजो भवाम्य् अहम् ।
ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मद काम विवर्धिनी ॥ २.६३.१४ ॥
ਹੇ ਦੇਵੀ, ਉਦੋਂ ਤੂੰ ਅਣਵਿਆਹੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਯੁਵਰਾਜ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਤਦ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਆਈ, ਜੋ ਮਦ ਅਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ।
2.63.15
उपास्यहि रसान् भौमाम्स् तप्त्वा च जगद् अम्शुभिः ।
परेत आचरिताम् भीमाम् रविर् आविशते दिशम् ॥ २.६३.१५ ॥
ਸੂਰਜ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਰਸ ਸੋਖ ਕੇ, ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਤਪਾ ਕੇ, ਫਿਰ ਭਿਆਨਕ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
2.63.16
उष्णम् अन्तर् दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
ततः जहृषिरे सर्वे भेक सारन्ग बर्हिणः ॥ २.६३.१६ ॥
ਗਰਮੀ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ; ਠੰਢੇ ਬੱਦਲ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤੇ। ਤਦ ਡੱਡੂ, ਹਿਰਨ ਅਤੇ ਮੋਰ ਸਾਰੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਏ।
2.63.17
क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्च्रादिव वतत्रिणः ।
वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे ॥ २.६३.१७ ॥
ਉੱਪਰਲੇ ਖੰਭ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਨਹਾਏ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ, ਮੀਂਹ ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਾਏ ਸਿਰਿਆਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖਾਂ ਕੋਲ ਗਏ।
2.63.18
पतितेन अम्भसा चन्नः पतमानेन च असकृत् ।
आबभौ मत्त सारन्गः तोय राशिर् इव अचलः ॥ २.६३.१८ ॥
ਡਿੱਗਦੇ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਵਰਸਦੇ ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਢਕਿਆ ਮਸਤ ਹਾਥੀ, ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਸ਼ੋਭਿਆ।
2.63.19
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥ २.६३.१९ ॥
ਪਹਾੜੀ ਧਾਤਾਂ ਤੋਂ ਫਿੱਕੇ ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੀਆਂ, ਨਿਰਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੁਆਹ ਮਿਲੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਵਹਿ ਤੁਰੀਆਂ।
2.63.20
आकुलारुणतोयानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
उन्मार्गजलवाहीनि बभूवुर्जलदागमे ॥ २.६३.२० ॥
ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ, ਨਿਰਮਲ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਧਾਰਾਵਾਂ ਗੰਦਲੇ ਲਾਲ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਰਾਹ ਛੱਡ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਹਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।
2.63.21
तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी ।
व्यायाम कृत सम्कल्पः सरयूम् अन्वगाम् नदीम् ॥ २.६३.२१ ॥
ਉਸ ਬਹੁਤ ਸੁਹਾਵਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਬਾਣ ਧਾਰੀ ਰਥੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਲੈ ਕੇ ਸਰਯੂ ਨਦੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗਿਆ।
2.63.22
निपाने महिषम् रात्रौ गजम् वा अभ्यागतम् नदीम् ।
अन्यम् वा श्वा पदम् कम्चिज् जिघाम्सुर् अजित इन्द्रियः ॥ २.६३.२२ ॥
ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇ ਥਾਂ ਆਈ ਮੱਝ ਜਾਂ ਹਾਥੀ, ਜਾਂ ਨਦੀ ਤੇ ਆਏ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਿੱਤਿਆ ਹੋਇਆ।
2.63.23
तस्मिम्स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ।
तत्राहम् सम्वृतम् वन्यम् हतवाम्स्तीरमागतम् ॥ २.६३.२३ ॥
ਉਸ ਇਕਾਂਤ ਥਾਂ ਤੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ, ਧਨੁਸ਼ ਖਿੱਚੀ ਬੈਠੇ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆਏ ਲੁਕੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਤੇ ਵਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
2.63.24
अन्यम् चापि मृगम् हिम्स्रम् शब्दम् श्रुत्वाभु पागतम् ।
अथ अन्ध कारे तु अश्रौषम् जले कुम्भस्य पर्यतः ॥ २.६३.२४ ॥
ਹੋਰ ਇੱਕ ਖ਼ੂੰਖਾਰ ਮ੍ਰਿਗ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਘੜਾ ਭਰਨ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਮੈਂ ਸੁਣੀ।
2.63.25
अचक्षुर् विषये घोषम् वारणस्य इव नर्दतः ।
ततः अहम् शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२५ ॥
ਅੰਨ੍ਹੇ ਮੈਂ ਨੇ, ਦਹਾੜਦੇ ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਤਦ ਬਲਦੇ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਵਰਗਾ ਬਾਣ ਕੱਢਿਆ।
2.63.26
शब्दम् प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ।
अमुन्चम् निशितम् बाणम् अहम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२६ ॥
ਹਾਥੀ ਪਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਆਵਾਜ਼ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਾਧ ਕੇ ਮੈਂ ਬਾਣ ਚਲਾਇਆ; ਤਿੱਖਾ, ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਵਰਗਾ ਬਾਣ ਮੈਂ ਛੱਡਿਆ।
2.63.27
तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुर् आसीद् वन ओकसः ।
हा हा इति पततः तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥ २.६३.२७ ॥
ਤਦ ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਦੀ ਸਾਫ਼ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲੀ — "ਹਾਏ ਹਾਏ!" — ਬਾਣ ਨਾਲ ਮਰਮ ਥਾਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਦੀ ਪੁਕਾਰ।
2.63.28
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।
कथम् अस्मद् विधे शस्त्रम् निपतेत् तु तपस्विनि ॥ २.६३.२८ ॥
ਉਹ ਬਾਣ ਡਿੱਗਣ ਤੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਆਈ — "ਸਾਡੇ ਵਰਗੇ ਤਪਸਵੀ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਵੇਂ ਡਿੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ?"
2.63.29
प्रविविक्ताम् नदीम् रात्राव् उदाहारः अहम् आगतः ।
इषुणा अभिहतः केन कस्य वा किम् कृतम् मया ॥ २.६३.२९ ॥
"ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੁੰਨਸਾਨ ਨਦੀ ਤੇ ਆਏ ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਬਾਣ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ — ਕਿਸ ਨੇ? ਕਿਸ ਦਾ? ਮੈਂ ਕੀ ਕੀਤਾ ਸੀ?"
2.63.30
ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।
कथम् नु शस्त्रेण वधो मद् विधस्य विधीयते ॥ २.६३.३० ॥
"ਦੰਡ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲੀ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਜੀਣ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਦਾ ਵਧ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?"
2.63.31
जटा भार धरस्य एव वल्कल अजिन वाससः ।
को वधेन मम अर्थी स्यात् किम् वा अस्य अपकृतम् मया ॥ २.६३.३१ ॥
ਜਟਾਵਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਲਕਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਛਾਲ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਮੇਰੇ ਵਧ ਨਾਲ ਕਿਸ ਦਾ ਕੀ ਮਤਲਬ ਸਰੇਗਾ? ਜਾਂ ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ?
2.63.32
एवम् निष्फलम् आरब्धम् केवल अनर्थ सम्हितम् ।
न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरु तल्पगम् ॥ २.६३.३२ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਫਲ ਆਰੰਭੇ ਗਏ, ਸਿਰਫ਼ ਅਨਰਥ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਸ਼ੱਯਾ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ, ਕੋਈ ਵੀ ਭਲਾ ਨਹੀਂ ਸਮਝੇਗਾ।
2.63.33
नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः ।
मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे ॥ २.६३.३३ ॥
ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੇ ਨਾਸ਼ ਲਈ ਮੈਂ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਪੁੱਤਰ ਲਈ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
2.63.34
तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया ।
मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति ॥ २.६३.३४ ॥
ਇਸ ਲਈ, ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪਾਲੇ ਗਏ ਇਸ ਬੁੱਢੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ, ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਮਗਰੋਂ, ਕਿਹੜੀ ਰੋਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕੌਣ ਪਾਲੇਗਾ?
2.63.35
वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः ।
केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना ॥ २.६३.३५ ॥
ਬੁੱਢੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮੈਂ, ਇੱਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਉਸ ਮੂਰਖ, ਅਵਿਵੇਕੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ?
2.63.36
तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः ।
कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि ॥ २.६३.३६ ॥
ਮੇਰੀ ਉਸ ਕਰੁਣਾਮਈ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਉਸ ਰਾਜੇ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਤੋਂ, ਤੀਰ ਸਮੇਤ ਧਨੁਸ਼ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ।
2.63.37
तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु ।
सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः ॥ २.६३.३७ ॥
ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸਦਾ ਬਹੁਤ ਕਰੁਣਾਮਈ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਤੇ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
2.63.38
तम् देशम् अहम् आगम्य दीन सत्त्वः सुदुर्मनाः ।
अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वाः तापसम् हतम् ॥ २.६३.३८ ॥
ਉਸ ਥਾਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਵਿਆਕੁਲ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂ ਸਰਯੂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
2.63.39
अवकीर्णजटाभारम् प्रविद्धकलशोदकम् ।
पासुशोणितदिग्धाङ्गम् शयानम् शल्यपीडितम् ॥ २.६३.३९ ॥
ਖਿੱਲਰੀਆਂ ਜਟਾਵਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ, ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਕਲਸ਼ ਦਾ ਪਾਣੀ ਖਿਲਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਧੂੜ ਅਤੇ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿੱਬੜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਪਿਆ ਸੀ।
2.63.41
स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् ।
किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया ।
जिहीर्षुर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया ॥ २.६३.४१ ॥
ਉਸਨੇ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ — ਡਰੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ। "ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਬੁਰਾ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਬੁੱਢੇ ਮਾਪਿਆਂ ਲਈ ਪਾਣੀ ਲੈਣ ਆਏ ਮੈਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ?" ਉਹ ਬੋਲਿਆ।
2.63.42
एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि ।
द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥ २.६३.४२ ॥
ਇੱਕੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਰਮ-ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਸੱਟ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ, ਮੇਰੇ ਦੋਵੇਂ ਅੰਨ੍ਹੇ, ਬੁੱਢੇ ਮਾਪੇ ਜ਼ਰੂਰ ਮਰ ਜਾਣਗੇ।
2.63.43
तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ ।
चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् सम्धारयिष्यतः ॥ २.६३.४३ ॥
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰ ਕਮਜ਼ੋਰ, ਅੰਨ੍ਹੇ, ਪਿਆਸੇ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣਗੇ; ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਰੱਖੀ ਆਸ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਈ ਤਾਂਘ ਨੂੰ ਸਹਾਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ।
2.63.44
न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा ।
पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि ॥ २.६३.४४ ॥
ਯਕੀਨਨ ਨਾ ਤਪ ਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸ਼ਾਸਤਰ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੋਈ ਫਲ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਿਤਾ ਜੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਏ ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
2.63.45
जानन्न् अपि च किम् कुर्यात् अशक्तिर् अपरिक्रमः ।
चिद्यमानम् इव अशक्तः त्रातुम् अन्यो नगो नगम् ॥ २.६३.४५ ॥
ਜਾਣਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਅਸ਼ਕਤ ਅਤੇ ਹਿੱਲ ਨਾ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਕੱਟੇ ਜਾ ਰਹੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਰੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।
2.63.46
पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव ।
न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनम् वह्निर् इव एधितः ॥ २.६३.४६ ॥
ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਹੀ ਛੇਤੀ ਜਾ ਕੇ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸ, ਤਾਂ ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀ ਬਲਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੈਨੂੰ ਸਾੜ ਨਾ ਦੇਣ।
2.63.47
इयम् एक पदी राजन् यतः मे पितुर् आश्रमः ।
तम् प्रसादय गत्वा त्वम् न त्वाम् स कुपितः शपेत् ॥ २.६३.४७ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਇੱਕ ਪੈਰ ਵਾਲਾ ਰਾਹ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ। ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰ, ਤਾਂ ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਸਰਾਪ ਨਾ ਦੇਣ।
2.63.48
विशल्यम् कुरु माम् राजन् मर्म मे निशितः शरः ।
रुणद्धि मृदु स उत्सेधम् तीरम् अम्बु रयो यथा ॥ २.६३.४८ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ; ਮੇਰੇ ਮਰਮ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖਾ ਤੀਰ ਖੁੱਭਿਆ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦਾ ਵਹਾਅ ਉੱਚੇ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।
2.63.50
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।
लक्ष्यामास हृदये चिन्ताम् मुनिसुत स्तदा ॥ २.६३.५० ॥
ਤੀਰ ਨਾਲ ਹੋਣ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਝੱਲਦਾ ਹੈ, ਤੀਰ ਕੱਢਣ ਨਾਲ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੁਖੀ, ਦੀਨ ਅਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਮੁਨੀਪੁੱਤਰ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਵੇਖੀ।
2.63.51
ताम्यमानः स माम् दुःखादुवाच परमार्तवत् ।
सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥ २.६३.५१ ॥
ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਡਿੱਗਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੰਗ ਮਰੋੜਦਾ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ ਅਤੇ ਮੌਤ ਵੱਲ ਜਾਣ ਲੱਗਾ।
2.63.52
सम्स्तभ्य धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।
ब्रह्महत्याकृतम् पापम् हृदयादपनीयताम् ॥ २.६३.५२ ॥
ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਮੈਂ ਸਥਿਰ-ਚਿੱਤ ਹੋਵਾਂਗਾ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
2.63.53
न द्विजातिर् अहम् राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा ।
शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातः जन पद अधिप ॥ २.६३.५३ ॥
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਦ੍ਵਿਜ ਨਹੀਂ ਹਾਂ; ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੀੜਾ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਜਨਪਦ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਮੈਂ ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰ ਇਸਤਰੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ।
2.63.54
विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमाचस्य भूतले ॥ २.६३.५४ ॥
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ, ਤੜਫਦੇ, ਕੰਬਦੇ ਉਸ ਨੂੰ।
2.63.55
तस्य तु आनम्यमानस्य तम् बाणम् अहम् उद्धरम् ।
तस्य त्वानम्यमानस्य तम् बाणामहमुद्धरम् ॥ २.६३.५५ ॥
ਉਸ ਦੇ ਝੁਕਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਉਹ ਤੀਰ ਖਿੱਚ ਕੱਢਿਆ।
2.63.56
जल आर्द्र गात्रम् तु विलप्य कृच्चान् ।
मर्म व्रणम् सम्ततम् उच्चसन्तम् ।
ततः सरय्वाम् तम् अहम् शयानम् ।
समीक्ष्य भद्रे सुभृशम् विषण्णः ॥ २.६३.५६ ॥
ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਉਹ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮਰਮ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰਾਹੁੰਦਾ, ਸਰਯੂ ਵਿੱਚ ਪਏ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਹੇ ਭਦਰੇ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ।