Rāmāyaṇa de Vālmīki · Sarga 2.63
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.63.1
प्रतिबुद्धो मुहुर् तेन शोक उपहत चेतनः ।
अथ राजा दशरथः स चिन्ताम् अभ्यपद्यत ॥ २.६३.१ ॥
Despertado una y otra vez por aquel dolor, con la conciencia herida por la pena, el rey Daśaratha cayó entonces en la preocupación.
2.63.2
राम लक्ष्मणयोः चैव विवासात् वासव उपमम् ।
आविवेश उपसर्गः तम् तमः सूर्यम् इव आसुरम् ॥ २.६३.२ ॥
Por el exilio de Rāma y Lakṣmaṇa, una calamidad lo invadió, a él, semejante a Indra, como la oscuridad envuelve al sol bajo un demonio.
2.63.3
सभार्ये निर्गते रामे कौसल्याम् कोसलेश्वरः ।
विवक्षुरसितापाङ्गाम् स्मृवा दुष्कृतमात्मनः ॥ २.६३.३ ॥
Cuando Rāma salió con su esposa, el señor de Kosala, recordando su propia falta, quiso hablar con Kausalyā, de ojos oscuros.
2.63.4
स राजा रजनीम् षष्ठीम् रामे प्रव्रजिते वनम् ।
अर्ध रात्रे दशरथः सम्स्मरन् दुष्कृतम् कृतम् ॥ २.६३.४ ॥
En la sexta noche después de que Rāma partiera hacia el bosque, a medianoche, el rey Daśaratha recordaba una y otra vez la falta que había cometido.
2.63.5
स राजा पुत्रशोकार्तः स्मरन् दुष्कृतमात्मनः ।
कौसल्याम् पुत्र शोक आर्ताम् इदम् वचनम् अब्रवीत् ॥ २.६३.५ ॥
Aquel rey, atormentado por el dolor de su hijo, recordando su propia falta, dirigió estas palabras a Kausalyā, atormentada por el dolor de su hijo.
2.63.6
यद् आचरति कल्याणि शुभम् वा यदि वा अशुभम् ।
तत् एव लभते भद्रे कर्ता कर्मजम् आत्मनः ॥ २.६३.६ ॥
Oh afortunada, lo que uno hace, bueno o malo, oh gentil señora, eso mismo obtiene el hacedor, nacido de su propia acción.
2.63.7
गुरु लाघवम् अर्थानाम् आरम्भे कर्मणाम् फलम् ।
दोषम् वा यो न जानाति स बालैति ह उच्यते ॥ २.६३.७ ॥
Quien al comenzar las acciones no conoce el peso o la ligereza de su fruto, ni su falta, es llamado un niño.
2.63.8
कश्चित् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च निषिन्चति ।
पुष्पम् दृष्ट्वा फले गृध्नुः स शोचति फल आगमे ॥ २.६३.८ ॥
Alguien, habiendo talado un mangal, riega árboles palāśa; al ver las flores y ansioso por el fruto, se lamenta cuando llega el tiempo del fruto.
2.63.9
अविज्ञाय फलम् यो हि कर्म त्वेवानुधावति ।
स शोचेत्फलवेलायाम् यथा किम्शुकसेचकः ॥ २.६३.९ ॥
Quien corre tras la acción sin conocer su fruto se lamentará al llegar el tiempo del fruto, como quien riega árboles kiṃśuka.
2.63.10
सो अहम् आम्र वणम् चित्त्वा पलाशामः च न्यषेचयम् ।
रामम् फल आगमे त्यक्त्वा पश्चात् शोचामि दुर्मतिः ॥ २.६३.१० ॥
Yo, el mismo, talé el mangal y regué los árboles palāśa; al llegar el fruto abandoné a Rāma, y ahora, de mente necia, me lamento después.
2.63.11
लब्ध शब्देन कौसल्ये कुमारेण धनुष्मता ।
कुमारः शब्द वेधी इति मया पापम् इदम् कृतम् ॥ २.६३.११ ॥
¡Oh Kauśalyā! Sabiendo que el joven es un 'perforador de sonidos', cometí este pecado contra el joven armado con arco, por el sonido.
2.63.12
तत् इदम् मे अनुसम्प्राप्तम् देवि दुह्खम् स्वयम् कृतम् ।
सम्मोहात् इह बालेन यथा स्यात् भक्षितम् विषम् ॥ २.६३.१२ ॥
Oh reina, este dolor que yo mismo causé ha caído sobre mí, como un niño que, por confusión, come veneno.
2.63.13
यथान्यः पुरुषः कश्चित्पलाशैर्मोहितो भवेत् ।
एवम् मम अपि अविज्ञातम् शब्द वेध्यमयम् फलम् ॥ २.६३.१३ ॥
Igual que otro hombre podría quedar confundido por los frutos del palāśa, también a mí me era desconocido este fruto, el de la flecha que hiere por el sonido.
2.63.14
देव्य् अनूढा त्वम् अभवो युव राजो भवाम्य् अहम् ।
ततः प्रावृड् अनुप्राप्ता मद काम विवर्धिनी ॥ २.६३.१४ ॥
Oh reina, entonces tú no estabas casada y yo estaba a punto de ser príncipe heredero; entonces llegó la estación de las lluvias, que aumenta la embriaguez y el deseo.
2.63.15
उपास्यहि रसान् भौमाम्स् तप्त्वा च जगद् अम्शुभिः ।
परेत आचरिताम् भीमाम् रविर् आविशते दिशम् ॥ २.६३.१५ ॥
El sol, extrayendo las aguas de la tierra y abrasando el mundo con sus rayos, entra luego en la terrible región.
2.63.16
उष्णम् अन्तर् दधे सद्यः स्निग्धा ददृशिरे घनाः ।
ततः जहृषिरे सर्वे भेक सारन्ग बर्हिणः ॥ २.६३.१६ ॥
El calor desapareció de inmediato, y se vieron nubes suaves; entonces todos se alegraron: las ranas, los antílopes y los pavos reales.
2.63.17
क्लिन्नपक्षोत्तराः स्नाताः कृच्च्रादिव वतत्रिणः ।
वृष्टिवातावधूताग्रान् पादपानभिपेदिरे ॥ २.६३.१७ ॥
Las aves, con las alas superiores empapadas, como si se hubieran bañado con dificultad, buscaron los árboles cuyas copas sacudían la lluvia y el viento.
2.63.18
पतितेन अम्भसा चन्नः पतमानेन च असकृत् ।
आबभौ मत्त सारन्गः तोय राशिर् इव अचलः ॥ २.६३.१८ ॥
Cubierto por el agua que caía y la lluvia que llovía una y otra vez, el elefante furioso brilló como una montaña, como una masa de agua.
2.63.19
पाण्डुरारुणवर्णानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
सुस्रुवुर्गिरिधातुभ्यः सभस्मानि भुजङ्गवत् ॥ २.६३.१९ ॥
De los minerales de la montaña brotaron arroyos de color pálido y rojizo, aunque por lo demás claros, mezclados con ceniza, como serpientes.
2.63.20
आकुलारुणतोयानि स्रोताम्सि विमलान्यपि ।
उन्मार्गजलवाहीनि बभूवुर्जलदागमे ॥ २.६३.२० ॥
Con la llegada de las lluvias, los arroyos, aunque por lo demás claros, tenían aguas turbias y rojizas y se desviaban de sus cauces.
2.63.21
तस्मिन्न् अतिसुखे काले धनुष्मान् इषुमान् रथी ।
व्यायाम कृत सम्कल्पः सरयूम् अन्वगाम् नदीम् ॥ २.६३.२१ ॥
En aquella estación muy agradable, el guerrero de carro, portando arco y flechas y resuelto a practicar, recorrió el río Sarayū.
2.63.22
निपाने महिषम् रात्रौ गजम् वा अभ्यागतम् नदीम् ।
अन्यम् वा श्वा पदम् कम्चिज् जिघाम्सुर् अजित इन्द्रियः ॥ २.६३.२२ ॥
quien, sin dominio de los sentidos, desea matar de noche a un búfalo o elefante venido al abrevadero o al río, u otro animal o un perro.
2.63.23
तस्मिम्स्तत्राहमेकान्ते रात्रौ विवृतकार्मुकः ।
तत्राहम् सम्वृतम् वन्यम् हतवाम्स्तीरमागतम् ॥ २.६३.२३ ॥
Allí, en aquel lugar apartado, de noche, con el arco tensado, herí a una bestia salvaje oculta que había llegado a la orilla.
2.63.24
अन्यम् चापि मृगम् हिम्स्रम् शब्दम् श्रुत्वाभु पागतम् ।
अथ अन्ध कारे तु अश्रौषम् जले कुम्भस्य पर्यतः ॥ २.६३.२४ ॥
Oyendo el sonido de otro ciervo feroz que se acercó, entonces en la oscuridad oí el sonido de una vasija llenándose en el agua.
2.63.25
अचक्षुर् विषये घोषम् वारणस्य इव नर्दतः ।
ततः अहम् शरम् उद्धृत्य दीप्तम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२५ ॥
Sin poder ver, al oír un sonido como el rugido de un elefante, saqué entonces una flecha ardiente, semejante a una serpiente venenosa.
2.63.26
शब्दम् प्रति गजप्रेप्सुरभिलक्ष्य त्वपातयम् ।
अमुन्चम् निशितम् बाणम् अहम् आशी विष उपमम् ॥ २.६३.२६ ॥
Deseando un elefante, apunté hacia aquel sonido y disparé; lancé una flecha afilada, semejante a una serpiente venenosa.
2.63.27
तत्र वाग् उषसि व्यक्ता प्रादुर् आसीद् वन ओकसः ।
हा हा इति पततः तोये बाणाभिहतमर्मणः ॥ २.६३.२७ ॥
Entonces, al amanecer, surgió una voz clara de un habitante del bosque: "¡Ay, ay!", el grito de quien cae al agua con sus partes vitales heridas por una flecha.
2.63.28
तस्मिन्निपतिते बाणे वागभूत्तत्र मानुषी ।
कथम् अस्मद् विधे शस्त्रम् निपतेत् तु तपस्विनि ॥ २.६३.२८ ॥
Cuando aquella flecha cayó, allí se alzó una voz humana: "¿Cómo podría caer un arma sobre un asceta como nosotros?"
2.63.29
प्रविविक्ताम् नदीम् रात्राव् उदाहारः अहम् आगतः ।
इषुणा अभिहतः केन कस्य वा किम् कृतम् मया ॥ २.६३.२९ ॥
"Yo, que había venido de noche al río apartado, he sido herido por una flecha: ¿por quién? ¿De quién? ¿Qué hice yo?"
2.63.30
ऋषेर् हि न्यस्त दण्डस्य वने वन्येन जीवतः ।
कथम् नु शस्त्रेण वधो मद् विधस्य विधीयते ॥ २.६३.३० ॥
"Para un sabio que ha depuesto su bastón y vive en el bosque de frutos silvestres, ¿cómo puede decretarse con un arma la muerte de alguien como yo?"
2.63.31
जटा भार धरस्य एव वल्कल अजिन वाससः ।
को वधेन मम अर्थी स्यात् किम् वा अस्य अपकृतम् मया ॥ २.६३.३१ ॥
¿Qué ganaría alguien matándome a mí, que llevo el peso de los cabellos enmarañados y visto corteza y piel de ciervo? ¿O qué mal le he hecho yo a él?
2.63.32
एवम् निष्फलम् आरब्धम् केवल अनर्थ सम्हितम् ।
न कश्चित् साधु मन्येत यथैव गुरु तल्पगम् ॥ २.६३.३२ ॥
Así, una acción emprendida en vano, que solo trae desgracia, ningún hombre de bien la consideraría buena, como no la consideraría buena quien yace con la esposa de su maestro.
2.63.33
नहम् तथा अनुशोचामि जीवित क्षयम् आत्मनः ।
मातरम् पितरम् च उभाव् अनुशोचामि मद् विधे ॥ २.६३.३३ ॥
No lloro tanto por la pérdida de mi propia vida como lloro por mi madre y mi padre, ambos, por un hijo como yo.
2.63.34
तत् एतान् मिथुनम् वृद्धम् चिर कालभृतम् मया ।
मयि पन्चत्वम् आपन्ने काम् वृत्तिम् वर्तयिष्यति ॥ २.६३.३४ ॥
Entonces, ¿quién mantendrá a esta pareja de ancianos, sostenida por mí durante largo tiempo, y con qué medio de vida, cuando yo haya muerto?
2.63.35
वृद्धौ च माता पितराव् अहम् च एक इषुणा हतः ।
केन स्म निहताः सर्वे सुबालेन अकृत आत्मना ॥ २.६३.३५ ॥
Los dos ancianos, mi madre y mi padre, y yo, todos fuimos derribados por una sola flecha. ¿Por quién hemos sido todos asesinados, por ese necio de mente inculta?
2.63.36
तम् गिरम् करुणाम् श्रुत्वा मम धर्म अनुकान्क्षिणः ।
कराभ्याम् सशरम् चापम् व्यथितस्य अपतत् भुवि ॥ २.६३.३६ ॥
Al oír aquella voz mía llena de lástima, el arco con su flecha cayó de las manos de aquel que buscaba el dharma, y él, afligido, cayó al suelo.
2.63.37
तस्याहम् करुणम् श्रुत्वा निशि लालपतो बहु ।
सम्भ्रानतः शोकवेगेन भृशमास विचेतनः ॥ २.६३.३७ ॥
Al oír su lamento piadoso durante la noche, quedé profundamente aturdido por la fuerza del dolor y perdí el sentido.
2.63.38
तम् देशम् अहम् आगम्य दीन सत्त्वः सुदुर्मनाः ।
अपश्यम् इषुणा तीरे सरय्वाः तापसम् हतम् ॥ २.६३.३८ ॥
Llegando a aquel lugar, afligido de espíritu y muy turbado de ánimo, vi en la orilla del Sarayū a un asceta muerto por una flecha.
2.63.39
अवकीर्णजटाभारम् प्रविद्धकलशोदकम् ।
पासुशोणितदिग्धाङ्गम् शयानम् शल्यपीडितम् ॥ २.६३.३९ ॥
Con el peso de sus crines enmarañadas esparcido, la vasija de agua arrojada y derramada, el cuerpo manchado de polvo y sangre, yacía atormentado por la flecha.
2.63.41
स माम् उद्वीक्ष्य नेत्राभ्याम् त्रस्तम् अस्वस्थ चेतसम् ।
किम् तव अपकृतम् राजन् वने निवसता मया ।
जिहीर्षुर् अम्भो गुर्व् अर्थम् यद् अहम् ताडितः त्वया ॥ २.६३.४१ ॥
Me miró con sus ojos, a mí que estaba asustado y con la mente turbada, y dijo: "Oh rey, ¿qué agravio te había hecho yo, que habito en el bosque, para que me hirieras cuando venía a buscar agua para mis padres ancianos?"
2.63.42
एकेन खलु बाणेन मर्मणि अभिहते मयि ।
द्वाव् अन्धौ निहतौ वृद्धौ माता जनयिता च मे ॥ २.६३.४२ ॥
Con una sola flecha herido en un punto vital, mis dos padres, ciegos y ancianos, mi madre y mi padre, sin duda perecerán.
2.63.43
तौ नूनम् दुर्बलाव् अन्धौ मत् प्रतीक्षौ पिपासितौ ।
चिरम् आशा कृताम् तृष्णाम् कष्टाम् सम्धारयिष्यतः ॥ २.६३.४३ ॥
Esos dos, débiles y ciegos, sedientos, esperándome, sin duda seguirán soportando la esperanza que durante tanto tiempo han acariciado y el doloroso anhelo.
2.63.44
न नूनम् तपसो वा अस्ति फल योगः श्रुतस्य वा ।
पिता यन् माम् न जानाति शयानम् पतितम् भुवि ॥ २.६३.४४ ॥
Ciertamente no hay fruto de la austeridad ni del saber sagrado, pues mi padre no sabe que yazgo caído en tierra.
2.63.45
जानन्न् अपि च किम् कुर्यात् अशक्तिर् अपरिक्रमः ।
चिद्यमानम् इव अशक्तः त्रातुम् अन्यो नगो नगम् ॥ २.६३.४५ ॥
Aun sabiéndolo, ¿qué podría hacer quien es impotente e incapaz de moverse? Como un árbol no puede salvar a otro árbol que está siendo talado.
2.63.46
पितुस् त्वम् एव मे गत्वा शीघ्रम् आचक्ष्व राघव ।
न त्वाम् अनुदहेत् क्रुद्धो वनम् वह्निर् इव एधितः ॥ २.६३.४६ ॥
Oh Rāghava, ve tú mismo deprisa y dile a mi padre, no sea que, airado, te consuma como fuego encendido en el bosque.
2.63.47
इयम् एक पदी राजन् यतः मे पितुर् आश्रमः ।
तम् प्रसादय गत्वा त्वम् न त्वाम् स कुपितः शपेत् ॥ २.६३.४७ ॥
Oh rey, este es un sendero de un solo pie por el que está el ermitaño de mi padre. Ve y aplácalo, no sea que, airado, te maldiga.
2.63.48
विशल्यम् कुरु माम् राजन् मर्म मे निशितः शरः ।
रुणद्धि मृदु स उत्सेधम् तीरम् अम्बु रयो यथा ॥ २.६३.४८ ॥
Oh rey, líbrame de la flecha; una flecha afilada está clavada en mi punto vital, deteniéndome suavemente como la corriente de agua detiene una orilla alta.
2.63.50
सशल्यः क्लिश्यते प्राणैर्विशल्यो विनशिष्यति ।
दुःखितस्य च दीनस्य मम शोकातुरस्य च ।
लक्ष्यामास हृदये चिन्ताम् मुनिसुत स्तदा ॥ २.६३.५० ॥
Quien tiene la flecha sufre con el aliento vital; sin la flecha perecerá. Entonces el hijo del sabio percibió en su corazón la inquietud por mí, afligido, desdichado y abrumado por el dolor.
2.63.51
ताम्यमानः स माम् दुःखादुवाच परमार्तवत् ।
सीदमानो विवृत्ताङ्गो वेष्टमानो गतः क्षयम् ॥ २.६३.५१ ॥
Abrumado por el dolor, desfalleciendo y retorciendo sus miembros, me habló con extrema angustia y se encaminó hacia la muerte.
2.63.52
सम्स्तभ्य धैर्येण स्थिरचित्तो भवाम्यहम् ।
ब्रह्महत्याकृतम् पापम् हृदयादपनीयताम् ॥ २.६३.५२ ॥
Sosteniéndome con firmeza, me volveré de mente serena. Que el pecado nacido de la muerte de un brahmán sea apartado del corazón.
2.63.53
न द्विजातिर् अहम् राजन् मा भूत् ते मनसो व्यथा ।
शूद्रायाम् अस्मि वैश्येन जातः जन पद अधिप ॥ २.६३.५३ ॥
Oh rey, no soy un dvija; que no haya aflicción en tu mente. Oh señor de la tierra, nací de un hombre vaiśya y una mujer śūdra.
2.63.54
विघूर्णतो विचेष्टस्य वेपमाचस्य भूतले ॥ २.६३.५४ ॥
De él, que daba vueltas en el suelo, se agitaba y temblaba.
2.63.55
तस्य तु आनम्यमानस्य तम् बाणम् अहम् उद्धरम् ।
तस्य त्वानम्यमानस्य तम् बाणामहमुद्धरम् ॥ २.६३.५५ ॥
Mientras él se inclinaba, saqué aquella flecha.
2.63.56
जल आर्द्र गात्रम् तु विलप्य कृच्चान् ।
मर्म व्रणम् सम्ततम् उच्चसन्तम् ।
ततः सरय्वाम् तम् अहम् शयानम् ।
समीक्ष्य भद्रे सुभृशम् विषण्णः ॥ २.६३.५६ ॥
Con el cuerpo empapado de agua, se lamentaba con dificultad. Gimiendo sin cesar por la herida en un punto vital, tendido en el Sarayū; al verlo, oh dama gentil, quedé profundamente abatido.