Vālmīki Rāmāyaṇa · Sarga 2.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.71.1
स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ततः सुदामाम् द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य ताम् नदीम् ॥ २.७१.१ ॥
He, the valiant one, set out from the royal palace facing east. Then the radiant one crossed the river Sudāmā and gazed upon it.
2.71.2
ह्लादिनीम् दूर पाराम् च प्रत्यक् स्रोतः तरन्गिणीम् ।
शतद्रूम् अतरत् श्रीमान् नदीम् इक्ष्वाकु नन्दनः ॥ २.७१.२ ॥
The glorious delight of the Ikṣvāku line crossed the river Śatadru, which is refreshing, far-shored, flowing westward with waves.
2.71.3
एल धाने नदीम् तीर्त्वा प्राप्य च अपर पर्पटान् ।
शिलाम् आकुर्वतीम् तीर्त्वा आग्नेयम् शल्य कर्तनम् ॥ २.७१.३ ॥
Having crossed the river Elādhāna and reached the further Parpaṭas, and having crossed the Śilā and Ākurvatī rivers, he came to the fiery thorn-cutting place.
2.71.4
सत्य सम्धः शुचिः श्रीमान् प्रेक्षमाणः शिला वहाम् ।
अत्ययात् स महा शैलान् वनम् चैत्र रथम् प्रति ॥ २.७१.४ ॥
True to his vow, pure and glorious, gazing at the Śilāvahā river, he passed the great mountains on his way toward the Caitraratha forest.
2.71.5
सरस्वतीम् च गङ्गाम् च उग्मेन प्रतिपद्य च ।
उत्तरम् वीरमत्स्यानाम् भारुण्डम् प्राविशद्वनम् ॥ २.७१.५ ॥
Having crossed the Sarasvatī and the Gaṅgā with fierce speed, he entered the Bhāruṇḍa forest north of the Vīramatsya people.
2.71.6
वेगिनीम् च कुलिन्ग आख्याम् ह्रादिनीम् पर्वत आवृताम् ।
यमुनाम् प्राप्य सम्तीर्णो बलम् आश्वासयत् तदा ॥ २.७१.६ ॥
Having reached and crossed the swift, refreshing Yamunā, named Kulinga and surrounded by mountains, he then reassured the army.
2.71.7
शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तान् आश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायात् आदाय च उदकम् ॥ २.७१.७ ॥
Having cooled the limbs of the weary horses and comforted them, there he bathed and drank, and taking water with him, he went on.
2.71.8
राज पुत्रः महा अरण्यम् अनभीक्ष्ण उपसेवितम् ।
भद्रः भद्रेण यानेन मारुतः खम् इव अत्ययात् ॥ २.७१.८ ॥
The king's son passed through that great forest, rarely frequented, in the auspicious vehicle called Bhadra, as the wind passes through the sky.
2.71.9
भागीरथीम् दुष्प्रतरामम्शुधाने महानदीम् ।
उपायाद्राघवस्तूर्णम् प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥ २.७१.९ ॥
Rāghava swiftly came to the great river Bhāgīrathī, hard to cross, its current like sunbeams, and reached the renowned town of Prāgvaṭa.
2.71.10
स गङ्गाम् प्राग्वटे तीर्त्वे समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।
सबलस्ताम् स तीर्त्वाथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥ २.७१.१० ॥
At the Prāgvaṭa ford he came to the Gaṅgā and, with his army, reached the settlement of Kuṭikoṣṭhikā; having crossed it, he then came to Dharmavardhana.
2.71.11
तोरणम् दक्षिण अर्धेन जम्बू प्रस्थम् उपागमत् ।
वरूथम् च ययौ रम्यम् ग्रामम् दशरथ आत्मजः ॥ २.७१.११ ॥
Passing on the south side of the gateway he came to Jambūprastha, and the son of Daśaratha went on to the pleasant village of Varūtha.
2.71.12
तत्र रम्ये वने वासम् कृत्वा असौ प्रान् मुखो ययौ ।
उद्यानम् उज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ २.७१.१२ ॥
There, having made camp in the pleasant forest, he set out facing east, toward the garden of Ujjihānā, where the priyaka trees stand.
2.71.13
सालाम्स् तु प्रियकान् प्राप्य शीघ्रान् आस्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्य अथ भरतः वाहिनीम् त्वरितः ययौ ॥ २.७१.१३ ॥
Reaching the sāla and priyaka trees, mounting swift horses, and then dismissing the army, Bharata hastened onward.
2.71.14
वासम् कृत्वा सर्व तीर्थे तीर्त्वा च उत्तानकाम् नदीम् ।
अन्या नदीः च विविधाः पार्वतीयैः तुरम् गमैः ॥ २.७१.१४ ॥
Halting at the place called Sarva-tīrtha and crossing the Uttānakā river, and crossing various other rivers with mountain-bred horses.
2.71.15
हस्ति पृष्ठकम् आसाद्य कुटिकाम् अत्यवर्तत ।
ततार च नर व्याघ्रः लौहित्ये स कपीवतीम् ॥ २.७१.१५ ॥
Mounting an elephant's back, he crossed the Kuṭikā; and that tiger among men crossed the Kapīvatī at the Lauhitya.
2.71.16
एक साले स्थाणुमतीम् विनते गोमतीम् नदीम् ।
कलिन्ग नगरे च अपि प्राप्य साल वनम् तदा ॥ २.७१.१६ ॥
At Eka-sāla he crossed the Sthāṇumatī, at Vinata the Gomatī river; and reaching the city of Kaliṅga, then he came to the sāla grove.
2.71.17
भरतः क्षिप्रम् आगच्चत् सुपरिश्रान्त वाहनः ।
वनम् च समतीत्य आशु शर्वर्याम् अरुण उदये ॥ २.७१.१७ ॥
Bharata came quickly, his mounts thoroughly exhausted; having passed through the forest swiftly, he arrived at sunrise, when night had ended.
2.71.18
अयोध्याम् मनुना राज्ञा निर्मिताम् स ददर्श ह ।
ताम् पुरीम् पुरुष व्याघ्रः सप्त रात्र उषिटः पथि ॥ २.७१.१८ ॥
He beheld Ayodhyā, built by King Manu; having dwelt seven nights on the road, that tiger among men beheld that city.
2.71.19
अयोध्याम् अग्रतः दृष्ट्वा रथे सारथिम् अब्रवीत् ।
एषा न अतिप्रतीता मे पुण्य उद्याना यशस्विनी ॥ २.७१.१९ ॥
Seeing Ayodhyā ahead, he said to the charioteer in the chariot: This glorious city with its blessed pleasure gardens is no longer very pleasing to me.
2.71.20
अयोध्या दृश्यते दूरात् सारथे पाण्डु मृत्तिका ।
यज्वभिर् गुण सम्पन्नैः ब्राह्मणैः वेद पारगैः ॥ २.७१.२० ॥
O charioteer, Ayodhyā is seen from afar, pale with earth-coloured walls, where dwell brahmins who perform sacrifices, endowed with virtues, masters of the Vedas.
2.71.21
भूयिष्ठम् ऋषैः आकीर्णा राज ऋषि वर पालिता ।
अयोध्यायाम् पुरा शब्दः श्रूयते तुमुलो महान् ॥ २.७१.२१ ॥
Filled mostly with sages, protected by the best of royal sages. Formerly in Ayodhyā a great and tumultuous sound was heard.
2.71.22
समन्तान् नर नारीणाम् तम् अद्य न शृणोम्य् अहम् ।
उद्यानानि हि साय अह्ने क्रीडित्वा उपरतैः नरैः ॥ २.७१.२२ ॥
From all sides the sound of men and women I do not hear today; people, having played in the gardens by day and evening, have now ceased.
2.71.23
समन्तात् विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते मम अन्यदा ।
तानि अद्य अनुरुदन्ति इव परित्यक्तानि कामिभिः ॥ २.७१.२३ ॥
At other times, when people ran about on all sides, they appeared bright to me. Today, abandoned by their lovers, they seem as if they weep.
2.71.24
अरण्य भूता इव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।
न हि अत्र यानैः दृश्यन्ते न गजैः न च वाजिभिः ॥ २.७१.२४ ॥
O charioteer, this city appears to me like a forest; here neither vehicles nor elephants nor horses are seen.
2.71.25
निर्यान्तः वा अभियान्तः वा नर मुख्या यथा पुरम् ।
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥ २.७१.२५ ॥
As in the past, when the chief men were going out of or coming into the city, the gardens shone, full of intoxicated and joyful people.
2.71.26
जनानाम् रतिसम्योगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।
तान्येतान्यद्य वश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥ २.७१.२६ ॥
Those places that were most excellent for people's unions of pleasure, these I shall now describe as entirely joyless.
2.71.27
स्रस्तपर्णैरनुपथम् विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।
नाद्यापि श्रूयते शब्दो मत्तानाम् मृगपक्षिणाम् ॥ २.७१.२७ ॥
The trees with fallen leaves along the road seem to cry out, yet even today no sound is heard of the intoxicated beasts and birds.
2.71.28
सम्रक्ताम् मधुराम् वाणीम् कलम् व्याहरताम् बहु ।
चन्दनागुरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्चितोऽतुलः ॥ २.७१.२८ ॥
Many spoke softly in clear, sweet voices, and the incomparable fragrance of incense mingled with sandal and aloe spread everywhere.
2.71.29
प्रवाति पवनः श्रीमान् किम् नु नाद्य यथापुरम् ।
भेरीमृदङ्गवीणानाम् कोणसम्घट्टितः पुनः ॥ २.७१.२९ ॥
Why does that glorious wind not blow today as it did before, striking the plectra of the drums, mridangas and lutes, and sounding again?
2.71.30
किमद्य शब्दो विरतः सदाऽदीनगतिः पुरा ।
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥ २.७१.३० ॥
Why has that sound, which always moved with unfailing vigor before, ceased today? I see various inauspicious and sinful signs.
2.71.31
निमित्तानि अमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः ।
सर्वथा कुशलम् सूत दुर्लभम् मम बन्धुषु ॥ २.७१.३१ ॥
Ill omens have appeared, and so your mind is troubled. Charioteer, in every way, well-being among my kinsmen is hard to come by.
2.71.32
तथा ह्यसति सम्मोहे हृदयम् सीदतीव मे ।
विषण्णः शान्तहृदयस्त्रस्तः सुलुलितेन्द्रियः ॥ २.७१.३२ ॥
Thus, even without any real cause of confusion, my heart seems to sink. I am dejected and frightened, my senses greatly disturbed.
2.71.33
भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशत् श्रान्त वाहनः ॥ २.७१.३३ ॥
Bharata swiftly entered the city protected by the Ikṣvākus; with his weary team he came in through the gate named Vaijayanta.
2.71.34
द्वाह्स्थैः उत्थाय विजयम् पृष्टः तैः सहितः ययौ ।
स तु अनेक अग्र हृदयो द्वाह्स्थम् प्रत्यर्च्य तम् जनम् ॥ २.७१.३४ ॥
The men stationed at the gate rose and, greeting him with a wish for victory, asked after his welfare. He went on with them, but his mind was occupied with many thoughts; he returned honor to the gatekeeper and to those people.
2.71.35
सूतम् अश्व पतेः क्लान्तम् अब्रवीत् तत्र राघवः ।
किमहम् त्वरयानीतः कारणेन विनानघ ॥ २.७१.३५ ॥
There Rāghava said to the weary charioteer of the horse-lord: "O sinless one, why have I been brought here in such haste, without any cause?"
2.71.36
अशुभाशङ्कि हृदयम् शीलम् च पततीव मे ।
श्रुता नो यादृशाः पूर्वम् नृपतीनाम् विनाशने ॥ २.७१.३६ ॥
My heart is filled with fear of evil, and my very character seems to be falling. We have heard that in times past, when kings were destroyed, such things came to pass.
2.71.37
आकाराः तान् अहम् सर्वान् इह पश्यामि सारथे ।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ २.७१.३७ ॥
O charioteer, I see all those signs here: unswept, rough and neglected.
2.71.38
असम्यतकवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मेदनेन च ॥ २.७१.३८ ॥
With doors not properly fastened, wholly bereft of splendour, without the rites of offering, and without the mingling of incense smoke.
2.71.39
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्स्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ २.७१.३९ ॥
I see the houses of households where families have not eaten, where people lack radiance, and which are marked by misfortune.
2.71.40
अपेतमाल्यशोभानि असम्मृष्टाजिराणि च ।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥ २.७१.४० ॥
The temples, their garland-splendour gone, their courtyards unswept and empty, no longer shine as they did before.
2.71.41
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञ्गोष्ठ्यस्तथाविधाः ।
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥ २.७१.४१ ॥
The images of the gods are cast aside, and the sacrificial assemblies are likewise; the flower-shops and today even the goods-markets do not shine as they should.
2.71.42
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।
ध्यानसम्विग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥ २.७१.४२ ॥
Today even the merchants are not seen here as they were before; their hearts are agitated with anxious thought, and they are restrained by the ruin of their trade.
2.71.43
देवायतनचैत्येषुदीनाः पक्षिगणास्तथा ॥ २.७१.४३ ॥
In the temples and shrines, flocks of birds likewise appeared dejected.
2.71.44
मलिनम् च अश्रु पूर्ण अक्षम् दीनम् ध्यान परम् कृशम् ।
सस्त्री पुम्सम् च पश्यामि जनम् उत्कण्ठितम् पुरे ॥ २.७१.४४ ॥
In the city I see men and women alike, dull-faced, tear-filled-eyed, wretched, lost in thought, emaciated and anxious.
2.71.45
तानि अनिष्टानि अयोध्यायाम् प्रेक्ष्य राज गृहम् ययौ ॥ २.७१.४५ ॥
Seeing these ill omens in Ayodhyā, he went to the royal palace.
2.71.46
ताम् शून्य शृन्ग अटक वेश्म रथ्याम् ।
रजो अरुण द्वार कपाट यन्त्राम् ।
दृष्ट्वा पुरीम् इन्द्र पुरी प्रकाशाम् ।
दुह्खेन सम्पूर्णतरः बभूव ॥ २.७१.४६ ॥
Seeing that city, with its empty pinnacles and terraces, its streets reddened with dust, its gates and bolts, shining like the city of Indra, he was filled even more with sorrow.
2.71.47
बहूनि पश्यन् मनसो अप्रियाणि ।
यानि अन्न्यदा न अस्य पुरे बभूवुः ।
अवाक् शिरा दीन मना नहृष्टः ।
पितुर् महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ २.७१.४७ ॥
He saw many things that were distressing to his mind, which had never happened in the city before. With head bowed, sorrowful at heart and not rejoicing, the great-souled one entered his father's house.