વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.71.1
स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ततः सुदामाम् द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य ताम् नदीम् ॥ २.७१.१ ॥
વીર્યવાન તે રાજગૃહમાંથી પૂર્વાભિમુખ થઈ નીકળ્યા. પછી દ્યુતિમાન સુદામા નદી પાર કરીને તેને જોઈ.
2.71.2
ह्लादिनीम् दूर पाराम् च प्रत्यक् स्रोतः तरन्गिणीम् ।
शतद्रूम् अतरत् श्रीमान् नदीम् इक्ष्वाकु नन्दनः ॥ २.७१.२ ॥
આહ્લાદક, દૂરના કાંઠાવાળી, પશ્ચિમ તરફ વહેતી તરંગિણી શતદ્રુ નદીને શ્રીમાન ઇક્ષ્વાકુ-નંદને પાર કરી.
2.71.3
एल धाने नदीम् तीर्त्वा प्राप्य च अपर पर्पटान् ।
शिलाम् आकुर्वतीम् तीर्त्वा आग्नेयम् शल्य कर्तनम् ॥ २.७१.३ ॥
એલધાન નદી પાર કરીને, અપર પર્પટ સુધી પહોંચીને, શિલા અને આકુર્વતી નદી પાર કરીને આગ્નેય શલ્યકર્તન પહોંચ્યા.
2.71.4
सत्य सम्धः शुचिः श्रीमान् प्रेक्षमाणः शिला वहाम् ।
अत्ययात् स महा शैलान् वनम् चैत्र रथम् प्रति ॥ २.७१.४ ॥
સત્યપ્રતિજ્ઞ, શુચિ, શ્રીમાન તે શિલાવહા નદી જોતાં મહાપર્વતો વટાવી ચૈત્રરથ વન તરફ ગયા.
2.71.5
सरस्वतीम् च गङ्गाम् च उग्मेन प्रतिपद्य च ।
उत्तरम् वीरमत्स्यानाम् भारुण्डम् प्राविशद्वनम् ॥ २.७१.५ ॥
સરસ્વતી અને ગંગાને પ્રચંડ વેગથી પાર કરીને, વીરમત્સ્યોની ઉત્તરે આવેલા ભારુંડ વનમાં પ્રવેશ્યા.
2.71.6
वेगिनीम् च कुलिन्ग आख्याम् ह्रादिनीम् पर्वत आवृताम् ।
यमुनाम् प्राप्य सम्तीर्णो बलम् आश्वासयत् तदा ॥ २.७१.६ ॥
વેગવતી, કુલિંગ નામની, આહ્લાદક, પર્વતોથી ઘેરાયેલી યમુના સુધી પહોંચી, પાર કરીને ત્યારે સેનાને આશ્વાસન આપ્યું.
2.71.7
शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तान् आश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायात् आदाय च उदकम् ॥ २.७१.७ ॥
થાકેલા ઘોડાઓનાં અંગો ઠંડાં કરીને, તેમને આશ્વાસન આપીને, ત્યાં સ્નાન અને પાણી પીને તથા પાણી સાથે લઈને તેઓ આગળ ગયા.
2.71.8
राज पुत्रः महा अरण्यम् अनभीक्ष्ण उपसेवितम् ।
भद्रः भद्रेण यानेन मारुतः खम् इव अत्ययात् ॥ २.७१.८ ॥
રાજપુત્રે ભાગ્યે જ લોકો જતા એવા તે મહાવનને ભદ્ર નામના શુભ વાહનથી, જેમ પવન આકાશ પાર કરે તેમ પાર કર્યું.
2.71.9
भागीरथीम् दुष्प्रतरामम्शुधाने महानदीम् ।
उपायाद्राघवस्तूर्णम् प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥ २.७१.९ ॥
રાઘવ ઝડપથી ભાગીરથી નામની તે મહાનદી પાસે પહોંચ્યા — જેને પાર કરવી કઠિન છે, સૂર્યકિરણો જેવા પ્રવાહવાળી — અને પ્રસિદ્ધ પ્રાગ્વટ નગર પાસે આવ્યા.
2.71.10
स गङ्गाम् प्राग्वटे तीर्त्वे समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।
सबलस्ताम् स तीर्त्वाथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥ २.७१.१० ॥
તેઓ પ્રાગ્વટ તીર્થે ગંગા પાસે સેના સાથે કુટિકોષ્ઠિકા પહોંચ્યા; પછી તેને પાર કરીને ધર્મવર્ધન આવ્યા.
2.71.11
तोरणम् दक्षिण अर्धेन जम्बू प्रस्थम् उपागमत् ।
वरूथम् च ययौ रम्यम् ग्रामम् दशरथ आत्मजः ॥ २.७१.११ ॥
તોરણની દક્ષિણ બાજુએથી તેઓ જંબૂપ્રસ્થ પાસે આવ્યા; દશરથપુત્ર વરૂથ નામના રમણીય ગામમાં ગયા.
2.71.12
तत्र रम्ये वने वासम् कृत्वा असौ प्रान् मुखो ययौ ।
उद्यानम् उज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ २.७१.१२ ॥
ત્યાં રમણીય વનમાં પડાવ નાખીને તેઓ પૂર્વાભિમુખ થઈને ચાલ્યા — ઉજ્જિહાનાના ઉદ્યાન તરફ, જ્યાં પ્રિયક વૃક્ષો છે.
2.71.13
सालाम्स् तु प्रियकान् प्राप्य शीघ्रान् आस्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्य अथ भरतः वाहिनीम् त्वरितः ययौ ॥ २.७१.१३ ॥
સાલ અને પ્રિયક વૃક્ષો પાસે પહોંચીને, ઝડપી ઘોડાઓ પર સવાર થઈને, પછી સેનાને વિદાય આપીને ભરત ઝડપથી આગળ વધ્યો.
2.71.14
वासम् कृत्वा सर्व तीर्थे तीर्त्वा च उत्तानकाम् नदीम् ।
अन्या नदीः च विविधाः पार्वतीयैः तुरम् गमैः ॥ २.७१.१४ ॥
સર્વતીર્થ પર પડાવ નાખીને, ઉત્તાનકા નદી પાર કરીને, પર્વતીય ઘોડાઓની મદદથી બીજી વિવિધ નદીઓ પણ પાર કરીને.
2.71.15
हस्ति पृष्ठकम् आसाद्य कुटिकाम् अत्यवर्तत ।
ततार च नर व्याघ्रः लौहित्ये स कपीवतीम् ॥ २.७१.१५ ॥
હાથીની પીઠ પર ચઢીને તેણે કુટિકા પાર કરી; નરશ્રેષ્ઠ ભરતે લૌહિત્ય પર કપીવતી નદી પાર કરી.
2.71.16
एक साले स्थाणुमतीम् विनते गोमतीम् नदीम् ।
कलिन्ग नगरे च अपि प्राप्य साल वनम् तदा ॥ २.७१.१६ ॥
એકસાલમાં સ્થાણુમતી અને વિનતમાં ગોમતી નદી (પાર કરી); કલિંગ નગરે પહોંચીને ત્યારે સાલ વનમાં પહોંચ્યો.
2.71.17
भरतः क्षिप्रम् आगच्चत् सुपरिश्रान्त वाहनः ।
वनम् च समतीत्य आशु शर्वर्याम् अरुण उदये ॥ २.७१.१७ ॥
ભરત ઝડપથી આવ્યો; તેના વાહનો અત્યંત થાકેલા હતા; વન વટાવીને, રાત્રી પૂરી થતાં અરુણોદયે (પહોંચ્યો).
2.71.18
अयोध्याम् मनुना राज्ञा निर्मिताम् स ददर्श ह ।
ताम् पुरीम् पुरुष व्याघ्रः सप्त रात्र उषिटः पथि ॥ २.७१.१८ ॥
મનુ રાજાએ બનાવેલી અયોધ્યા તેણે જોઈ; માર્ગમાં સાત રાત્રિ રોકાઈને તે નગરીને તે નરશ્રેષ્ઠે જોઈ.
2.71.19
अयोध्याम् अग्रतः दृष्ट्वा रथे सारथिम् अब्रवीत् ।
एषा न अतिप्रतीता मे पुण्य उद्याना यशस्विनी ॥ २.७१.१९ ॥
સામે અયોધ્યાને જોઈને રથમાં સારથિને તેમણે કહ્યું: પુણ્ય ઉદ્યાનોવાળી આ યશસ્વિની નગરી મને હવે બહુ પ્રિય લાગતી નથી.
2.71.20
अयोध्या दृश्यते दूरात् सारथे पाण्डु मृत्तिका ।
यज्वभिर् गुण सम्पन्नैः ब्राह्मणैः वेद पारगैः ॥ २.७१.२० ॥
હે સારથિ, દૂરથી અયોધ્યા પીળી માટી(ની દીવાલો)વાળી દેખાય છે; ત્યાં યજ્ઞ કરનારા, ગુણસંપન્ન, વેદપારંગત બ્રાહ્મણો વસે છે.
2.71.21
भूयिष्ठम् ऋषैः आकीर्णा राज ऋषि वर पालिता ।
अयोध्यायाम् पुरा शब्दः श्रूयते तुमुलो महान् ॥ २.७१.२१ ॥
મોટે ભાગે ઋષિઓથી ભરેલી, શ્રેષ્ઠ રાજર્ષિઓ દ્વારા પાલિત (આ નગરી). પહેલાં અયોધ્યામાં મોટો અને કોલાહલભર્યો અવાજ સંભળાતો હતો.
2.71.22
समन्तान् नर नारीणाम् तम् अद्य न शृणोम्य् अहम् ।
उद्यानानि हि साय अह्ने क्रीडित्वा उपरतैः नरैः ॥ २.७१.२२ ॥
ચારે બાજુથી સ્ત્રી-પુરુષોનો તે અવાજ આજે હું સાંભળતો નથી. દિવસે અને સાંજે ઉદ્યાનોમાં રમીને લોકો હવે શાંત થઈ ગયા છે.
2.71.23
समन्तात् विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते मम अन्यदा ।
तानि अद्य अनुरुदन्ति इव परित्यक्तानि कामिभिः ॥ २.७१.२३ ॥
પહેલાં ચારે બાજુ લોકો દોડતા હતા ત્યારે તે મને પ્રકાશિત દેખાતા. આજે પ્રેમીઓથી ત્યજાયેલા તે જાણે રડતા હોય એવું લાગે છે.
2.71.24
अरण्य भूता इव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।
न हि अत्र यानैः दृश्यन्ते न गजैः न च वाजिभिः ॥ २.७१.२४ ॥
હે સારથિ, આ નગરી મને જંગલ જેવી લાગે છે. અહીં વાહનો, હાથીઓ કે ઘોડાઓ દેખાતા નથી.
2.71.25
निर्यान्तः वा अभियान्तः वा नर मुख्या यथा पुरम् ।
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥ २.७१.२५ ॥
પહેલાં નગરમાંથી બહાર જતા કે અંદર આવતા શ્રેષ્ઠ પુરુષો જેવા, અને મદમસ્ત તથા આનંદિત લોકોથી ઉદ્યાનો શોભતાં.
2.71.26
जनानाम् रतिसम्योगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।
तान्येतान्यद्य वश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥ २.७१.२६ ॥
લોકોના આનંદમય મિલનોમાં અત્યંત ગુણવાન હતાં તે બધાં, આજે હું સંપૂર્ણપણે આનંદરહિત કહીશ.
2.71.27
स्रस्तपर्णैरनुपथम् विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।
नाद्यापि श्रूयते शब्दो मत्तानाम् मृगपक्षिणाम् ॥ २.७१.२७ ॥
ખરેલાં પાંદડાવાળાં વૃક્ષો રસ્તા પર જાણે રડતાં હોય તેમ લાગે છે; છતાં આજે પણ મદમસ્ત મૃગ અને પક્ષીઓનો અવાજ સંભળાતો નથી.
2.71.28
सम्रक्ताम् मधुराम् वाणीम् कलम् व्याहरताम् बहु ।
चन्दनागुरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्चितोऽतुलः ॥ २.७१.२८ ॥
ઘણા લોકો સ્પષ્ટ અને મધુર વાણીથી કોમળ રીતે બોલતા; ચંદન અને અગરુથી ભળેલી ધૂપની અનુપમ સુગંધ ફેલાયેલી રહેતી.
2.71.29
प्रवाति पवनः श्रीमान् किम् नु नाद्य यथापुरम् ।
भेरीमृदङ्गवीणानाम् कोणसम्घट्टितः पुनः ॥ २.७१.२९ ॥
તે શ્રીમાન પવન આજે પહેલાંની જેમ કેમ વહેતો નથી? ભેરી, મૃદંગ અને વીણાના કોણ સાથે અથડાઈને તે ફરી ગુંજતો હતો.
2.71.30
किमद्य शब्दो विरतः सदाऽदीनगतिः पुरा ।
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥ २.७१.३० ॥
પહેલાં હંમેશાં અવિરત વેગથી ચાલતો તે અવાજ આજે કેમ અટકી ગયો? હું અનેક પ્રકારના અશુભ અને પાપમય ચિહ્નો જોઈ રહ્યો છું.
2.71.31
निमित्तानि अमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः ।
सर्वथा कुशलम् सूत दुर्लभम् मम बन्धुषु ॥ २.७१.३१ ॥
અશુભ શુકનો છે; તેથી તારું મન વ્યથિત છે. હે સારથિ, મારા બંધુઓ વચ્ચે સર્વથા કુશળ મળવું દુર્લભ છે.
2.71.32
तथा ह्यसति सम्मोहे हृदयम् सीदतीव मे ।
विषण्णः शान्तहृदयस्त्रस्तः सुलुलितेन्द्रियः ॥ २.७१.३२ ॥
એ જ રીતે, અસત્ય મોહમાં પણ મારું હૃદય ડૂબતું હોય એવું લાગે છે. હું વિષાદગ્રસ્ત, ભયભીત છું; મારી ઇન્દ્રિયો અત્યંત વિચલિત છે.
2.71.33
भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशत् श्रान्त वाहनः ॥ २.७१.३३ ॥
ભરત ઝડપથી ઇક્ષ્વાકુઓ દ્વારા પાલિત નગરમાં પ્રવેશ્યો. થાકેલા વાહનો સાથે વૈજયંત નામના દ્વારથી તે અંદર ગયો.
2.71.34
द्वाह्स्थैः उत्थाय विजयम् पृष्टः तैः सहितः ययौ ।
स तु अनेक अग्र हृदयो द्वाह्स्थम् प्रत्यर्च्य तम् जनम् ॥ २.७१.३४ ॥
દ્વાર પર રહેલા લોકોએ ઊઠીને વિજયના અભિવાદન સાથે તેની ખબર પૂછી. તેમની સાથે તે ગયો; પણ તેનું મન અનેક વિચારોમાં ડૂબેલું હતું. દ્વારપાલ અને તે લોકોનો તેણે આદરથી સત્કાર કર્યો.
2.71.35
सूतम् अश्व पतेः क्लान्तम् अब्रवीत् तत्र राघवः ।
किमहम् त्वरयानीतः कारणेन विनानघ ॥ २.७१.३५ ॥
ત્યાં રાઘવે થાકેલા સારથિને કહ્યું— હે નિષ્પાપ, કોઈ કારણ વિના મને આટલી ઉતાવળથી કેમ લાવ્યો?
2.71.36
अशुभाशङ्कि हृदयम् शीलम् च पततीव मे ।
श्रुता नो यादृशाः पूर्वम् नृपतीनाम् विनाशने ॥ २.७१.३६ ॥
અશુભની આશંકા કરતું મારું હૃદય છે; મારો સ્વભાવ પણ પડતો હોય એવું લાગે છે. પૂર્વે રાજાઓના વિનાશમાં આવી જ વાતો બની હતી એવું આપણે સાંભળ્યું છે.
2.71.37
आकाराः तान् अहम् सर्वान् इह पश्यामि सारथे ।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ २.७१.३७ ॥
હે સારથિ, અહીં એ બધાં ચિહ્નો હું જોઉં છું — વાળીઝૂડી સાફ ન કરાયેલાં, રૂક્ષ અને ઉપેક્ષિત.
2.71.38
असम्यतकवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मेदनेन च ॥ २.७१.३८ ॥
બારણાં બરાબર બંધ નથી, સર્વત્ર શોભાહીન, બલિકર્મ વિનાનાં અને ધૂપના ધુમાડાના સંયોગ વિનાનાં.
2.71.39
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्स्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ २.७१.३९ ॥
કુટુંબોએ ભોજન ન કર્યું હોય એવાં, લોકો તેજહીન, અલક્ષ્મીથી ઘેરાયેલાં ગૃહસ્થોનાં ઘર હું જોઉં છું.
2.71.40
अपेतमाल्यशोभानि असम्मृष्टाजिराणि च ।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥ २.७१.४० ॥
માળાઓની શોભા ચાલી ગયેલી, આંગણાં વાળેલાં ન હોય એવાં, સૂનાં દેવાલયો પહેલાંની જેમ ચમકતાં નથી.
2.71.41
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञ्गोष्ठ्यस्तथाविधाः ।
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥ २.७१.४१ ॥
દેવતાઓની મૂર્તિઓ ફેંકી દેવાયેલી છે, યજ્ઞસભાઓ પણ એવી જ; ફૂલની દુકાનોમાં અને આજે વસ્તુઓની દુકાનોમાં પણ શોભા નથી.
2.71.42
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।
ध्यानसम्विग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥ २.७१.४२ ॥
આજે વેપારીઓ પણ પહેલાંની જેમ અહીં દેખાતા નથી; ચિંતાથી હૃદય વ્યાકુળ, વેપાર નષ્ટ થવાથી બંધાયેલા.
2.71.43
देवायतनचैत्येषुदीनाः पक्षिगणास्तथा ॥ २.७१.४३ ॥
દેવાલયો અને ચૈત્યોમાં પણ પક્ષીઓનાં ટોળાં એ જ રીતે દીન દેખાતાં હતાં.
2.71.44
मलिनम् च अश्रु पूर्ण अक्षम् दीनम् ध्यान परम् कृशम् ।
सस्त्री पुम्सम् च पश्यामि जनम् उत्कण्ठितम् पुरे ॥ २.७१.४४ ॥
નગરમાં મલિન, આંસુભરી આંખોવાળાં, દીન, ચિંતામાં ડૂબેલાં, કૃશ એવાં સ્ત્રી-પુરુષો ઉત્કંઠિત દેખાય છે.
2.71.45
तानि अनिष्टानि अयोध्यायाम् प्रेक्ष्य राज गृहम् ययौ ॥ २.७१.४५ ॥
અયોધ્યામાં એ અશુભ લક્ષણો જોઈને તેઓ રાજગૃહ તરફ ગયા.
2.71.46
ताम् शून्य शृन्ग अटक वेश्म रथ्याम् ।
रजो अरुण द्वार कपाट यन्त्राम् ।
दृष्ट्वा पुरीम् इन्द्र पुरी प्रकाशाम् ।
दुह्खेन सम्पूर्णतरः बभूव ॥ २.७१.४६ ॥
ખાલી શિખરો અને અટારીઓ, ધૂળથી લાલ થયેલી શેરીઓ, દ્વાર-કમાડવાળી, ઇન્દ્રપુરી જેવી પ્રકાશતી એ નગરીને જોઈને તેઓ દુઃખથી વધુ ભરાઈ ગયા.
2.71.47
बहूनि पश्यन् मनसो अप्रियाणि ।
यानि अन्न्यदा न अस्य पुरे बभूवुः ।
अवाक् शिरा दीन मना नहृष्टः ।
पितुर् महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ २.७१.४७ ॥
એ નગરમાં પહેલાં ક્યારેય ન હતાં એવાં અનેક અપ્રિય દૃશ્યો તેમણે જોયાં. માથું નમાવીને, મન દુઃખી કરીને, આનંદ વિના એ મહાત્મા પિતાના ભવનમાં પ્રવેશ્યા.