वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.71
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.71.1
स प्रान् मुखो राज गृहात् अभिनिर्याय वीर्यवान् ।
ततः सुदामाम् द्युतिमान् सम्तीर्वावेक्ष्य ताम् नदीम् ॥ २.७१.१ ॥
वीर्यवान तो राजगृहातून पूर्वाभिमुख होऊन निघाला. नंतर द्युतिमान सुदामा नदी ओलांडून तिला पाहू लागला.
2.71.2
ह्लादिनीम् दूर पाराम् च प्रत्यक् स्रोतः तरन्गिणीम् ।
शतद्रूम् अतरत् श्रीमान् नदीम् इक्ष्वाकु नन्दनः ॥ २.७१.२ ॥
आह्लादक, दूरच्या किनाऱ्यांची, पश्चिमेकडे वाहणारी, लाटांची शतद्रू नदी श्रीमान इक्ष्वाकुनंदनाने ओलांडली.
2.71.3
एल धाने नदीम् तीर्त्वा प्राप्य च अपर पर्पटान् ।
शिलाम् आकुर्वतीम् तीर्त्वा आग्नेयम् शल्य कर्तनम् ॥ २.७१.३ ॥
एलधान नदी ओलांडून, अपर पर्पटांपर्यंत पोहोचून, शिला आणि आकुर्वती नदी ओलांडून आग्नेय शल्यकर्तनाला पोहोचले.
2.71.4
सत्य सम्धः शुचिः श्रीमान् प्रेक्षमाणः शिला वहाम् ।
अत्ययात् स महा शैलान् वनम् चैत्र रथम् प्रति ॥ २.७१.४ ॥
सत्यप्रतिज्ञ, शुचि, श्रीमान तो शिलावहा नदी पाहत महापर्वत ओलांडून चैत्ररथ वनाकडे गेला.
2.71.5
सरस्वतीम् च गङ्गाम् च उग्मेन प्रतिपद्य च ।
उत्तरम् वीरमत्स्यानाम् भारुण्डम् प्राविशद्वनम् ॥ २.७१.५ ॥
सरस्वती आणि गंगा प्रचंड वेगाने ओलांडून, वीरमत्स्यांच्या उत्तरेकडील भारुण्ड वनात प्रवेश केला.
2.71.6
वेगिनीम् च कुलिन्ग आख्याम् ह्रादिनीम् पर्वत आवृताम् ।
यमुनाम् प्राप्य सम्तीर्णो बलम् आश्वासयत् तदा ॥ २.७१.६ ॥
वेगवती, कुलिंग नावाच्या, आह्लादक, पर्वतांनी वेढलेल्या यमुनेपर्यंत पोहोचून ओलांडून, तेव्हा सैन्याला धीर दिला.
2.71.7
शीतीकृत्य तु गात्राणि क्लान्तान् आश्वास्य वाजिनः ।
तत्र स्नात्वा च पीत्वा च प्रायात् आदाय च उदकम् ॥ २.७१.७ ॥
थकलेल्या घोड्यांचे अंग थंड करून, त्यांना धीर देऊन, तेथे स्नान करून व पाणी पिऊन आणि पाणीही सोबत घेऊन ते पुढे गेले.
2.71.8
राज पुत्रः महा अरण्यम् अनभीक्ष्ण उपसेवितम् ।
भद्रः भद्रेण यानेन मारुतः खम् इव अत्ययात् ॥ २.७१.८ ॥
राजपुत्राने फारसे लोक न जाणारे ते महारण्य भद्र नावाच्या उत्तम रथातून, वारा आकाश ओलांडतो तसे ओलांडले.
2.71.9
भागीरथीम् दुष्प्रतरामम्शुधाने महानदीम् ।
उपायाद्राघवस्तूर्णम् प्राग्वटे विश्रुते पुरे ॥ २.७१.९ ॥
राघवांनी लवकर भागीरथी नावाच्या त्या महानदीजवळ पोहोचले — जिला पार करणे कठीण, सूर्यकिरणांसारख्या प्रवाहाची — आणि प्रसिद्ध प्राग्वट नगराजवळ आले.
2.71.10
स गङ्गाम् प्राग्वटे तीर्त्वे समायात्कुटिकोष्ठिकाम् ।
सबलस्ताम् स तीर्त्वाथ समायाद्धर्मवर्धनम् ॥ २.७१.१० ॥
ते प्राग्वट तीर्थावर गंगेजवळ सैन्यासह कुटिकोष्ठिका येथे आले; नंतर ती ओलांडून धर्मवर्धन येथे आले.
2.71.11
तोरणम् दक्षिण अर्धेन जम्बू प्रस्थम् उपागमत् ।
वरूथम् च ययौ रम्यम् ग्रामम् दशरथ आत्मजः ॥ २.७१.११ ॥
तोरणाच्या दक्षिण बाजूने ते जंबूप्रस्थाजवळ आले; दशरथपुत्र वरूथ नावाच्या रम्य गावाकडे गेले.
2.71.12
तत्र रम्ये वने वासम् कृत्वा असौ प्रान् मुखो ययौ ।
उद्यानम् उज्जिहानायाः प्रियका यत्र पादपाः ॥ २.७१.१२ ॥
तेथे रम्य अरण्यात मुक्काम करून ते पूर्वाभिमुख होऊन निघाले — उज्जिहानेच्या उद्यानाकडे, जिथे प्रियक वृक्ष आहेत.
2.71.13
सालाम्स् तु प्रियकान् प्राप्य शीघ्रान् आस्थाय वाजिनः ।
अनुज्ञाप्य अथ भरतः वाहिनीम् त्वरितः ययौ ॥ २.७१.१३ ॥
साल आणि प्रियक वृक्षांजवळ पोहोचून, वेगवान घोड्यांवर आरूढ होऊन, नंतर सेनेला निरोप देऊन भरत त्वरेने पुढे गेला.
2.71.14
वासम् कृत्वा सर्व तीर्थे तीर्त्वा च उत्तानकाम् नदीम् ।
अन्या नदीः च विविधाः पार्वतीयैः तुरम् गमैः ॥ २.७१.१४ ॥
सर्वतीर्थावर मुक्काम करून, उत्तानका नदी ओलांडून, पर्वतीय घोड्यांच्या साहाय्याने इतर विविध नद्याही ओलांडून.
2.71.15
हस्ति पृष्ठकम् आसाद्य कुटिकाम् अत्यवर्तत ।
ततार च नर व्याघ्रः लौहित्ये स कपीवतीम् ॥ २.७१.१५ ॥
हत्तीच्या पाठीवर बसून त्याने कुटिका ओलांडली; नरश्रेष्ठ भरताने लौहित्यावर कपीवती नदी पार केली.
2.71.16
एक साले स्थाणुमतीम् विनते गोमतीम् नदीम् ।
कलिन्ग नगरे च अपि प्राप्य साल वनम् तदा ॥ २.७१.१६ ॥
एकसाल येथे स्थाणुमती नदी आणि विनत येथे गोमती नदी (ओलांडली); कलिंग नगरात पोहोचून तेव्हा साल वनात पोहोचला.
2.71.17
भरतः क्षिप्रम् आगच्चत् सुपरिश्रान्त वाहनः ।
वनम् च समतीत्य आशु शर्वर्याम् अरुण उदये ॥ २.७१.१७ ॥
भरत लवकर आला; त्याची वाहने अत्यंत थकली होती; वन ओलांडून, रात्री सरल्यावर अरुणोदयाच्या वेळी (पोहोचला).
2.71.18
अयोध्याम् मनुना राज्ञा निर्मिताम् स ददर्श ह ।
ताम् पुरीम् पुरुष व्याघ्रः सप्त रात्र उषिटः पथि ॥ २.७१.१८ ॥
मनु राजाने निर्मिलेली अयोध्या त्याने पाहिली; वाटेत सात रात्री राहून त्या नगरीला त्या नरश्रेष्ठाने पाहिले.
2.71.19
अयोध्याम् अग्रतः दृष्ट्वा रथे सारथिम् अब्रवीत् ।
एषा न अतिप्रतीता मे पुण्य उद्याना यशस्विनी ॥ २.७१.१९ ॥
समोर अयोध्या दिसताच रथात बसलेल्या सारथ्याला ते म्हणाले: पुण्य उद्यानांनी युक्त ही यशस्विनी नगरी आता मला फारशी प्रिय वाटत नाही.
2.71.20
अयोध्या दृश्यते दूरात् सारथे पाण्डु मृत्तिका ।
यज्वभिर् गुण सम्पन्नैः ब्राह्मणैः वेद पारगैः ॥ २.७१.२० ॥
हे सारथी, दुरून अयोध्या फिकट मातीच्या (भिंतींची) दिसते; तेथे यज्ञ करणारे, गुणसंपन्न, वेदपारंगत ब्राह्मण राहतात.
2.71.21
भूयिष्ठम् ऋषैः आकीर्णा राज ऋषि वर पालिता ।
अयोध्यायाम् पुरा शब्दः श्रूयते तुमुलो महान् ॥ २.७१.२१ ॥
बहुतांश ऋषींनी भरलेली, श्रेष्ठ राजर्षींनी पालन केलेली (ही नगरी). पूर्वी अयोध्येत मोठा व गोंधळाचा आवाज ऐकू येत असे.
2.71.22
समन्तान् नर नारीणाम् तम् अद्य न शृणोम्य् अहम् ।
उद्यानानि हि साय अह्ने क्रीडित्वा उपरतैः नरैः ॥ २.७१.२२ ॥
सर्व बाजूंनी स्त्रीपुरुषांचा तो आवाज आज मला ऐकू येत नाही. दिवसा व संध्याकाळी उद्यानांत खेळून लोक आता विसावले आहेत.
2.71.23
समन्तात् विप्रधावद्भिः प्रकाशन्ते मम अन्यदा ।
तानि अद्य अनुरुदन्ति इव परित्यक्तानि कामिभिः ॥ २.७१.२३ ॥
पूर्वी चहूकडे लोक धावत असताना ती मला तेजस्वी दिसत. आज प्रेमिकांनी सोडलेली ती जणू रडत आहेत असे वाटते.
2.71.24
अरण्य भूता इव पुरी सारथे प्रतिभाति मे ।
न हि अत्र यानैः दृश्यन्ते न गजैः न च वाजिभिः ॥ २.७१.२४ ॥
हे सारथी, ही नगरी मला अरण्यासारखी भासते. येथे वाहने, हत्ती किंवा घोडे दिसत नाहीत.
2.71.25
निर्यान्तः वा अभियान्तः वा नर मुख्या यथा पुरम् ।
उद्यानानि पुरा भान्ति मत्तप्रमुदितानि च ॥ २.७१.२५ ॥
पूर्वी नगरातून बाहेर जाणारे किंवा आत येणारे श्रेष्ठ पुरुष असत, आणि मद्याने धुंद व आनंदी लोकांमुळे उद्याने शोभून दिसत.
2.71.26
जनानाम् रतिसम्योगेष्वत्यन्तगुणवन्ति च ।
तान्येतान्यद्य वश्यामि निरानन्दानि सर्वशः ॥ २.७१.२६ ॥
लोकांच्या सुखसंगमांमध्ये अत्यंत गुणवान असलेली ही ठिकाणे आज मी पूर्णपणे आनंदशून्य म्हणून सांगेन.
2.71.27
स्रस्तपर्णैरनुपथम् विक्रोशद्भिरिव द्रुमैः ।
नाद्यापि श्रूयते शब्दो मत्तानाम् मृगपक्षिणाम् ॥ २.७१.२७ ॥
गळलेल्या पानांचे वृक्ष वाटेवर रडत असल्यासारखे आहेत, तरी आजही मदमस्त पशुपक्ष्यांचा आवाज ऐकू येत नाही.
2.71.28
सम्रक्ताम् मधुराम् वाणीम् कलम् व्याहरताम् बहु ।
चन्दनागुरुसम्पृक्तो धूपसम्मूर्चितोऽतुलः ॥ २.७१.२८ ॥
पुष्कळ लोक स्पष्ट आणि मधुर वाणीने मृदू बोलत असत; चंदन व अगरूमिश्रित धूपाचा अतुल्य सुगंध दरवळत असे.
2.71.29
प्रवाति पवनः श्रीमान् किम् नु नाद्य यथापुरम् ।
भेरीमृदङ्गवीणानाम् कोणसम्घट्टितः पुनः ॥ २.७१.२९ ॥
ते तेजस्वी वारे आज पूर्वीप्रमाणे का वाहत नाही? भेरी, मृदंग व वीणा यांच्या कोनांना आदळून ते पुन्हा निनादत असे.
2.71.30
किमद्य शब्दो विरतः सदाऽदीनगतिः पुरा ।
अनिष्टानि च पापानि पश्यामि विविधानि च ॥ २.७१.३० ॥
पूर्वी सदैव अखंड वेगाने चालणारा तो आवाज आज का थांबला? अनेक प्रकारची अनिष्ट आणि पापमय चिन्हे मी पाहत आहे.
2.71.31
निमित्तानि अमनोज्ञानि तेन सीदति ते मनः ।
सर्वथा कुशलम् सूत दुर्लभम् मम बन्धुषु ॥ २.७१.३१ ॥
अशुभ शकुन आहेत; म्हणून तुझे मन खिन्न आहे. हे सारथी, माझ्या बांधवांमध्ये सर्वथा कुशल मिळणे दुर्लभ आहे.
2.71.32
तथा ह्यसति सम्मोहे हृदयम् सीदतीव मे ।
विषण्णः शान्तहृदयस्त्रस्तः सुलुलितेन्द्रियः ॥ २.७१.३२ ॥
तसेच, खोट्या मोहातही माझे हृदय बुडाल्यासारखे वाटते. मी खिन्न, भयभीत असून माझ्या इंद्रियांना अतिशय कंप सुटला आहे.
2.71.33
भरतः प्रविवेशाशु पुरीमिक्ष्वाकुपालिताम् ।
द्वारेण वैजयन्तेन प्राविशत् श्रान्त वाहनः ॥ २.७१.३३ ॥
भरत लवकरच इक्ष्वाकु-वंशीयांनी पालन केलेल्या नगरीत प्रवेश केला. थकलेल्या वाहनांसह वैजयंत नावाच्या द्वारातून तो आत गेला.
2.71.34
द्वाह्स्थैः उत्थाय विजयम् पृष्टः तैः सहितः ययौ ।
स तु अनेक अग्र हृदयो द्वाह्स्थम् प्रत्यर्च्य तम् जनम् ॥ २.७१.३४ ॥
द्वारावरील लोक उठून विजयाच्या शुभेच्छा देत त्याची खुशाली विचारू लागले. त्यांच्यासह तो गेला; पण त्याचे मन अनेक विचारांत गुंतलेले होते. द्वारपालाला व त्या लोकांना त्याने आदराने प्रतिसत्कार केला.
2.71.35
सूतम् अश्व पतेः क्लान्तम् अब्रवीत् तत्र राघवः ।
किमहम् त्वरयानीतः कारणेन विनानघ ॥ २.७१.३५ ॥
तेथे राघव थकलेल्या सारथ्याला म्हणाला— हे निष्पाप, कोणतेही कारण नसताना मला इतक्या घाईने का आणलेस?
2.71.36
अशुभाशङ्कि हृदयम् शीलम् च पततीव मे ।
श्रुता नो यादृशाः पूर्वम् नृपतीनाम् विनाशने ॥ २.७१.३६ ॥
अशुभाच्या भीतीने माझे हृदय व्यापले आहे, आणि माझा स्वभावही कोसळत असल्यासारखा वाटतो. पूर्वी राजांच्या विनाशाच्या वेळी अशाच गोष्टी घडल्याचे आम्ही ऐकले आहे.
2.71.37
आकाराः तान् अहम् सर्वान् इह पश्यामि सारथे ।
सम्मार्जनविहीनानि परुषाण्युपलक्षये ॥ २.७१.३७ ॥
हे सारथी, येथे ती सर्व चिन्हे मी पाहत आहे — झाडलोट न केलेली, रुक्ष आणि दुर्लक्षित.
2.71.38
असम्यतकवाटानि श्रीविहीनानि सर्वशः ।
बलिकर्मविहीनानि धूपसम्मेदनेन च ॥ २.७१.३८ ॥
दारे नीट लावलेली नाहीत, सर्वत्र शोभाहीन, बलिकर्म नसलेली आणि धुपाच्या धुराचा संयोग नसलेली.
2.71.39
अनाशितकुटुम्बानि प्रभाहीनजनानि च ।
अलक्स्मीकानि पश्यामि कुटुम्बिभवनान्यहम् ॥ २.७१.३९ ॥
कुटुंबांनी जेवण न केलेली, माणसे तेजहीन, अलक्ष्मीने ग्रासलेली गृहस्थांची घरे मी पाहत आहे.
2.71.40
अपेतमाल्यशोभानि असम्मृष्टाजिराणि च ।
देवागाराणि शून्यानि न चाभान्ति यथापुरम् ॥ २.७१.४० ॥
माळांची शोभा निघून गेलेली, अंगणे झाडलेली नसलेली, ओस देवालये पूर्वीसारखी प्रकाशत नाहीत.
2.71.41
देवतार्चाः प्रविद्धाश्च यज्ञ्गोष्ठ्यस्तथाविधाः ।
माल्यापणेषु राजन्ते नाद्य पण्यानि वा तथा ॥ २.७१.४१ ॥
देवतांच्या मूर्ती फेकल्या गेल्या आहेत, यज्ञसभाही तशाच; फुलांच्या दुकानांत आणि आज वस्तूंच्या दुकानांतही शोभा दिसत नाही.
2.71.42
दृश्यन्ते वणिजोऽप्यद्य न यथापूर्वमत्रवै ।
ध्यानसम्विग्नहृदयाः नष्टव्यापारयन्त्रिताः ॥ २.७१.४२ ॥
आज व्यापारीही पूर्वीसारखे येथे दिसत नाहीत; मनात चिंतेने व्याकुळ, व्यापार बुडाल्याने जखडलेले.
2.71.43
देवायतनचैत्येषुदीनाः पक्षिगणास्तथा ॥ २.७१.४३ ॥
देवालये आणि चैत्यांमध्येही पक्ष्यांचे थवेही तसेच दीन दिसत होते.
2.71.44
मलिनम् च अश्रु पूर्ण अक्षम् दीनम् ध्यान परम् कृशम् ।
सस्त्री पुम्सम् च पश्यामि जनम् उत्कण्ठितम् पुरे ॥ २.७१.४४ ॥
नगरात मलिन, अश्रूंनी भरलेल्या डोळ्यांचे, दीन, चिंतामग्न, कृश असे स्त्री-पुरुष उत्कंठित दिसत आहेत.
2.71.45
तानि अनिष्टानि अयोध्यायाम् प्रेक्ष्य राज गृहम् ययौ ॥ २.७१.४५ ॥
अयोध्येतील ती अशुभ लक्षणे पाहून ते राजगृहाकडे गेले.
2.71.46
ताम् शून्य शृन्ग अटक वेश्म रथ्याम् ।
रजो अरुण द्वार कपाट यन्त्राम् ।
दृष्ट्वा पुरीम् इन्द्र पुरी प्रकाशाम् ।
दुह्खेन सम्पूर्णतरः बभूव ॥ २.७१.४६ ॥
रिकामी शिखरे व अटारी, धुळीने लाल झालेले रस्ते, दारे-कवाडे असलेली, इंद्रपुरीसारखी तेजस्वी ती नगरी पाहून ते दुःखाने अधिकच भरून गेले.
2.71.47
बहूनि पश्यन् मनसो अप्रियाणि ।
यानि अन्न्यदा न अस्य पुरे बभूवुः ।
अवाक् शिरा दीन मना नहृष्टः ।
पितुर् महात्मा प्रविवेश वेश्म ॥ २.७१.४७ ॥
त्या नगरात पूर्वी कधी नव्हती अशी अनेक मनाला न आवडणारी दृश्ये त्यांनी पाहिली. मान खाली घालून, मन दुःखी होऊन, आनंद न वाटता त्या महात्म्याने पित्याच्या वाड्यात प्रवेश केला.