Vālmīki Rāmāyaṇa · Sarga 2.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.72.1
अपश्यम्स् तु ततः तत्र पितरम् पितुर् आलये ।
जगाम भरतः द्रष्टुम् मातरम् मातुर् आलये ॥ २.७२.१ ॥
There Bharata first saw his father in the father's house, then went to see his mother in the mother's house.
2.72.2
अनुप्राप्तम् तु तम् दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितम् सुतम् ।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्ण मानसम् ॥ २.७२.२ ॥
Seeing her son, who had returned from exile, arrive, Kaikeyī, delighted, rose at once, leaving her golden seat.
2.72.3
स प्रविश्य एव धर्म आत्मा स्व गृहम् श्री विवर्जितम् ।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याः चरणौ शुभौ ॥ २.७२.३ ॥
Having entered his own house, now bereft of splendour, the righteous-souled Bharata saw his mother and clasped her two auspicious feet.
2.72.4
सा तम् मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४ ॥
She smelled the head of the glorious Bharata, embraced him, seated him on her lap, and began to question him.
2.72.5
अद्य ते कतिचित् रात्र्यः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अपि न अध्व श्रमः शीघ्रम् रथेन आपततः तव ॥ २.७२.५ ॥
Only a few nights have passed since you left your maternal grandfather's house; surely the weariness of the road has not troubled you, having come swiftly by chariot?
2.72.6
आर्यकः ते सुकुशलो युधा जिन् मातुलः तव ।
प्रवासाच् च सुखम् पुत्र सर्वम् मे वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.६ ॥
Your grandfather is well, and your maternal uncle Yudhājit is well. Son, you ought to tell me all the good news of your journey.
2.72.7
एवम् पृष्ठः तु कैकेय्या प्रियम् पार्थिव नन्दनः ।
आचष्ट भरतः सर्वम् मात्रे राजीव लोचनः ॥ २.७२.७ ॥
Thus questioned by Kaikeyī, Bharata, the king's son, the lotus-eyed one, told his mother all the pleasant news.
2.72.8
अद्य मे सप्तमी रात्रिः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अम्बायाः कुशली तातः युधाजिन् मातुलः च मे ॥ २.७२.८ ॥
Today is the seventh night since I left the house of my noble grandfather. Mother is well, father is well, and my maternal uncle Yudhājit is well.
2.72.9
यन् मे धनम् च रत्नम् च ददौ राजा परम् तपः ।
परिश्रान्तम् पथि अभवत् ततः अहम् पूर्वम् आगतः ॥ २.७२.९ ॥
The wealth and jewels the king gave me wearied me on the road, so I came on ahead.
2.72.10
राज वाल्य हरैः दूतैः त्वर्यमाणो अहम् आगतः ।
यद् अहम् प्रष्टुम् इच्चामि तत् अम्बा वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.१० ॥
Hurried on by the king's swift messengers, I have come. What I wish to ask, mother, you ought to tell me.
2.72.11
शून्यो अयम् शयनीयः ते पर्यन्को हेम भूषितः ।
न च अयम् इक्ष्वाकु जनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥ २.७२.११ ॥
This bed of yours, adorned with gold, is empty, and the people of Ikṣvāku do not appear joyful to me.
2.72.12
राजा भवति भूयिष्ठ्गम् इह अम्बाया निवेशने ।
तम् अहम् न अद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्चन्न् इह आगतः ॥ २.७२.१२ ॥
The king usually stays here in mother's house; yet today I do not see him, though I came here wishing to see him.
2.72.13
पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तम् मम आख्याहि पृच्चतः ।
आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥ २.७२.१३ ॥
I will clasp my father's feet. Mother, tell me, who am asking: or is he in the dwelling of my eldest mother Kausalyā?
2.72.14
तम् प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम् ।
अजानन्तम् प्रजानन्ती राज्य लोभेन मोहिता ॥ २.७२.१४ ॥
Kaikeyī answered him, as if pleasing, yet dreadful and unpleasant, deluded by greed for the kingdom, knowing yet speaking to one who did not know.
2.72.15
या गतिः सर्व भूतानाम् ताम् गतिम् ते पिता गतः ।
राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सताम् गतिः ॥ २.७२.१५ ॥
The same destination that all beings reach, your father has gone to: the king, great-souled, radiant, sacrificer, the refuge of the good.
2.72.16
तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् धर्म अभिजनवान् शुचिः ।
पपात सहसा भूमौ पितृ शोक बल अर्दितः ॥ २.७२.१६ ॥
Hearing those words, Bharata, righteous, of noble birth and pure, suddenly fell to the ground, overwhelmed by the force of grief for his father.
2.72.17
हा हातोऽस्मीति कृपणाम् दीनाम् वाचमुदीरयन् ।
निपपात महाबाहुर्बाहु विक्षिप्य वीर्यवान् ॥ २.७२.१७ ॥
"Alas! Alas! I am undone!" uttering such pitiful and wretched words, the mighty-armed, valiant Bharata flung out his arms and fell.
2.72.18
ततः शोकेन सम्वीतः पितुर् मरण दुह्खितः ।
विललाप महा तेजा भ्रान्त आकुलित चेतनः ॥ २.७२.१८ ॥
Then Bharata, enveloped in grief, afflicted by his father's death, the one of great splendour, bewildered and with a troubled mind, began to lament.
2.72.19
एतत् सुरुचिरम् भाति पितुर् मे शयनम् पुरा ।
शशिनेवामलम् रात्रौ गगनम् तोयदात्यये ॥ २.७२.१९ ॥
How lovely this couch of my father once appeared, like the spotless sky at night lit by the moon, when the rains had passed.
2.72.20
तत् इदम् न विभाति अद्य विहीनम् तेन धीमता ।
व्योमेव श्शिना हीनमप्भुष्क इव सागरः ॥ २.७२.२० ॥
Deprived of that wise father, it does not shine as it did; it is like the sky without the moon, or the ocean dried up.
2.72.21
बाष्पमुत्सृज्य कण्ठे स्वात्मना परिपीडितः ।
आच्चाद्य वदनम् श्रीमद्वस्त्रेण जयताम् वरः ॥ २.७२.२१ ॥
The best of victors, deeply afflicted within himself as tears welled in his throat, covered his glorious face with a cloth.
2.72.22
तम् आर्तम् देव सम्काशम् समीक्ष्य पतितम् भुवि ।
निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धम् परशुना वने ॥ २.७२.२२ ॥
Seeing that afflicted one, equal to a god, fallen upon the ground like the trunk of a sāla tree cut down by an axe in the forest.
2.72.23
मत्तमातङ्गसम्काशम् चन्द्रार्कसदृशम् भुवः ।
उत्थापयित्वा शोक आर्तम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २.७२.२३ ॥
Lifting him from the ground, he who was like a rutting elephant and like the sun and moon, afflicted with grief, he spoke these words.
2.72.24
उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ किम् शेषे राज पुत्र महा यशः ।
त्वद् विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः ॥ २.७२.२४ ॥
Rise, rise! O prince of great fame, why do you lie there? Good men like you, esteemed in the assembly, do not grieve.
2.72.25
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोनुगा ।
बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥ २.७२.२५ ॥
Your intellect, entitled to gift and sacrifice, following good conduct, learning and speech, O intelligent one, is like the radiance in the sun's abode.
2.72.26
स रुदत्या चिरम् कालम् भूमौ विपरिवृत्य च ।
जननीम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृतः ॥ २.७२.२६ ॥
Weeping for a long time, rolling on the ground, overwhelmed by many sorrows, he spoke these words to his mother.
2.72.28
अभिषेक्ष्यति रामम् तु राजा यज्ञम् नु यक्ष्यति ।
तत् इदम् हि अन्यथा भूतम् व्यवदीर्णम् मनो मम ।
पितरम् यो न पश्यामि नित्यम् प्रिय हिते रतम् ॥ २.७२.२८ ॥
The king will consecrate Rāma and surely will perform the sacrifice; but that has turned otherwise, and my mind is torn apart, for I do not see my father, who was always devoted to the welfare of his dear ones.
2.72.29
अम्ब केन अत्यगात् राजा व्याधिना मय्य् अनागते ।
धन्या राम आदयः सर्वे यैः पिता सम्स्कृतः स्वयम् ॥ २.७२.२९ ॥
Mother, by what illness did the king depart before I arrived? Blessed are Rāma and all the others, by whom the father was himself duly honored with the funeral rites.
2.72.30
न नूनम् माम् महा राजः प्राप्तम् जानाति कीर्तिमान् ।
उपजिघ्रेद्द् हि माम् मूर्ध्नि तातः सम्नम्य सत्वरम् ॥ २.७२.३० ॥
Surely the great and famed king does not know that I have arrived; if he knew, my father would bend down and quickly smell my head.
2.72.31
क्व स पाणिः सुख स्पर्शः तातस्य अक्लिष्ट कर्मणः ।
येन माम् रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णम् परिमार्जति ॥ २.७२.३१ ॥
Where is that hand of my father, of pleasant touch, of effortless deeds, by which he would again and again wipe me when I was soiled with dust?
2.72.32
यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो अस्मि धीमतः ।
तस्य माम् शीघ्रम् आख्याहि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः ॥ २.७२.३२ ॥
He who is my brother, father and kinsman, whose servant I am — tell me quickly of that wise Rāma, the one of untiring deeds.
2.72.33
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः ।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हि इदानीम् गतिर् मम ॥ २.७२.३३ ॥
For the noble one who knows dharma, the father is indeed the eldest. I will seize his feet; for he alone is now my refuge.
2.72.34
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।
आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्य विक्रमः ॥ २.७२.३४ ॥
What did my father, the king — knower of dharma, constant in dharma, firm in truth and vow, valiant in truth — say to the noble one?
2.72.36
पश्चिमम् साधु सम्देशम् इच्चामि श्रोतुम् आत्मनः ।
राम इति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मण इति च ।
स महात्मा परम् लोकम् गतः गतिमताम् वरः ॥ २.७२.३६ ॥
I wish to hear his last good message. Lamenting, 'Alas Rāma, alas Sītā, alas Lakṣmaṇa,' that great soul, best of those who have a goal, went to the highest world.
2.72.37
इमाम् तु पश्चिमाम् वाचम् व्याजहार पिता तव ।
काल धर्म परिक्षिप्तः पाशैः इव महा गजः ॥ २.७२.३७ ॥
Your father spoke this last word, as a great elephant caught in nooses, encircled by time and dharma.
2.72.38
सिद्ध अर्थाः तु नरा रामम् आगतम् सीतया सह ।
लक्ष्मणम् च महा बाहुम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥ २.७२.३८ ॥
The people whose aims are fulfilled will see Rāma returned together with Sītā, and mighty-armed Lakṣmaṇa too, come back again.
2.72.39
तत् श्रुत्वा विषसाद एव द्वितीया प्रिय शम्सनात् ।
विषण्ण वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्च मातरम् ॥ २.७२.३९ ॥
Hearing this, the second queen sank into despair merely from the telling of the dear news; with a downcast face she asked her mother again.
2.72.40
क्व च इदानीम् स धर्म आत्मा कौसल्य आनन्द वर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समम् गतः ॥ २.७२.४० ॥
Where now has that righteous-souled one, the increaser of Kausalyā's joy, gone together with his brother Lakṣmaṇa and Sītā?
2.72.41
तथा पृष्टा यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ।
माता अस्य युगपद् वाक्यम् विप्रियम् प्रिय शन्कया ॥ २.७२.४१ ॥
Thus questioned, the mother began to tell the truth; out of fear for her dear son, she at once spoke words unwelcome to hear.
2.72.42
स हि राज सुतः पुत्र चीर वासा महा वनम् ।
दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मण अनुचरः गतः ॥ २.७२.४२ ॥
That king's son, your own son, clad in bark garments and following Lakṣmaṇa, has gone with Vaidehī Sītā into the great forest, the Daṇḍaka.
2.72.43
तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः भ्रातुः चारित्र शन्कया ।
स्वस्य वम्शस्य माहात्म्यात् प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४३ ॥
Hearing this, Bharata was frightened; from doubt about his brother's conduct, and mindful of the greatness of his own line, he began to ask.
2.72.44
कच्चिन् न ब्राह्मण वधम् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कच्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४४ ॥
Has Rāma not slain any brahmin? And has he not harmed any innocent person, whether rich or poor?
2.72.45
कच्चिन् न पर दारान् वा राज पुत्रः अभिमन्यते ।
कस्मात् स दण्डक अरण्ये भ्रूणहा इव विवासितः ॥ २.७२.४५ ॥
Did the king's son covet the wives of others? If not, why was he banished to the Daṇḍaka forest like one who has slain an unborn child?
2.72.46
अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् ।
तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ २.७२.४६ ॥
Then his fickle mother, acknowledging her own deed as it truly was, began to speak in the manner natural to a woman.
2.72.47
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।
उवाच वचनम् हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥ २.७२.४७ ॥
When the great-souled Bharata had spoken thus, Kaikeyī, gladdened, foolish yet thinking herself wise, spoke these words.
2.72.48
न ब्राह्मण धनम् किम्चिद्द् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कश्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४८ ॥
Rāma has never taken the wealth of any brahmin, nor has he harmed any innocent person, rich or poor.
2.72.49
न रामः पर दारामः च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति ।
मया तु पुत्र श्रुत्वा एव रामस्य एव अभिषेचनम् ॥ २.७२.४९ ॥
Rāma does not even lift his eyes to look at the wives of others. But, son, the moment I heard of Rāma's consecration—
2.72.50
याचितः ते पिता राज्यम् रामस्य च विवासनम् ।
स स्व वृत्तिम् समास्थाय पिता ते तत् तथा अकरोत् ॥ २.७२.५० ॥
Your father was asked for the kingdom and for Rāma's banishment; he held to his word and did just that.
2.72.51
रामः च सह सौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ।
तम् अपश्यन् प्रियम् पुत्रम् मही पालो महा यशाः ॥ २.७२.५१ ॥
Rāma and Saumitri (Lakṣmaṇa) had been sent away together with Sītā. Not seeing his beloved son, the great-famed protector of the earth…
2.72.52
पुत्र शोक परिद्यूनः पन्चत्वम् उपपेदिवान् ।
त्वया तु इदानीम् धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम् ॥ २.७२.५२ ॥
Worn down by grief for his son, he has come to death. O knower of dharma, now let kingship be taken up by you.
2.72.53
त्वत् कृते हि मया सर्वम् इदम् एवम् विधम् कृतम् ।
मा शोकम् मा च सम्तापम् धैर्यमाश्रय पुत्रक ॥ २.७२.५३ ॥
For your sake indeed I have done all this in this way. Do not grieve, do not be anguished, my son; take refuge in steadfastness.
2.72.54
त्वदधीना हि नगरी राज्यम् चैतदनामयम् ।
तत् पुत्र शीघ्रम् विधिना विधिज्ञैः ।
वसिष्ठ मुख्यैः सहितः द्विज इन्द्रैः ।
सम्काल्य राजानम् अदीन सत्त्वम् ।
आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व ॥ २.७२.५४ ॥
Under your authority alone this city and this kingdom are free from harm. Therefore, my son, quickly, in accordance with rule, together with those who know the rites and the foremost brahmins headed by Vasiṣṭha, arrange the king and have yourself consecrated on the earth.