والمیکی رامائن · سرگ 2.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.72.1
अपश्यम्स् तु ततः तत्र पितरम् पितुर् आलये ।
जगाम भरतः द्रष्टुम् मातरम् मातुर् आलये ॥ २.७२.१ ॥
وہاں بھرت نے پہلے باپ کے گھر میں باپ کو دیکھا، پھر ماں کو دیکھنے ماں کے گھر گیا۔
2.72.2
अनुप्राप्तम् तु तम् दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितम् सुतम् ।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्ण मानसम् ॥ २.७२.२ ॥
جلاوطنی سے لوٹے ہوئے بیٹے کو آتا دیکھ کر کیکئی خوشی سے سونے کا آسن چھوڑ کر اٹھ کھڑی ہوئی۔
2.72.3
स प्रविश्य एव धर्म आत्मा स्व गृहम् श्री विवर्जितम् ।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याः चरणौ शुभौ ॥ २.७२.३ ॥
دھرمات्मा بھرت نے شوبھا سے خالی اپنے گھر میں داخل ہو کر ماں کو دیکھا اور اس کے شبھ قدم تھام لیے۔
2.72.4
सा तम् मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४ ॥
اس نے یشسوی بھرت کا سر سونگھا، گلے لگایا، گود میں بٹھایا اور پوچھنا شروع کیا۔
2.72.5
अद्य ते कतिचित् रात्र्यः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अपि न अध्व श्रमः शीघ्रम् रथेन आपततः तव ॥ २.७२.५ ॥
آج تمہیں نانا کے گھر سے نکلے چند ہی راتیں ہوئی ہیں؛ کیا رتھ پر جلدی آنے کے سبب راستے کی تھکن تمہیں نہیں ہوئی؟
2.72.6
आर्यकः ते सुकुशलो युधा जिन् मातुलः तव ।
प्रवासाच् च सुखम् पुत्र सर्वम् मे वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.६ ॥
تمہارے نانا خیریت سے ہیں اور تمہارا ماموں یدھاجِت بھی خیریت سے ہے۔ بیٹے، سفر کا سارا خیریت کا حال مجھے سناؤ۔
2.72.7
एवम् पृष्ठः तु कैकेय्या प्रियम् पार्थिव नन्दनः ।
आचष्ट भरतः सर्वम् मात्रे राजीव लोचनः ॥ २.७२.७ ॥
کیکئی کے یوں پوچھنے پر، شہزادے، کمل نین بھرت نے ماں کو سب خوش خبریں سنائیں۔
2.72.8
अद्य मे सप्तमी रात्रिः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अम्बायाः कुशली तातः युधाजिन् मातुलः च मे ॥ २.७२.८ ॥
آرyak کے گھر سے نکلے آج مجھے سات راتیں ہو گئی ہیں۔ ماں خیریت سے ہے، باپ خیریت سے ہے، اور میرے ماموں یودھاجित بھی خیریت سے ہیں۔
2.72.9
यन् मे धनम् च रत्नम् च ददौ राजा परम् तपः ।
परिश्रान्तम् पथि अभवत् ततः अहम् पूर्वम् आगतः ॥ २.७२.९ ॥
بادشاہ نے مجھے جو دولت اور جواہرات دیے، راستے میں ان سے میں تھک گیا؛ اس لیے میں پہلے ہی پہنچ گیا۔
2.72.10
राज वाल्य हरैः दूतैः त्वर्यमाणो अहम् आगतः ।
यद् अहम् प्रष्टुम् इच्चामि तत् अम्बा वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.१० ॥
بادشاہ کے تیز رفتار قاصدوں کی جلدی پر میں آیا ہوں۔ جو میں پوچھنا چاہتا ہوں، ماں، وہ آپ کو بتانا چاہیے۔
2.72.11
शून्यो अयम् शयनीयः ते पर्यन्को हेम भूषितः ।
न च अयम् इक्ष्वाकु जनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥ २.७२.११ ॥
تمہارا یہ سونے سے سجا ہوا پلنگ خالی ہے، اور اِکشواکو کے لوگ مجھے خوش نظر نہیں آتے۔
2.72.12
राजा भवति भूयिष्ठ्गम् इह अम्बाया निवेशने ।
तम् अहम् न अद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्चन्न् इह आगतः ॥ २.७२.१२ ॥
بادشاہ زیادہ تر یہاں، ماں کے محل میں ہوتے ہیں؛ مگر آج میں انہیں نہیں دیکھتا، انہی کو دیکھنے کی خواہش سے میں یہاں آیا ہوں۔
2.72.13
पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तम् मम आख्याहि पृच्चतः ।
आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥ २.७२.१३ ॥
میں والد کے قدم پکڑوں گا۔ اماں، پوچھنے والے مجھ کو بتاؤ — یا بڑی ماں کوشلیا کے محل میں ہیں؟
2.72.14
तम् प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम् ।
अजानन्तम् प्रजानन्ती राज्य लोभेन मोहिता ॥ २.७२.१४ ॥
اسے کیکئی نے جواب دیا — پیارے کی طرح، مگر ہولناک اور ناگوار؛ انجان کو، جانتے ہوئے بھی، حکومت کے لالچ سے مدہوش ہوکر۔
2.72.15
या गतिः सर्व भूतानाम् ताम् गतिम् ते पिता गतः ।
राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सताम् गतिः ॥ २.७२.१५ ॥
جو گتی تمام مخلوقات کی ہے، وہی گتی تمہارے والد نے پائی۔ راجا، مہاتما، تیجسوی، یگیہ کرنے والے، نیکوں کا سہارا۔
2.72.16
तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् धर्म अभिजनवान् शुचिः ।
पपात सहसा भूमौ पितृ शोक बल अर्दितः ॥ २.७२.१६ ॥
وہ بات سن کر بھرت — دھرم والے، اعلیٰ نسب، پاکیزہ — اچانک زمین پر گر پڑے؛ باپ کے غم کے زور سے ستائے ہوئے۔
2.72.17
हा हातोऽस्मीति कृपणाम् दीनाम् वाचमुदीरयन् ।
निपपात महाबाहुर्बाहु विक्षिप्य वीर्यवान् ॥ २.७२.१७ ॥
"ہائے! ہائے! میں تو مارا گیا" — ایسے دین اور درد بھرے بول کہتے ہوئے، مہاباہو وِیریہ وان بھرت بازو پھیلا کر گر پڑے۔
2.72.18
ततः शोकेन सम्वीतः पितुर् मरण दुह्खितः ।
विललाप महा तेजा भ्रान्त आकुलित चेतनः ॥ २.७२.१८ ॥
تب شوک میں گھرے، باپ کی موت سے دکھی، مہاتیجسوی بھرت، بدحواس اور پریشان دل سے نوحہ کرنے لگے۔
2.72.19
एतत् सुरुचिरम् भाति पितुर् मे शयनम् पुरा ।
शशिनेवामलम् रात्रौ गगनम् तोयदात्यये ॥ २.७२.१९ ॥
بارش کے موسم کے ختم ہونے پر رات کو چاند سے صاف آسمان کی طرح، میرے باپ کا یہ نہایت خوبصورت بستر پہلے کیسا جگمگاتا تھا۔
2.72.20
तत् इदम् न विभाति अद्य विहीनम् तेन धीमता ।
व्योमेव श्शिना हीनमप्भुष्क इव सागरः ॥ २.७२.२० ॥
اُس دانا باپ کے بغیر آج یہ پہلے کی طرح نہیں جگمگاتا؛ چاند سے خالی آسمان یا سوکھے ہوئے سمندر کی مانند ہو گیا ہے۔
2.72.21
बाष्पमुत्सृज्य कण्ठे स्वात्मना परिपीडितः ।
आच्चाद्य वदनम् श्रीमद्वस्त्रेण जयताम् वरः ॥ २.७२.२१ ॥
فاتحین میں بہترین وہ، گلے میں آنسو اُمنڈ آنے سے خود بہت بےقرار ہو کر، اپنا خوبصورت چہرہ کپڑے سے ڈھانپ لیا۔
2.72.22
तम् आर्तम् देव सम्काशम् समीक्ष्य पतितम् भुवि ।
निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धम् परशुना वने ॥ २.७२.२२ ॥
جنگل میں کلہاڑی سے کٹے ہوئے ساکھو کے تنے کی طرح، دیوتا جیسے اُس دکھی کو زمین پر گرا ہوا دیکھ کر۔
2.72.23
मत्तमातङ्गसम्काशम् चन्द्रार्कसदृशम् भुवः ।
उत्थापयित्वा शोक आर्तम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २.७२.२३ ॥
مست ہاتھی کی مانند، چاند اور سورج کے مانند اُنہیں، غم سے بےقرار اُنہیں زمین سے اٹھا کر یہ بات کہی۔
2.72.24
उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ किम् शेषे राज पुत्र महा यशः ।
त्वद् विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः ॥ २.७२.२४ ॥
اٹھیے، اٹھیے! اے عظیم شہرت والے شہزادے، کیوں لیٹے ہیں؟ آپ جیسے محفل میں معزز نیک لوگ غم نہیں کرتے۔
2.72.25
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोनुगा ।
बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥ २.७२.२५ ॥
دان اور یگیہ کی حقدار، شیل، شرُتی اور بچن کی پیروی کرنے والی تمہاری عقل، اے عقلمند، سورج کے مندر کی روشنی جیسی ہے۔
2.72.26
स रुदत्या चिरम् कालम् भूमौ विपरिवृत्य च ।
जननीम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृतः ॥ २.७२.२६ ॥
وہ دیر تک روتے ہوئے زمین پر لوٹتے رہے، اور بہت سے غموں میں گھرے ہوئے ماں سے یہ بولے۔
2.72.28
अभिषेक्ष्यति रामम् तु राजा यज्ञम् नु यक्ष्यति ।
तत् इदम् हि अन्यथा भूतम् व्यवदीर्णम् मनो मम ।
पितरम् यो न पश्यामि नित्यम् प्रिय हिते रतम् ॥ २.७२.२८ ॥
بادشاہ رام کا ابھیشیک کریں گے، ضرور یگیہ بھی کریں گے؛ مگر وہ کچھ اور ہو گیا، میرا دل پھٹ گیا ہے، کیونکہ میں اپنے باپ کو نہیں دیکھ رہا جو ہمیشہ پیاروں کی بھلائی میں لگے رہتے تھے۔
2.72.29
अम्ब केन अत्यगात् राजा व्याधिना मय्य् अनागते ।
धन्या राम आदयः सर्वे यैः पिता सम्स्कृतः स्वयम् ॥ २.७२.२९ ॥
ماں، میرے آنے سے پہلے کس بیماری سے راجا چل بسے؟ رام اور باقی سب خوش نصیب ہیں، جنہوں نے خود باپ کی آخری رسومات ادا کیں۔
2.72.30
न नूनम् माम् महा राजः प्राप्तम् जानाति कीर्तिमान् ।
उपजिघ्रेद्द् हि माम् मूर्ध्नि तातः सम्नम्य सत्वरम् ॥ २.७२.३० ॥
یقیناً مہاکیرتی مان راجا کو معلوم نہیں کہ میں آ پہنچا ہوں؛ معلوم ہوتا تو باپ جھک کر فوراً میرا سر سونگھ لیتے۔
2.72.31
क्व स पाणिः सुख स्पर्शः तातस्य अक्लिष्ट कर्मणः ।
येन माम् रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णम् परिमार्जति ॥ २.७२.३१ ॥
بے تکلف کام کرنے والے باپ کا وہ سکھ بھرے لمس والا ہاتھ کہاں ہے، جو دھول سے آلودہ مجھے بار بار پونچھ دیتا تھا؟
2.72.32
यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो अस्मि धीमतः ।
तस्य माम् शीघ्रम् आख्याहि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः ॥ २.७२.३२ ॥
جو میرا بھائی، باپ اور بندھو ہے، جس دانا کا میں غلام ہوں، اس اکلشٹ کرما رام کے بارے میں مجھے جلد بتاؤ۔
2.72.33
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः ।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हि इदानीम् गतिर् मम ॥ २.७२.३३ ॥
جو دھرم کو جانتا ہے اُس آریہ کے لیے باپ ہی بڑا ہے۔ میں اُن کے پاؤں پکڑوں گا؛ اب وہی میرا سہارا ہیں۔
2.72.34
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।
आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्य विक्रमः ॥ २.७२.३४ ॥
دھرم کو جاننے والے، دھرم میں ثابت، سچ کے پکے، دृढ وَرت، سچے پراکرم میرے باپ راجا نے آریہ سے کیا کہا؟
2.72.36
पश्चिमम् साधु सम्देशम् इच्चामि श्रोतुम् आत्मनः ।
राम इति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मण इति च ।
स महात्मा परम् लोकम् गतः गतिमताम् वरः ॥ २.७२.३६ ॥
میں اُن کا آخری نیک پیغام سننا چاہتا ہوں۔ 'ہا رام، ہا سیتا، ہا لکشمن' کہہ کر بِلکتے ہوئے وہ مہاتما، گتی والوں میں سب سے بہتر، پرمَ لوک کو چلے گئے۔
2.72.37
इमाम् तु पश्चिमाम् वाचम् व्याजहार पिता तव ।
काल धर्म परिक्षिप्तः पाशैः इव महा गजः ॥ २.७२.३७ ॥
تمہارے باپ نے یہ آخری بات کہی، جیسے پھندوں میں بندھا ہوا بڑا ہاتھی ہو، وقت اور دھرم سے گھرا ہوا۔
2.72.38
सिद्ध अर्थाः तु नरा रामम् आगतम् सीतया सह ।
लक्ष्मणम् च महा बाहुम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥ २.७२.३८ ॥
جن کی مرادیں پوری ہوں گی وہ لوگ سیتا کے ساتھ واپس آئے ہوئے رام کو، اور مہابازو لکشمن کو بھی پھر واپس آیا ہوا دیکھیں گے۔
2.72.39
तत् श्रुत्वा विषसाद एव द्वितीया प्रिय शम्सनात् ।
विषण्ण वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्च मातरम् ॥ २.७२.३९ ॥
یہ سن کر دوسری رانی، پیاری خبر سنانے ہی سے، غم میں ڈوب گئیں۔ چہرہ اداس کرکے انہوں نے پھر ماں سے پوچھا۔
2.72.40
क्व च इदानीम् स धर्म आत्मा कौसल्य आनन्द वर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समम् गतः ॥ २.७२.४० ॥
کوسلیا کی خوشی بڑھانے والا وہ دھرماتما، بھائی لکشمن اور سیتا کے ساتھ اب کہاں چلا گیا ہے؟
2.72.41
तथा पृष्टा यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ।
माता अस्य युगपद् वाक्यम् विप्रियम् प्रिय शन्कया ॥ २.७२.४१ ॥
اس طرح پوچھے جانے پر ماں سچ بتانے لگی۔ پیارے بیٹے کی فکر میں اس نے ایک ساتھ ناگوار باتیں کہیں۔
2.72.42
स हि राज सुतः पुत्र चीर वासा महा वनम् ।
दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मण अनुचरः गतः ॥ २.७२.४२ ॥
وہ شہزادہ، تیرا بیٹا، چیر کا لباس پہن کر، لکشمن کے ساتھ، ویدیہی سیتا سمیت بڑے جنگل دنڈکارنیہ کو چلا گیا ہے۔
2.72.43
तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः भ्रातुः चारित्र शन्कया ।
स्वस्य वम्शस्य माहात्म्यात् प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४३ ॥
یہ سن کر بھرت ڈر گیا۔ بھائی کے چال چلن کے شبہ اور اپنے خاندان کی عظمت کے باعث اس نے پوچھنا شروع کیا۔
2.72.44
कच्चिन् न ब्राह्मण वधम् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कच्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४४ ॥
کیا رام نے کسی برہمن کو قتل کیا ہے؟ امیر ہو یا غریب، کیا اس نے کسی بے گناہ کو ستایا ہے؟
2.72.45
कच्चिन् न पर दारान् वा राज पुत्रः अभिमन्यते ।
कस्मात् स दण्डक अरण्ये भ्रूणहा इव विवासितः ॥ २.७२.४५ ॥
کیا شہزادے نے کسی پرائی عورت کی خواہش کی تھی؟ ورنہ انہیں بھروں کے قاتل کی طرح دنڈک کے جنگل میں کیوں جلاوطن کیا گیا؟
2.72.46
अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् ।
तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ २.७२.४६ ॥
تب اس کی چنچل ماں نے اپنے عمل کو ٹھیک ٹھیک تسلیم کرتے ہوئے، عورت کی فطرت کے مطابق بولنا شروع کیا۔
2.72.47
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।
उवाच वचनम् हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥ २.७२.४७ ॥
مہاتما بھرت کے ایسا کہنے پر خوش ہو کر، اپنے آپ کو دانا سمجھنے والی احمق کیکئی نے یہ بات کہی۔
2.72.48
न ब्राह्मण धनम् किम्चिद्द् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कश्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४८ ॥
رام نے کسی برہمن کا مال نہیں چھینا؛ امیر ہو یا غریب، کسی بے گناہ کو بھی انہوں نے ستایا نہیں۔
2.72.49
न रामः पर दारामः च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति ।
मया तु पुत्र श्रुत्वा एव रामस्य एव अभिषेचनम् ॥ २.७२.४९ ॥
رام پرائی عورتوں کی طرف آنکھ اٹھا کر بھی نہیں دیکھتے۔ مگر بیٹا، رام کی تخت نشینی کی بات سنتے ہی میں—
2.72.50
याचितः ते पिता राज्यम् रामस्य च विवासनम् ।
स स्व वृत्तिम् समास्थाय पिता ते तत् तथा अकरोत् ॥ २.७२.५० ॥
تمہارے باپ سے بادشاہی اور رام کی جلاوطنی مانگی گئی؛ انہوں نے اپنے وعدے پر قائم رہتے ہوئے ویسا ہی کیا۔
2.72.51
रामः च सह सौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ।
तम् अपश्यन् प्रियम् पुत्रम् मही पालो महा यशाः ॥ २.७२.५१ ॥
رام اور سومتری لکشمن سیتا کے ساتھ روانہ کیے گئے تھے۔ اپنے پیارے بیٹے کو نہ دیکھ کر اس مہایشسوی زمین کے پالنہار نے…
2.72.52
पुत्र शोक परिद्यूनः पन्चत्वम् उपपेदिवान् ।
त्वया तु इदानीम् धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम् ॥ २.७२.५२ ॥
بیٹے کے غم سے نڈھال ہو کر وہ موت کو پہنچ گئے۔ اے دھرم کے جاننے والے، اب تم بادشاہت کی ذمہ داری سنبھالو۔
2.72.53
त्वत् कृते हि मया सर्वम् इदम् एवम् विधम् कृतम् ।
मा शोकम् मा च सम्तापम् धैर्यमाश्रय पुत्रक ॥ २.७२.५३ ॥
تمہارے ہی لیے میں نے یہ سب ایسے ہی کیا ہے۔ اے بیٹے، غم نہ کرو، سنتاپ نہ کرو، صبر کا سہارا لو۔
2.72.54
त्वदधीना हि नगरी राज्यम् चैतदनामयम् ।
तत् पुत्र शीघ्रम् विधिना विधिज्ञैः ।
वसिष्ठ मुख्यैः सहितः द्विज इन्द्रैः ।
सम्काल्य राजानम् अदीन सत्त्वम् ।
आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व ॥ २.७२.५४ ॥
تمہارے زیرِ اختیار ہی یہ شہر اور یہ سلطنت محفوظ ہے۔ اس لیے اے بیٹے، عالمِ آئین اور وشسٹھ جیسے بڑے برہمنوں کے ساتھ جلد ہی دستور کے مطابق بادشاہ کا انتظام کر کے تم خود زمین پر تاج پوشی کرواؤ۔