వాల్మీకి రామాయణం · సర్గ 2.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.72.1
अपश्यम्स् तु ततः तत्र पितरम् पितुर् आलये ।
जगाम भरतः द्रष्टुम् मातरम् मातुर् आलये ॥ २.७२.१ ॥
అక్కడ భరతుడు తండ్రి గృహంలో తండ్రిని చూశాడు; తరువాత తల్లిని చూడటానికి తల్లి గృహానికి వెళ్ళాడు.
2.72.2
अनुप्राप्तम् तु तम् दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितम् सुतम् ।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्ण मानसम् ॥ २.७२.२ ॥
ప్రవాసం నుండి తిరిగివచ్చిన కొడుకు రావడం చూసి కైకేయి ఆనందంతో బంగారు ఆసనం విడిచి లేచింది.
2.72.3
स प्रविश्य एव धर्म आत्मा स्व गृहम् श्री विवर्जितम् ।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याः चरणौ शुभौ ॥ २.७२.३ ॥
ధర్మాత్ముడైన భరతుడు శోభ లేని తన ఇంట్లో ప్రవేశించి, తల్లిని చూసి ఆమె శుభమైన పాదాలను పట్టుకున్నాడు.
2.72.4
सा तम् मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४ ॥
ఆమె యశస్వి అయిన భరతుని తల వాసన చూసి, కౌగిలించుకొని, ఒడిలో కూర్చోబెట్టి, అడగడం ప్రారంభించింది.
2.72.5
अद्य ते कतिचित् रात्र्यः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अपि न अध्व श्रमः शीघ्रम् रथेन आपततः तव ॥ २.७२.५ ॥
ఈ రోజు నీవు తాతగారి ఇంటి నుండి బయలుదేరి కొన్ని రాత్రులే అయ్యాయి; రథంలో త్వరగా వచ్చినందున నీకు దారి అలసట లేదా?
2.72.6
आर्यकः ते सुकुशलो युधा जिन् मातुलः तव ।
प्रवासाच् च सुखम् पुत्र सर्वम् मे वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.६ ॥
నీ తాత క్షేమంగా ఉన్నాడు; నీ మేనమామ యుధాజితుడూ క్షేమంగా ఉన్నాడు. పుత్రా, ప్రవాసం గురించిన సుఖ సమాచారం అంతా నాకు చెప్పాలి.
2.72.7
एवम् पृष्ठः तु कैकेय्या प्रियम् पार्थिव नन्दनः ।
आचष्ट भरतः सर्वम् मात्रे राजीव लोचनः ॥ २.७२.७ ॥
కైకేయి ఇలా అడగగా, రాజకుమారుడు, కమలనేత్రుడైన భరతుడు తల్లికి ప్రియమైన వార్తలన్నీ చెప్పాడు.
2.72.8
अद्य मे सप्तमी रात्रिः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अम्बायाः कुशली तातः युधाजिन् मातुलः च मे ॥ २.७२.८ ॥
ఆర్యకుని ఇంటి నుండి బయలుదేరి ఈ రోజుకు నాకు ఏడు రాత్రులైంది. తల్లి క్షేమంగా ఉంది, తండ్రి క్షేమంగా ఉన్నాడు, నా మేనమామ యుధాజిత్తు కూడా క్షేమంగా ఉన్నాడు.
2.72.9
यन् मे धनम् च रत्नम् च ददौ राजा परम् तपः ।
परिश्रान्तम् पथि अभवत् ततः अहम् पूर्वम् आगतः ॥ २.७२.९ ॥
రాజు నాకిచ్చిన ధనం, రత్నాలు వల్ల దారిలో నేను అలసిపోయాను; అందుకే నేను ముందుగా వచ్చాను.
2.72.10
राज वाल्य हरैः दूतैः त्वर्यमाणो अहम् आगतः ।
यद् अहम् प्रष्टुम् इच्चामि तत् अम्बा वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.१० ॥
రాజు పంపిన వేగవంతమైన దూతలు నన్ను త్వరపెట్టగా నేను వచ్చాను. నేను అడగదలచినది, తల్లీ, నువ్వు చెప్పాలి.
2.72.11
शून्यो अयम् शयनीयः ते पर्यन्को हेम भूषितः ।
न च अयम् इक्ष्वाकु जनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥ २.७२.११ ॥
నీ బంగారు అలంకృతమైన ఈ పడక ఖాళీగా ఉంది; ఇక్ష్వాకు ప్రజలు నాకు సంతోషంగా కనిపించడం లేదు.
2.72.12
राजा भवति भूयिष्ठ्गम् इह अम्बाया निवेशने ।
तम् अहम् न अद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्चन्न् इह आगतः ॥ २.७२.१२ ॥
రాజు చాలావరకు ఇక్కడ, తల్లి నివాసంలో ఉంటాడు; కానీ ఈ రోజు నేను అతన్ని చూడటం లేదు, అతన్ని చూడాలనే కోరికతోనే నేను ఇక్కడికి వచ్చాను.
2.72.13
पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तम् मम आख्याहि पृच्चतः ।
आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥ २.७२.१३ ॥
తండ్రి పాదాలను పట్టుకుంటాను. అమ్మా, అడుగుతున్న నాకు చెప్పు — లేదా పెద్ద తల్లి కౌసల్య నివాసంలో ఉన్నారా?
2.72.14
तम् प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम् ।
अजानन्तम् प्रजानन्ती राज्य लोभेन मोहिता ॥ २.७२.१४ ॥
ఆమెకు కైకేయి సమాధానమిచ్చింది — ప్రియమైనట్టుగా, కానీ భయంకరంగా, అప్రియంగా; తెలియనివాడితో, తెలిసినదైనా, రాజ్యలోభంతో మోహితురాలై.
2.72.15
या गतिः सर्व भूतानाम् ताम् गतिम् ते पिता गतः ।
राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सताम् गतिः ॥ २.७२.१५ ॥
సర్వ ప్రాణులకు ఉన్న ఆ గతినే నీ తండ్రి పొందాడు. రాజు, మహాత్ముడు, తేజస్వి, యాగం చేసేవాడు, సత్పురుషులకు ఆశ్రయుడు.
2.72.16
तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् धर्म अभिजनवान् शुचिः ।
पपात सहसा भूमौ पितृ शोक बल अर्दितः ॥ २.७२.१६ ॥
ఆ మాట విని భరతుడు — ధర్మవంతుడు, కులీనుడు, శుచి — అకస్మాత్తుగా నేలపై పడిపోయాడు; తండ్రి శోక బలంతో పీడితుడై.
2.72.17
हा हातोऽस्मीति कृपणाम् दीनाम् वाचमुदीरयन् ।
निपपात महाबाहुर्बाहु विक्षिप्य वीर्यवान् ॥ २.७२.१७ ॥
"అయ్యో! అయ్యో! నేను నశించాను" అని దీనమైన, కరుణాజనకమైన మాటలు పలుకుతూ, మహాబాహుడు, వీర్యవంతుడు భరతుడు చేతులు విసిరి పడిపోయాడు.
2.72.18
ततः शोकेन सम्वीतः पितुर् मरण दुह्खितः ।
विललाप महा तेजा भ्रान्त आकुलित चेतनः ॥ २.७२.१८ ॥
అప్పుడు శోకంలో ముణిగి, తండ్రి మరణంతో దుఃఖితుడైన మహాతేజుడు భరతుడు, భ్రాంతచిత్తుడై, ఆకులమనస్కుడై విలపించాడు.
2.72.19
एतत् सुरुचिरम् भाति पितुर् मे शयनम् पुरा ।
शशिनेवामलम् रात्रौ गगनम् तोयदात्यये ॥ २.७२.१९ ॥
వర్షాకాలం ముగిసిన రాత్రి చంద్రునితో నిర్మలంగా ప్రకాశించే ఆకాశంలా, నా తండ్రి ఈ అతి సుందర శయనం పూర్వం ఎంతో శోభించేది.
2.72.20
तत् इदम् न विभाति अद्य विहीनम् तेन धीमता ।
व्योमेव श्शिना हीनमप्भुष्क इव सागरः ॥ २.७२.२० ॥
ఆ జ్ఞానియైన తండ్రి లేకుండా ఇది ఈరోజు శోభించడం లేదు; చంద్రుడు లేని ఆకాశంలా, నీరు ఇంకిపోయిన సముద్రంలా ఉంది.
2.72.21
बाष्पमुत्सृज्य कण्ठे स्वात्मना परिपीडितः ।
आच्चाद्य वदनम् श्रीमद्वस्त्रेण जयताम् वरः ॥ २.७२.२१ ॥
విజేతలలో శ్రేష్ఠుడైనవాడు, కంఠంలో కన్నీళ్లు ఉబికి తాను మిక్కిలి బాధపడి, తన అందమైన ముఖాన్ని వస్త్రంతో కప్పుకున్నాడు.
2.72.22
तम् आर्तम् देव सम्काशम् समीक्ष्य पतितम् भुवि ।
निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धम् परशुना वने ॥ २.७२.२२ ॥
అడవిలో గొడ్డలితో నరకబడిన సాల వృక్షపు మొదలులా, దేవునితో సమానుడైన ఆ దుఃఖితుడు నేలపై పడి ఉండటం చూసి.
2.72.23
मत्तमातङ्गसम्काशम् चन्द्रार्कसदृशम् भुवः ।
उत्थापयित्वा शोक आर्तम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २.७२.२३ ॥
మదించిన ఏనుగులా, చంద్రసూర్యుల వలె ప్రకాశించే ఆయనను, దుఃఖార్తుడైన ఆయనను నేలనుండి లేపి ఈ మాట అన్నాడు.
2.72.24
उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ किम् शेषे राज पुत्र महा यशः ।
त्वद् विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः ॥ २.७२.२४ ॥
లేవండి, లేవండి! గొప్ప కీర్తిగల రాజకుమారా, ఎందుకు పడుకున్నారు? సభలో గౌరవింపబడే మీలాంటి సత్పురుషులు శోకించరు.
2.72.25
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोनुगा ।
बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥ २.७२.२५ ॥
దానయజ్ఞాలకు అధికారులై, శీలం, శ్రుతి, వచనాలను అనుసరించే నీ బుద్ధి, ఓ బుద్ధిమతీ, సూర్యుని మందిరంలోని ప్రభ వంటిది.
2.72.26
स रुदत्या चिरम् कालम् भूमौ विपरिवृत्य च ।
जननीम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृतः ॥ २.७२.२६ ॥
అతడు చాలసేపు ఏడుస్తూ నేలపై పొర్లి, అనేక శోకాలతో ఆవరించబడి, తల్లితో ఇలా అన్నాడు.
2.72.28
अभिषेक्ष्यति रामम् तु राजा यज्ञम् नु यक्ष्यति ।
तत् इदम् हि अन्यथा भूतम् व्यवदीर्णम् मनो मम ।
पितरम् यो न पश्यामि नित्यम् प्रिय हिते रतम् ॥ २.७२.२८ ॥
రాజు రాముని పట్టాభిషేకం చేస్తారు, నిశ్చయంగా యజ్ఞం కూడా చేస్తారు; కానీ అది వేరుగా జరిగిపోయింది, నా మనసు చీలిపోయింది, ప్రియుల హితంలో ఎల్లప్పుడూ నిమగ్నుడైన నా తండ్రిని నేను చూడలేకపోతున్నాను.
2.72.29
अम्ब केन अत्यगात् राजा व्याधिना मय्य् अनागते ।
धन्या राम आदयः सर्वे यैः पिता सम्स्कृतः स्वयम् ॥ २.७२.२९ ॥
తల్లీ, నేను రాకముందే ఏ వ్యాధితో రాజు వెళ్ళిపోయారు? రాముడు మొదలైన వారందరూ ధన్యులు, వారు స్వయంగా తండ్రికి అంత్యక్రియలు చేశారు.
2.72.30
न नूनम् माम् महा राजः प्राप्तम् जानाति कीर्तिमान् ।
उपजिघ्रेद्द् हि माम् मूर्ध्नि तातः सम्नम्य सत्वरम् ॥ २.७२.३० ॥
నిశ్చయంగా మహాకీర్తిమంతుడైన రాజు నేను వచ్చానని తెలియదు; తెలిసి ఉంటే తండ్రి వంగి వెంటనే నా తలను ముద్దాడేవారు.
2.72.31
क्व स पाणिः सुख स्पर्शः तातस्य अक्लिष्ट कर्मणः ।
येन माम् रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णम् परिमार्जति ॥ २.७२.३१ ॥
అప్రయత్నంగా కార్యాలు నెరవేర్చే తండ్రి ఆ సుఖస్పర్శ గల చేయి ఎక్కడ? ధూళితో మలినమైన నన్ను అది మళ్ళీ మళ్ళీ తుడిచేది.
2.72.32
यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो अस्मि धीमतः ।
तस्य माम् शीघ्रम् आख्याहि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः ॥ २.७२.३२ ॥
నా సోదరుడు, తండ్రి, బంధువు అయినవాడు, నేను ఎవరికి దాసుడినో ఆ జ్ఞానియైన, అక్లిష్టకర్మ రాముని గురించి నాకు త్వరగా చెప్పు.
2.72.33
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः ।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हि इदानीम् गतिर् मम ॥ २.७२.३३ ॥
ధర్మం తెలిసిన పెద్దలకు తండ్రియే జ్యేష్ఠుడు. ఆయన పాదాలను పట్టుకుంటాను; ఇప్పుడు ఆయనే నాకు ఆశ్రయం.
2.72.34
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।
आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्य विक्रमः ॥ २.७२.३४ ॥
ధర్మం తెలిసినవారు, ధర్మంలో నిత్యుడు, సత్యసంధుడు, దృఢవ్రతుడు, సత్యపరాక్రముడైన నా తండ్రి రాజు ఆర్యునితో ఏమి చెప్పాడు?
2.72.36
पश्चिमम् साधु सम्देशम् इच्चामि श्रोतुम् आत्मनः ।
राम इति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मण इति च ।
स महात्मा परम् लोकम् गतः गतिमताम् वरः ॥ २.७२.३६ ॥
ఆయన చివరి మంచి సందేశాన్ని వినాలనుకుంటున్నాను. 'రామా, సీతా, లక్ష్మణా' అని విలపిస్తూ ఆ మహాత్ముడు, గతిమంతులలో శ్రేష్ఠుడు, పరమలోకానికి వెళ్లాడు.
2.72.37
इमाम् तु पश्चिमाम् वाचम् व्याजहार पिता तव ।
काल धर्म परिक्षिप्तः पाशैः इव महा गजः ॥ २.७२.३७ ॥
నీ తండ్రి ఈ చివరి మాటను పలికాడు, పాశాలలో బంధించబడిన మహా గజంలా, కాలం మరియు ధర్మంచే చుట్టబడి.
2.72.38
सिद्ध अर्थाः तु नरा रामम् आगतम् सीतया सह ।
लक्ष्मणम् च महा बाहुम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥ २.७२.३८ ॥
కోరికలు సిద్ధించిన ప్రజలు సీతతో కలిసి తిరిగి వచ్చిన రాముని, మహాబాహువైన లక్ష్మణుని తిరిగి వచ్చినవారిగా చూస్తారు.
2.72.39
तत् श्रुत्वा विषसाद एव द्वितीया प्रिय शम्सनात् ।
विषण्ण वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्च मातरम् ॥ २.७२.३९ ॥
ఇది విని, రెండవ భార్య ప్రియమైన వార్త చెప్పినందుకే విషాదంలో మునిగిపోయింది. ముఖం వాడిపోయి ఆమె మళ్లీ తల్లిని అడిగింది.
2.72.40
क्व च इदानीम् स धर्म आत्मा कौसल्य आनन्द वर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समम् गतः ॥ २.७२.४० ॥
కౌసల్య ఆనందాన్ని పెంచే ఆ ధర్మాత్ముడు, సోదరుడు లక్ష్మణునితో, సీతతో కలిసి ఇప్పుడు ఎక్కడ ఉన్నాడు?
2.72.41
तथा पृष्टा यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ।
माता अस्य युगपद् वाक्यम् विप्रियम् प्रिय शन्कया ॥ २.७२.४१ ॥
ఇలా అడగగానే తల్లి సత్యాన్ని చెప్పడం మొదలుపెట్టింది. ప్రియ కుమారుని గురించిన భయంతో ఆమె ఒకేసారి అప్రియమైన మాటలు పలికింది.
2.72.42
स हि राज सुतः पुत्र चीर वासा महा वनम् ।
दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मण अनुचरः गतः ॥ २.७२.४२ ॥
ఆ రాజకుమారుడు, నీ కుమారుడు, నారచీరలు ధరించి, లక్ష్మణుడిని అనుసరిస్తూ, వైదేహి సీతతో కలిసి మహారణ్యమైన దండకారణ్యానికి వెళ్లిపోయాడు.
2.72.43
तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः भ्रातुः चारित्र शन्कया ।
स्वस्य वम्शस्य माहात्म्यात् प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४३ ॥
ఇది విని భరతుడు భయపడ్డాడు. సోదరుని ప్రవర్తనపై సందేహంతో, తన వంశ గౌరవం కారణంగా అతడు అడగడం మొదలుపెట్టాడు.
2.72.44
कच्चिन् न ब्राह्मण वधम् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कच्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४४ ॥
రాముడు ఎవరైనా బ్రాహ్మణుని వధించాడా? ధనవంతుడైనా దరిద్రుడైనా, నిర్దోషుడైన ఒకరిని అతడు హింసించాడా?
2.72.45
कच्चिन् न पर दारान् वा राज पुत्रः अभिमन्यते ।
कस्मात् स दण्डक अरण्ये भ्रूणहा इव विवासितः ॥ २.७२.४५ ॥
రాజకుమారుడు పరస్త్రీలను కోరాడా? లేకపోతే అతడు భ్రూణహంతకుడిలా దండకారణ్యంలోకి ఎందుకు వెళ్లగొట్టబడ్డాడు?
2.72.46
अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् ।
तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ २.७२.४६ ॥
అప్పుడు అతని చంచల స్వభావం గల తల్లి, తన కర్మను యథార్థంగా గ్రహించి, స్త్రీ స్వభావానుసారం మాట్లాడటం ప్రారంభించింది.
2.72.47
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।
उवाच वचनम् हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥ २.७२.४७ ॥
మహాత్ముడైన భరతుడు ఈ విధంగా అనగా, సంతోషించిన కైకేయి, తనను తాను పండితురాలిగా భావించుకొన్న మూర్ఖురాలు, ఈ మాట అంది.
2.72.48
न ब्राह्मण धनम् किम्चिद्द् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कश्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४८ ॥
రాముడు ఏ బ్రాహ్మణుని ధనాన్నీ అపహరించలేదు; ధనవంతుడైనా దరిద్రుడైనా, నిర్దోషి ఎవరినీ అతడు హింసించలేదు.
2.72.49
न रामः पर दारामः च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति ।
मया तु पुत्र श्रुत्वा एव रामस्य एव अभिषेचनम् ॥ २.७२.४९ ॥
రాముడు పరస్త్రీలను కన్నెత్తి కూడా చూడడు. కానీ కుమారా, రాముని అభిషేకం గురించి విన్నప్పుడే నేను—
2.72.50
याचितः ते पिता राज्यम् रामस्य च विवासनम् ।
स स्व वृत्तिम् समास्थाय पिता ते तत् तथा अकरोत् ॥ २.७२.५० ॥
నీ తండ్రిని రాజ్యం, రాముని వనవాసం కోరడం జరిగింది; ఆయన తన మాటకు కట్టుబడి అలాగే చేశాడు.
2.72.51
रामः च सह सौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ।
तम् अपश्यन् प्रियम् पुत्रम् मही पालो महा यशाः ॥ २.७२.५१ ॥
రాముడు, సౌమిత్రి (లక్ష్మణుడు) సీతతో కలిసి పంపబడ్డారు. తన ప్రియ పుత్రుని చూడలేక ఆ మహాయశస్వి భూపాలుడు (శోకించాడు).
2.72.52
पुत्र शोक परिद्यूनः पन्चत्वम् उपपेदिवान् ।
त्वया तु इदानीम् धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम् ॥ २.७२.५२ ॥
పుత్రశోకంతో క్షీణించి ఆయన మరణించాడు. ధర్మజ్ఞుడా, ఇప్పుడు నీవు రాజ్యాధికారాన్ని స్వీకరించు.
2.72.53
त्वत् कृते हि मया सर्वम् इदम् एवम् विधम् कृतम् ।
मा शोकम् मा च सम्तापम् धैर्यमाश्रय पुत्रक ॥ २.७२.५३ ॥
నీ కొరకే నేను ఇదంతా ఇలా చేశాను. పుత్రా, శోకించకు, సంతాపం పొందకు, ధైర్యాన్ని ఆశ్రయించు.
2.72.54
त्वदधीना हि नगरी राज्यम् चैतदनामयम् ।
तत् पुत्र शीघ्रम् विधिना विधिज्ञैः ।
वसिष्ठ मुख्यैः सहितः द्विज इन्द्रैः ।
सम्काल्य राजानम् अदीन सत्त्वम् ।
आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व ॥ २.७२.५४ ॥
నీ ఆధీనంలోనే ఈ నగరం, ఈ రాజ్యం క్షేమంగా ఉన్నాయి. కావున పుత్రా, విధి తెలిసిన వారితో, వసిష్ఠ ప్రముఖ ద్విజులతో కలిసి శీఘ్రంగా విధిప్రకారం రాజును సిద్ధం చేసి, నీవే భూమిపై అభిషేకం పొందు.