Rāmāyaṇa de Vālmīki · Sarga 2.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.72.1
अपश्यम्स् तु ततः तत्र पितरम् पितुर् आलये ।
जगाम भरतः द्रष्टुम् मातरम् मातुर् आलये ॥ २.७२.१ ॥
Allí Bharata primero vio a su padre en la casa del padre; luego fue a ver a su madre en la casa de la madre.
2.72.2
अनुप्राप्तम् तु तम् दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितम् सुतम् ।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्ण मानसम् ॥ २.७२.२ ॥
Al ver llegar a su hijo, que había regresado del exilio, Kaikeyī, llena de alegría, se levantó de inmediato, dejando su asiento dorado.
2.72.3
स प्रविश्य एव धर्म आत्मा स्व गृहम् श्री विवर्जितम् ।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याः चरणौ शुभौ ॥ २.७२.३ ॥
Tras entrar en su propia casa, ahora privada de esplendor, el de alma justa Bharata vio a su madre y tomó sus dos pies auspiciosos.
2.72.4
सा तम् मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४ ॥
Ella besó la cabeza del glorioso Bharata, lo abrazó, lo sentó en su regazo y comenzó a preguntarle.
2.72.5
अद्य ते कतिचित् रात्र्यः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अपि न अध्व श्रमः शीघ्रम् रथेन आपततः तव ॥ २.७२.५ ॥
Hace solo unas pocas noches que partiste de la casa de tu abuelo materno; ¿acaso no te ha fatigado el camino, al haber llegado tan rápido en carro?
2.72.6
आर्यकः ते सुकुशलो युधा जिन् मातुलः तव ।
प्रवासाच् च सुखम् पुत्र सर्वम् मे वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.६ ॥
Tu abuelo está bien, y tu tío materno Yudhājit también está bien. Hijo, debes contarme todas las buenas nuevas de tu viaje.
2.72.7
एवम् पृष्ठः तु कैकेय्या प्रियम् पार्थिव नन्दनः ।
आचष्ट भरतः सर्वम् मात्रे राजीव लोचनः ॥ २.७२.७ ॥
Así interrogado por Kaikeyī, Bharata, el hijo del rey, de ojos de loto, contó a su madre todas las noticias agradables.
2.72.8
अद्य मे सप्तमी रात्रिः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अम्बायाः कुशली तातः युधाजिन् मातुलः च मे ॥ २.७२.८ ॥
Hoy es la séptima noche desde que partí de la casa de mi noble abuelo. Madre está bien, padre está bien, y mi tío materno Yudhājit también está bien.
2.72.9
यन् मे धनम् च रत्नम् च ददौ राजा परम् तपः ।
परिश्रान्तम् पथि अभवत् ततः अहम् पूर्वम् आगतः ॥ २.७२.९ ॥
La riqueza y las joyas que el rey me dio me fatigaron en el camino, así que llegué antes.
2.72.10
राज वाल्य हरैः दूतैः त्वर्यमाणो अहम् आगतः ।
यद् अहम् प्रष्टुम् इच्चामि तत् अम्बा वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.१० ॥
Apresurado por los veloces mensajeros del rey, he venido. Lo que deseo preguntar, madre, deberías decírmelo.
2.72.11
शून्यो अयम् शयनीयः ते पर्यन्को हेम भूषितः ।
न च अयम् इक्ष्वाकु जनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥ २.७२.११ ॥
Este lecho tuyo, adornado con oro, está vacío, y el pueblo de Ikṣvāku no me parece alegre.
2.72.12
राजा भवति भूयिष्ठ्गम् इह अम्बाया निवेशने ।
तम् अहम् न अद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्चन्न् इह आगतः ॥ २.७२.१२ ॥
El rey suele estar aquí, en la casa de madre; pero hoy no lo veo, aunque vine deseando verlo.
2.72.13
पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तम् मम आख्याहि पृच्चतः ।
आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥ २.७२.१३ ॥
Tomaré los pies de mi padre. Madre, dime a mí, que pregunto: ¿o está en la morada de mi madre mayor Kauśalyā?
2.72.14
तम् प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम् ।
अजानन्तम् प्रजानन्ती राज्य लोभेन मोहिता ॥ २.७२.१४ ॥
Kaikeyī le respondió, como con agrado, pero terrible y desagradable, cegada por la codicia del reino, sabiendo pero hablando a quien no sabía.
2.72.15
या गतिः सर्व भूतानाम् ताम् गतिम् ते पिता गतः ।
राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सताम् गतिः ॥ २.७२.१५ ॥
Al mismo destino al que llegan todos los seres ha ido tu padre: el rey, magnánimo, resplandeciente, sacrificador, refugio de los buenos.
2.72.16
तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् धर्म अभिजनवान् शुचिः ।
पपात सहसा भूमौ पितृ शोक बल अर्दितः ॥ २.७२.१६ ॥
Al oír esas palabras, Bharata, justo, de noble linaje y puro, cayó de repente al suelo, abatido por la fuerza del dolor por su padre.
2.72.17
हा हातोऽस्मीति कृपणाम् दीनाम् वाचमुदीरयन् ।
निपपात महाबाहुर्बाहु विक्षिप्य वीर्यवान् ॥ २.७२.१७ ॥
"¡Ay! ¡Ay! ¡Estoy perdido!", diciendo palabras tan lastimosas y miserables, el de brazos poderosos y valiente Bharata arrojó los brazos y cayó.
2.72.18
ततः शोकेन सम्वीतः पितुर् मरण दुह्खितः ।
विललाप महा तेजा भ्रान्त आकुलित चेतनः ॥ २.७२.१८ ॥
Entonces Bharata, envuelto en dolor, afligido por la muerte de su padre, el de gran esplendor, desconcertado y con la mente turbada, comenzó a lamentarse.
2.72.19
एतत् सुरुचिरम् भाति पितुर् मे शयनम् पुरा ।
शशिनेवामलम् रात्रौ गगनम् तोयदात्यये ॥ २.७२.१९ ॥
¡Qué hermoso parecía antes el lecho de mi padre, como el cielo puro de noche iluminado por la luna, cuando terminaban las lluvias!
2.72.20
तत् इदम् न विभाति अद्य विहीनम् तेन धीमता ।
व्योमेव श्शिना हीनमप्भुष्क इव सागरः ॥ २.७२.२० ॥
Privado de aquel padre sabio, hoy ya no resplandece como antes; es como el cielo sin la luna, o el océano seco.
2.72.21
बाष्पमुत्सृज्य कण्ठे स्वात्मना परिपीडितः ।
आच्चाद्य वदनम् श्रीमद्वस्त्रेण जयताम् वरः ॥ २.७२.२१ ॥
El mejor de los vencedores, profundamente afligido en su interior mientras las lágrimas le brotaban en la garganta, cubrió su glorioso rostro con un paño.
2.72.22
तम् आर्तम् देव सम्काशम् समीक्ष्य पतितम् भुवि ।
निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धम् परशुना वने ॥ २.७२.२२ ॥
Al ver a aquel afligido, igual a un dios, caído en tierra como el tronco de un sāla cortado por el hacha en el bosque.
2.72.23
मत्तमातङ्गसम्काशम् चन्द्रार्कसदृशम् भुवः ।
उत्थापयित्वा शोक आर्तम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २.७२.२३ ॥
Levantándolo del suelo, a él, semejante a un elefante en celo y al sol y la luna, afligido por el dolor, pronunció estas palabras.
2.72.24
उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ किम् शेषे राज पुत्र महा यशः ।
त्वद् विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः ॥ २.७२.२४ ॥
¡Levántate, levántate! ¡Oh príncipe de gran renombre, por qué yaces ahí? Los hombres virtuosos como tú, estimados en la asamblea, no se afligen.
2.72.25
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोनुगा ।
बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥ २.७२.२५ ॥
Tu inteligencia, con derecho a la dāna y al yajña, que sigue la conducta virtuosa, el saber y la palabra, oh tú de mente plena, es como el resplandor en la morada del sol.
2.72.26
स रुदत्या चिरम् कालम् भूमौ विपरिवृत्य च ।
जननीम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृतः ॥ २.७२.२६ ॥
Llorando largo tiempo, revolcándose por el suelo, abrumado por muchos dolores, habló estas palabras a su madre.
2.72.28
अभिषेक्ष्यति रामम् तु राजा यज्ञम् नु यक्ष्यति ।
तत् इदम् हि अन्यथा भूतम् व्यवदीर्णम् मनो मम ।
पितरम् यो न पश्यामि नित्यम् प्रिय हिते रतम् ॥ २.७२.२८ ॥
El rey consagrará a Rāma y ciertamente realizará el sacrificio; pero aquello ha resultado distinto, y mi mente está desgarrada, porque no veo a mi padre, siempre dedicado al bienestar de sus seres queridos.
2.72.29
अम्ब केन अत्यगात् राजा व्याधिना मय्य् अनागते ।
धन्या राम आदयः सर्वे यैः पिता सम्स्कृतः स्वयम् ॥ २.७२.२९ ॥
Madre, ¿por qué enfermedad partió el rey sin que yo estuviera presente? Dichosos son Rāma y todos los demás, por quienes el padre fue honrado con los ritos fúnebres.
2.72.30
न नूनम् माम् महा राजः प्राप्तम् जानाति कीर्तिमान् ।
उपजिघ्रेद्द् हि माम् मूर्ध्नि तातः सम्नम्य सत्वरम् ॥ २.७२.३० ॥
Sin duda el gran rey famoso no sabe que he llegado; si lo supiera, mi padre se inclinaría y enseguida me olería la cabeza.
2.72.31
क्व स पाणिः सुख स्पर्शः तातस्य अक्लिष्ट कर्मणः ।
येन माम् रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णम् परिमार्जति ॥ २.७२.३१ ॥
¿Dónde está aquella mano de mi padre, de tacto agradable, de obras sin esfuerzo, con la que me limpiaba una y otra vez cuando estaba manchado de polvo?
2.72.32
यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो अस्मि धीमतः ।
तस्य माम् शीघ्रम् आख्याहि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः ॥ २.७२.३२ ॥
Aquel que es mi hermano, padre y pariente, de quien soy siervo: háblame pronto de ese sabio Rāma, de obras infatigables.
2.72.33
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः ।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हि इदानीम् गतिर् मम ॥ २.७२.३३ ॥
Para el noble que conoce el dharma, el padre es en verdad el mayor. Tomaré sus pies; pues él es ahora mi refugio.
2.72.34
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।
आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्य विक्रमः ॥ २.७२.३४ ॥
¿Qué dijo a Ārya mi padre, el rey, conocedor del dharma, constante en el dharma, firme en la verdad y en el voto, valiente en la verdad?
2.72.36
पश्चिमम् साधु सम्देशम् इच्चामि श्रोतुम् आत्मनः ।
राम इति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मण इति च ।
स महात्मा परम् लोकम् गतः गतिमताम् वरः ॥ २.७२.३६ ॥
Deseo oír su último y buen mensaje. Lamentándose: '¡Ay Rāma, ay Sītā, ay Lakṣmaṇa!', aquel gran espíritu, el mejor de los que tienen meta, partió al mundo supremo.
2.72.37
इमाम् तु पश्चिमाम् वाचम् व्याजहार पिता तव ।
काल धर्म परिक्षिप्तः पाशैः इव महा गजः ॥ २.७२.३७ ॥
Tu padre pronunció esta última palabra, como un gran elefante atrapado en lazos, rodeado por el tiempo y el dharma.
2.72.38
सिद्ध अर्थाः तु नरा रामम् आगतम् सीतया सह ।
लक्ष्मणम् च महा बाहुम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥ २.७२.३८ ॥
Los hombres cuyos deseos se cumplan verán a Rāma regresar junto con Sītā, y también al de grandes brazos, Lakṣmaṇa, de nuevo de vuelta.
2.72.39
तत् श्रुत्वा विषसाद एव द्वितीया प्रिय शम्सनात् ।
विषण्ण वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्च मातरम् ॥ २.७२.३९ ॥
Al oír esto, la segunda reina cayó en la desesperación solo por la noticia que le habían dado; con el rostro abatido volvió a preguntar a su madre.
2.72.40
क्व च इदानीम् स धर्म आत्मा कौसल्य आनन्द वर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समम् गतः ॥ २.७२.४० ॥
¿Dónde ha ido ahora aquel de alma justa, acrecentador del gozo de Kausalyā, junto con su hermano Lakṣmaṇa y Sītā?
2.72.41
तथा पृष्टा यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ।
माता अस्य युगपद् वाक्यम् विप्रियम् प्रिय शन्कया ॥ २.७२.४१ ॥
Así interrogada, la madre comenzó a contar la verdad; por temor a su querido hijo, pronunció de una vez palabras desagradables.
2.72.42
स हि राज सुतः पुत्र चीर वासा महा वनम् ।
दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मण अनुचरः गतः ॥ २.७२.४२ ॥
Aquel príncipe, tu hijo, vestido con ropas de corteza y seguido de Lakṣmaṇa, ha partido con Vaidehī Sītā al gran bosque, el Daṇḍaka.
2.72.43
तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः भ्रातुः चारित्र शन्कया ।
स्वस्य वम्शस्य माहात्म्यात् प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४३ ॥
Al oír esto, Bharata se asustó; por temor a la conducta de su hermano, y consciente de la grandeza de su propio linaje, comenzó a preguntar.
2.72.44
कच्चिन् न ब्राह्मण वधम् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कच्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४४ ॥
¿No habrá Rāma dado muerte a algún brahmán? ¿Y no habrá perjudicado a algún inocente, rico o pobre?
2.72.45
कच्चिन् न पर दारान् वा राज पुत्रः अभिमन्यते ।
कस्मात् स दण्डक अरण्ये भ्रूणहा इव विवासितः ॥ २.७२.४५ ॥
¿Acaso el hijo del rey codició a las esposas de otros? Si no, ¿por qué fue desterrado al bosque de Daṇḍaka como un asesino de un feto?
2.72.46
अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् ।
तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ २.७२.४६ ॥
Entonces su madre voluble, reconociendo su propia acción tal como había sido, comenzó a hablar según la naturaleza de una mujer.
2.72.47
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।
उवाच वचनम् हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥ २.७२.४७ ॥
Cuando el magnánimo Bharata así habló, Kaikeyī, alegre, necia pero creyéndose sabia, pronunció estas palabras.
2.72.48
न ब्राह्मण धनम् किम्चिद्द् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कश्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४८ ॥
Rāma nunca ha tomado la riqueza de ningún brahmán, ni ha dañado a ninguna persona inocente, rica o pobre.
2.72.49
न रामः पर दारामः च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति ।
मया तु पुत्र श्रुत्वा एव रामस्य एव अभिषेचनम् ॥ २.७२.४९ ॥
Rāma ni siquiera alza los ojos para mirar a las esposas de otros. Pero, hijo, en cuanto oí de la consagración de Rāma—
2.72.50
याचितः ते पिता राज्यम् रामस्य च विवासनम् ।
स स्व वृत्तिम् समास्थाय पिता ते तत् तथा अकरोत् ॥ २.७२.५० ॥
Se le pidió a tu padre el reino y el destierro de Rāma; él se mantuvo firme en su palabra e hizo precisamente eso.
2.72.51
रामः च सह सौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ।
तम् अपश्यन् प्रियम् पुत्रम् मही पालो महा यशाः ॥ २.७२.५१ ॥
Rāma y Saumitri (Lakṣmaṇa) habían sido enviados junto con Sītā. Al no ver a su amado hijo, el protector de la tierra, de gran fama…
2.72.52
पुत्र शोक परिद्यूनः पन्चत्वम् उपपेदिवान् ।
त्वया तु इदानीम् धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम् ॥ २.७२.५२ ॥
Consumido por el dolor por su hijo, ha llegado a la muerte. ¡Oh conocedor del dharma, ahora que la realeza sea asumida por ti!
2.72.53
त्वत् कृते हि मया सर्वम् इदम् एवम् विधम् कृतम् ।
मा शोकम् मा च सम्तापम् धैर्यमाश्रय पुत्रक ॥ २.७२.५३ ॥
Por ti, en verdad, he hecho todo esto de este modo. No te aflijas, no te atormentes, hijo mío; refúgiate en la firmeza.
2.72.54
त्वदधीना हि नगरी राज्यम् चैतदनामयम् ।
तत् पुत्र शीघ्रम् विधिना विधिज्ञैः ।
वसिष्ठ मुख्यैः सहितः द्विज इन्द्रैः ।
सम्काल्य राजानम् अदीन सत्त्वम् ।
आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व ॥ २.७२.५४ ॥
Bajo tu autoridad está segura esta ciudad y este reino. Por ello, hijo mío, con prontitud, según la regla, junto con los conocedores de los ritos y los principales brahmanes encabezados por Vasiṣṭha, prepara al rey y hazte consagrar en la tierra.