वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.72.1
अपश्यम्स् तु ततः तत्र पितरम् पितुर् आलये ।
जगाम भरतः द्रष्टुम् मातरम् मातुर् आलये ॥ २.७२.१ ॥
तेथे भरताने प्रथम पित्याच्या गृही पित्याला पाहिले; नंतर मातेला भेटण्यासाठी मातेच्या गृही गेला।
2.72.2
अनुप्राप्तम् तु तम् दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितम् सुतम् ।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्ण मानसम् ॥ २.७२.२ ॥
प्रवासातून परत आलेल्या पुत्राला पाहून कैकेयी आनंदाने सोन्याचे आसन सोडून उठली.
2.72.3
स प्रविश्य एव धर्म आत्मा स्व गृहम् श्री विवर्जितम् ।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याः चरणौ शुभौ ॥ २.७२.३ ॥
धर्मात्मा भरताने श्रीहीन आपल्या गृही प्रवेश करून मातेला पाहिले आणि तिचे शुभ चरण धरले.
2.72.4
सा तम् मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४ ॥
तिने यशस्वी भरताचे मस्तक हुंगून, त्याला आलिंगन देऊन, मांडीवर बसवून विचारण्यास सुरुवात केली.
2.72.5
अद्य ते कतिचित् रात्र्यः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अपि न अध्व श्रमः शीघ्रम् रथेन आपततः तव ॥ २.७२.५ ॥
आज तू आजोळच्या घरातून निघून काही रात्रीच झाल्या आहेत; रथाने लवकर आल्यामुळे तुला मार्गाचा थकवा आला नाही का?
2.72.6
आर्यकः ते सुकुशलो युधा जिन् मातुलः तव ।
प्रवासाच् च सुखम् पुत्र सर्वम् मे वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.६ ॥
तुझे आजोबा सुखरूप आहेत आणि तुझे मामा युधाजित हेही सुखरूप आहेत. पुत्रा, प्रवासातील सर्व सुखसमाचार मला सांग.
2.72.7
एवम् पृष्ठः तु कैकेय्या प्रियम् पार्थिव नन्दनः ।
आचष्ट भरतः सर्वम् मात्रे राजीव लोचनः ॥ २.७२.७ ॥
कैकेयीने असे विचारल्यावर राजपुत्र, कमलनेत्र भरताने मातेला सर्व प्रिय वृत्तान्त सांगितला.
2.72.8
अद्य मे सप्तमी रात्रिः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अम्बायाः कुशली तातः युधाजिन् मातुलः च मे ॥ २.७२.८ ॥
आर्यकाच्या घरातून निघून आज मला सात रात्री झाल्या. माता कुशल आहे, पिता कुशल आहे आणि माझा मामा युधाजित हादेखील कुशल आहे.
2.72.9
यन् मे धनम् च रत्नम् च ददौ राजा परम् तपः ।
परिश्रान्तम् पथि अभवत् ततः अहम् पूर्वम् आगतः ॥ २.७२.९ ॥
राजाने मला दिलेल्या धनाने आणि रत्नांनी वाटेत मला थकवा आला; म्हणून मी आधी आलो.
2.72.10
राज वाल्य हरैः दूतैः त्वर्यमाणो अहम् आगतः ।
यद् अहम् प्रष्टुम् इच्चामि तत् अम्बा वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.१० ॥
राजाच्या वेगवान दूतांनी घाई केल्यामुळे मी आलो आहे. मला जे विचारायचे आहे, ते माते, तू सांगावेस.
2.72.11
शून्यो अयम् शयनीयः ते पर्यन्को हेम भूषितः ।
न च अयम् इक्ष्वाकु जनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥ २.७२.११ ॥
तुझी ही सोन्याने सजवलेली शय्या रिकामी आहे; आणि इक्ष्वाकु-लोक मला आनंदित वाटत नाहीत.
2.72.12
राजा भवति भूयिष्ठ्गम् इह अम्बाया निवेशने ।
तम् अहम् न अद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्चन्न् इह आगतः ॥ २.७२.१२ ॥
राजा बहुधा येथे, मातेच्या निवासस्थानी असतो; पण आज मला तो दिसत नाही, त्याला पाहण्याच्या इच्छेनेच मी येथे आलो आहे.
2.72.13
पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तम् मम आख्याहि पृच्चतः ।
आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥ २.७२.१३ ॥
मी वडिलांचे चरण धरीन. माते, विचारणाऱ्या मला सांग — किंवा ज्येष्ठ माता कौसल्येच्या निवासात आहेत का?
2.72.14
तम् प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम् ।
अजानन्तम् प्रजानन्ती राज्य लोभेन मोहिता ॥ २.७२.१४ ॥
त्याला कैकेयीने उत्तर दिले — प्रियासारखे, पण भयंकर आणि अप्रिय; अनभिज्ञाला, जाणूनही, राज्यलोभाने मोहित होऊन.
2.72.15
या गतिः सर्व भूतानाम् ताम् गतिम् ते पिता गतः ।
राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सताम् गतिः ॥ २.७२.१५ ॥
सर्व प्राणिमात्रांची जी गती, त्याच गतीला तुझे पिता गेले आहेत. राजा, महात्मा, तेजस्वी, यज्ञ करणारे, सज्जनांचा आधार.
2.72.16
तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् धर्म अभिजनवान् शुचिः ।
पपात सहसा भूमौ पितृ शोक बल अर्दितः ॥ २.७२.१६ ॥
ते शब्द ऐकून भरत — धर्मिष्ठ, उच्चकुलीन, शुद्ध — अचानक भूमीवर कोसळला; पित्याच्या शोकबलाने पीडित होऊन.
2.72.17
हा हातोऽस्मीति कृपणाम् दीनाम् वाचमुदीरयन् ।
निपपात महाबाहुर्बाहु विक्षिप्य वीर्यवान् ॥ २.७२.१७ ॥
"अरेरे! अरेरे! मी तर संपलो" असे दीन आणि करुण शब्द बोलत, महाबाहू वीर्यवान भरत बाहू पसरून कोसळला.
2.72.18
ततः शोकेन सम्वीतः पितुर् मरण दुह्खितः ।
विललाप महा तेजा भ्रान्त आकुलित चेतनः ॥ २.७२.१८ ॥
मग शोकाने वेढलेला, पित्याच्या मरणाने दुःखी, महातेजस्वी भरत भ्रांत आणि व्याकूळ मनाने विलाप करू लागला.
2.72.19
एतत् सुरुचिरम् भाति पितुर् मे शयनम् पुरा ।
शशिनेवामलम् रात्रौ गगनम् तोयदात्यये ॥ २.७२.१९ ॥
पावसाळा संपल्यावर रात्री चंद्रामुळे निर्मळ आकाश जसे शोभते, तसे माझ्या वडिलांची ही अतिसुंदर शय्या पूर्वी शोभत असे.
2.72.20
तत् इदम् न विभाति अद्य विहीनम् तेन धीमता ।
व्योमेव श्शिना हीनमप्भुष्क इव सागरः ॥ २.७२.२० ॥
त्या बुद्धिमान वडिलांशिवाय आज हे पूर्वीसारखे शोभत नाही; चंद्रहीन आकाश किंवा आटलेल्या समुद्रासारखे झाले आहे.
2.72.21
बाष्पमुत्सृज्य कण्ठे स्वात्मना परिपीडितः ।
आच्चाद्य वदनम् श्रीमद्वस्त्रेण जयताम् वरः ॥ २.७२.२१ ॥
विजयी वीरांत श्रेष्ठ तो, कंठात अश्रू दाटून आल्याने स्वतः अति व्यथित होऊन, आपले सुंदर मुख वस्त्राने झाकून घेतो.
2.72.22
तम् आर्तम् देव सम्काशम् समीक्ष्य पतितम् भुवि ।
निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धम् परशुना वने ॥ २.७२.२२ ॥
रानात कुऱ्हाडीने तोडलेल्या साल वृक्षाच्या खोडासारखे, देवतुल्य त्या दुःखितांना जमिनीवर पडलेले पाहून.
2.72.23
मत्तमातङ्गसम्काशम् चन्द्रार्कसदृशम् भुवः ।
उत्थापयित्वा शोक आर्तम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २.७२.२३ ॥
मदोन्मत्त हत्तीसारख्या, चंद्रसूर्यासारख्या तेजस्वी त्यांना, शोकाने व्याकूळ त्यांना जमिनीवरून उठवून हे शब्द बोलले.
2.72.24
उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ किम् शेषे राज पुत्र महा यशः ।
त्वद् विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः ॥ २.७२.२४ ॥
उठा, उठा! हे महायशस्वी राजपुत्रा, का पडला आहात? सभेत मान्य असलेले तुमच्यासारखे सज्जन शोक करीत नाहीत.
2.72.25
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोनुगा ।
बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥ २.७२.२५ ॥
दान आणि यज्ञाचे अधिकारी, शील, श्रुती आणि वचन यांचे अनुसरण करणारी तुझी बुद्धी, हे बुद्धिमती, सूर्याच्या मंदिरातील प्रभेसारखी आहे.
2.72.26
स रुदत्या चिरम् कालम् भूमौ विपरिवृत्य च ।
जननीम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृतः ॥ २.७२.२६ ॥
तो बराच वेळ रडत जमिनीवर लोळत, अनेक शोकांनी व्यापलेला असा मातेला हे म्हणाला.
2.72.28
अभिषेक्ष्यति रामम् तु राजा यज्ञम् नु यक्ष्यति ।
तत् इदम् हि अन्यथा भूतम् व्यवदीर्णम् मनो मम ।
पितरम् यो न पश्यामि नित्यम् प्रिय हिते रतम् ॥ २.७२.२८ ॥
राजा रामाचा अभिषेक करतील, निश्चितच यज्ञही करतील; पण ते वेगळेच घडले, माझे मन विदीर्ण झाले आहे, प्रियजनांच्या हितात सदैव रत असलेल्या पित्याला मी पाहत नाही.
2.72.29
अम्ब केन अत्यगात् राजा व्याधिना मय्य् अनागते ।
धन्या राम आदयः सर्वे यैः पिता सम्स्कृतः स्वयम् ॥ २.७२.२९ ॥
माते, मी येण्यापूर्वीच कोणत्या रोगाने राजा निघून गेले? राम इत्यादी सर्वजण धन्य आहेत, ज्यांनी स्वतः पित्याचे अंत्यसंस्कार केले.
2.72.30
न नूनम् माम् महा राजः प्राप्तम् जानाति कीर्तिमान् ।
उपजिघ्रेद्द् हि माम् मूर्ध्नि तातः सम्नम्य सत्वरम् ॥ २.७२.३० ॥
निश्चितच महाकीर्तिमान राजाला मी आलो आहे हे माहीत नाही; माहीत असते तर पित्याने वाकून लगेच माझे मस्तक हुंगले असते.
2.72.31
क्व स पाणिः सुख स्पर्शः तातस्य अक्लिष्ट कर्मणः ।
येन माम् रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णम् परिमार्जति ॥ २.७२.३१ ॥
अनायास कर्मे करणाऱ्या पित्याचा तो सुखस्पर्श असलेला हात कुठे आहे? धुळीने माखलेल्या मला जो वारंवार पुसत असे.
2.72.32
यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो अस्मि धीमतः ।
तस्य माम् शीघ्रम् आख्याहि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः ॥ २.७२.३२ ॥
जो माझा बंधू, पिता आणि नातेवाईक आहे, ज्या बुद्धिमान पुरुषाचा मी दास आहे, त्या अक्लिष्टकर्मा रामाविषयी मला लवकर सांगा.
2.72.33
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः ।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हि इदानीम् गतिर् मम ॥ २.७२.३३ ॥
धर्म जाणणाऱ्या आर्यासाठी पिताच ज्येष्ठ असतो. मी त्यांचे चरण धरीन; आता तेच माझे आश्रयस्थान आहेत.
2.72.34
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।
आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्य विक्रमः ॥ २.७२.३४ ॥
धर्म जाणणारे, धर्मनिष्ठ, सत्यसंध, दृढव्रत, सत्यपराक्रमी माझे पिता राजा आर्याला काय म्हणाले?
2.72.36
पश्चिमम् साधु सम्देशम् इच्चामि श्रोतुम् आत्मनः ।
राम इति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मण इति च ।
स महात्मा परम् लोकम् गतः गतिमताम् वरः ॥ २.७२.३६ ॥
त्यांचा शेवटचा चांगला संदेश मला ऐकायचा आहे. 'हा राम, हा सीते, हा लक्ष्मणा' असा विलाप करत तो महात्मा, गतिमानांमध्ये श्रेष्ठ राजा परमलोकाला गेला.
2.72.37
इमाम् तु पश्चिमाम् वाचम् व्याजहार पिता तव ।
काल धर्म परिक्षिप्तः पाशैः इव महा गजः ॥ २.७२.३७ ॥
तुझ्या पित्याने हे शेवटचे शब्द उच्चारले, पाशांनी बांधलेल्या महागजासारखे, काळ आणि धर्माने वेढलेले असताना.
2.72.38
सिद्ध अर्थाः तु नरा रामम् आगतम् सीतया सह ।
लक्ष्मणम् च महा बाहुम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥ २.७२.३८ ॥
ज्यांचे मनोरथ सिद्ध झाले आहेत ते लोक सीतेसह परत आलेल्या रामाला आणि महाबाहू लक्ष्मणाला पुन्हा परत आलेले पाहतील.
2.72.39
तत् श्रुत्वा विषसाद एव द्वितीया प्रिय शम्सनात् ।
विषण्ण वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्च मातरम् ॥ २.७२.३९ ॥
हे ऐकून दुसरी राणी, प्रिय वार्ता सांगितल्यामुळेच, खिन्न झाली. मुख उदास करून तिने पुन्हा मातेला विचारले.
2.72.40
क्व च इदानीम् स धर्म आत्मा कौसल्य आनन्द वर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समम् गतः ॥ २.७२.४० ॥
कौसल्येचा आनंद वाढवणारा तो धर्मात्मा, बंधू लक्ष्मण आणि सीता यांच्यासह आता कुठे गेला आहे?
2.72.41
तथा पृष्टा यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ।
माता अस्य युगपद् वाक्यम् विप्रियम् प्रिय शन्कया ॥ २.७२.४१ ॥
असे विचारल्यावर माता सत्य सांगू लागली. प्रिय पुत्राच्या काळजीने तिने एकाच वेळी अप्रिय शब्द उच्चारले.
2.72.42
स हि राज सुतः पुत्र चीर वासा महा वनम् ।
दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मण अनुचरः गतः ॥ २.७२.४२ ॥
तो राजकुमार, तुझा पुत्र, वल्कले परिधान करून, लक्ष्मणाच्या अनुसरणाने, वैदेही सीतेसह महाअरण्य दंडकारण्यात गेला आहे.
2.72.43
तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः भ्रातुः चारित्र शन्कया ।
स्वस्य वम्शस्य माहात्म्यात् प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४३ ॥
हे ऐकून भरत घाबरला. भावाच्या वर्तनाच्या शंकेने आणि आपल्या वंशाच्या महिमेमुळे त्याने विचारण्यास सुरुवात केली.
2.72.44
कच्चिन् न ब्राह्मण वधम् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कच्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४४ ॥
रामाने एखाद्या ब्राह्मणाचा वध केला आहे काय? धनवान असो वा गरीब, निष्पाप अशा कुणाला त्याने त्रास दिला आहे काय?
2.72.45
कच्चिन् न पर दारान् वा राज पुत्रः अभिमन्यते ।
कस्मात् स दण्डक अरण्ये भ्रूणहा इव विवासितः ॥ २.७२.४५ ॥
राजपुत्राने परस्त्रियांची इच्छा धरली होती का? नाहीतर त्याला भ्रूणहत्यारासारखे दण्डकारण्यात का हाकलले गेले?
2.72.46
अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् ।
तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ २.७२.४६ ॥
तेव्हा त्याची चंचल माता आपले कृत्य जसेच्या तसे मान्य करून, स्त्रीस्वभावानुसार बोलू लागली.
2.72.47
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।
उवाच वचनम् हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥ २.७२.४७ ॥
महात्मा भरताने असे म्हटल्यावर, आनंदित झालेली कैकेयी, स्वतःला पंडिता समजणारी मूढ, हे वचन बोलली.
2.72.48
न ब्राह्मण धनम् किम्चिद्द् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कश्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४८ ॥
रामाने कोणत्याही ब्राह्मणाचे धन हरण केले नाही; श्रीमंत किंवा गरीब, निष्पाप कोणालाही त्याने दुखावले नाही.
2.72.49
न रामः पर दारामः च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति ।
मया तु पुत्र श्रुत्वा एव रामस्य एव अभिषेचनम् ॥ २.७२.४९ ॥
राम परस्त्रियांकडे डोळे वर करूनही पाहत नाही. परंतु पुत्रा, रामाचा अभिषेक ऐकताक्षणीच मी—
2.72.50
याचितः ते पिता राज्यम् रामस्य च विवासनम् ।
स स्व वृत्तिम् समास्थाय पिता ते तत् तथा अकरोत् ॥ २.७२.५० ॥
तुझ्या पित्याकडे राज्य आणि रामाचा वनवास मागितला गेला; त्याने आपल्या वचनावर ठाम राहून तसेच केले.
2.72.51
रामः च सह सौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ।
तम् अपश्यन् प्रियम् पुत्रम् मही पालो महा यशाः ॥ २.७२.५१ ॥
राम आणि सौमित्री लक्ष्मण सीतेसह पाठवले गेले. आपल्या प्रिय पुत्राला न पाहून त्या महायशस्वी पृथ्वीपालकाने…
2.72.52
पुत्र शोक परिद्यूनः पन्चत्वम् उपपेदिवान् ।
त्वया तु इदानीम् धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम् ॥ २.७२.५२ ॥
पुत्रशोकाने क्षीण होऊन ते मृत्यू पावले. हे धर्मज्ञा, आता तू राजपद स्वीकार.
2.72.53
त्वत् कृते हि मया सर्वम् इदम् एवम् विधम् कृतम् ।
मा शोकम् मा च सम्तापम् धैर्यमाश्रय पुत्रक ॥ २.७२.५३ ॥
तुझ्याचसाठी मी हे सर्व असे केले आहे. पुत्रा, शोक करू नकोस, संताप करू नकोस, धैर्याचा आश्रय घे.
2.72.54
त्वदधीना हि नगरी राज्यम् चैतदनामयम् ।
तत् पुत्र शीघ्रम् विधिना विधिज्ञैः ।
वसिष्ठ मुख्यैः सहितः द्विज इन्द्रैः ।
सम्काल्य राजानम् अदीन सत्त्वम् ।
आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व ॥ २.७२.५४ ॥
तुझ्या अधीन हीच नगरी आणि हे राज्य सुरक्षित आहे. म्हणून पुत्रा, विधिज्ञ आणि वसिष्ठांसारख्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांसह लवकर विधिपूर्वक राजाची सिद्धता करून तूच पृथ्वीवर अभिषिक्त हो.