ବାଲ୍ମୀକି ରାମାୟଣ · ସର୍ଗ 2.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.72.1
अपश्यम्स् तु ततः तत्र पितरम् पितुर् आलये ।
जगाम भरतः द्रष्टुम् मातरम् मातुर् आलये ॥ २.७२.१ ॥
ସେଠାରେ ଭରତ ପ୍ରଥମେ ପିତୃଗୃହରେ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ତା'ପରେ ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମାତୃଗୃହକୁ ଗଲେ।
2.72.2
अनुप्राप्तम् तु तम् दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितम् सुतम् ।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्ण मानसम् ॥ २.७२.२ ॥
ପ୍ରବାସରୁ ଫେରିଥିବା ପୁତ୍ରକୁ ଦେଖି କୈକେୟୀ ଆନନ୍ଦରେ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଆସନ ଛାଡ଼ି ଉଠି ପଡ଼ିଲେ।
2.72.3
स प्रविश्य एव धर्म आत्मा स्व गृहम् श्री विवर्जितम् ।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याः चरणौ शुभौ ॥ २.७२.३ ॥
ଧର୍ମାତ୍ମା ଭରତ ଶ୍ରୀହୀନ ନିଜ ଗୃହରେ ପ୍ରବେଶ କରି ମାତାଙ୍କୁ ଦେଖି ତାଙ୍କ ଶୁଭ ଚରଣ ଧରିଲେ।
2.72.4
सा तम् मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४ ॥
ସେ ଯଶସ୍ବୀ ଭରତଙ୍କ ମସ୍ତକ ଆଘ୍ରାଣ କରି, ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, କୋଳରେ ବସାଇ ପଚାରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
2.72.5
अद्य ते कतिचित् रात्र्यः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अपि न अध्व श्रमः शीघ्रम् रथेन आपततः तव ॥ २.७२.५ ॥
ଆଜି ତୁମେ ମାମୁଘରୁ ବାହାରିଥିବା କିଛି ରାତି ହେଲାଣି; ରଥରେ ଶୀଘ୍ର ଆସିବାରୁ ପଥଶ୍ରମ ତୁମକୁ ହୋଇନାହିଁ କି?
2.72.6
आर्यकः ते सुकुशलो युधा जिन् मातुलः तव ।
प्रवासाच् च सुखम् पुत्र सर्वम् मे वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.६ ॥
ତୁମ ମାମୁ ଭଲରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ତୁମ ମାମୁ ଯୁଧାଜିତ୍ ମଧ୍ୟ ଭଲରେ ଅଛନ୍ତି। ପୁତ୍ର, ପ୍ରବାସର ସବୁ କୁଶଳ ସମାଚାର ମୋତେ କୁହ।
2.72.7
एवम् पृष्ठः तु कैकेय्या प्रियम् पार्थिव नन्दनः ।
आचष्ट भरतः सर्वम् मात्रे राजीव लोचनः ॥ २.७२.७ ॥
କୈକେୟୀ ଏହିପରି ପଚାରିବାରୁ, ରାଜପୁତ୍ର, କମଳନୟନ ଭରତ ମାତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରିୟ ସମାଚାର କହିଲେ।
2.72.8
अद्य मे सप्तमी रात्रिः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अम्बायाः कुशली तातः युधाजिन् मातुलः च मे ॥ २.७२.८ ॥
ଆର୍ୟକଙ୍କ ଘରୁ ବାହାରିବାର ଆଜି ମୋର ସପ୍ତମ ରାତ୍ରି। ମାତା କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି, ପିତା କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋ ମାମା ଯୁଧାଜିତ୍ ମଧ୍ୟ କୁଶଳରେ ଅଛନ୍ତି।
2.72.9
यन् मे धनम् च रत्नम् च ददौ राजा परम् तपः ।
परिश्रान्तम् पथि अभवत् ततः अहम् पूर्वम् आगतः ॥ २.७२.९ ॥
ରାଜା ମୋତେ ଦେଇଥିବା ଧନ ଓ ରତ୍ନ ପଥରେ ମୋତେ କ୍ଳାନ୍ତ କରିଦେଲା; ତେଣୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଆସିଗଲି।
2.72.10
राज वाल्य हरैः दूतैः त्वर्यमाणो अहम् आगतः ।
यद् अहम् प्रष्टुम् इच्चामि तत् अम्बा वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.१० ॥
ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ରୁତ ଦୂତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୱରିତ ହୋଇ ମୁଁ ଆସିଛି। ମୁଁ ଯାହା ପଚାରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ମାତା, ତାହା ତୁମେ କହିବା ଉଚିତ।
2.72.11
शून्यो अयम् शयनीयः ते पर्यन्को हेम भूषितः ।
न च अयम् इक्ष्वाकु जनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥ २.७२.११ ॥
ତୁମର ସୁନାରେ ସଜ୍ଜିତ ଏହି ଶଯ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ; ଏବଂ ଇକ୍ଷ୍ବାକୁ ଲୋକମାନେ ମୋତେ ଆନନ୍ଦିତ ଲାଗୁନାହାଁନ୍ତି।
2.72.12
राजा भवति भूयिष्ठ्गम् इह अम्बाया निवेशने ।
तम् अहम् न अद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्चन्न् इह आगतः ॥ २.७२.१२ ॥
ରାଜା ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଏଠାରେ, ମାତାଙ୍କ ଭବନରେ ରହନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦେଖୁନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାର ଇଚ୍ଛାରେ ହିଁ ମୁଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛି।
2.72.13
पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तम् मम आख्याहि पृच्चतः ।
आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥ २.७२.१३ ॥
ମୁଁ ପିତାଙ୍କ ଚରଣ ଧରିବି। ମାତା, ପଚାରୁଥିବା ମୋତେ କୁହ — ଅଥବା ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ମାତା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହରେ ଅଛନ୍ତି କି?
2.72.14
तम् प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम् ।
अजानन्तम् प्रजानन्ती राज्य लोभेन मोहिता ॥ २.७२.१४ ॥
ତାଙ୍କୁ କୈକେୟୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ — ପ୍ରିୟ ପରି, କିନ୍ତୁ ଭୟଙ୍କର ଓ ଅପ୍ରିୟ; ଅଜ୍ଞାତକୁ, ଜାଣି ମଧ୍ୟ, ରାଜ୍ୟଲୋଭରେ ମୋହିତ ହୋଇ।
2.72.15
या गतिः सर्व भूतानाम् ताम् गतिम् ते पिता गतः ।
राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सताम् गतिः ॥ २.७२.१५ ॥
ସର୍ବଭୂତଙ୍କର ଯେଉଁ ଗତି, ସେହି ଗତିକୁ ତୁମ ପିତା ଯାଇଛନ୍ତି। ରାଜା, ମହାତ୍ମା, ତେଜସ୍ୱୀ, ଯଜ୍ଞକାରୀ, ସଜ୍ଜନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ।
2.72.16
तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् धर्म अभिजनवान् शुचिः ।
पपात सहसा भूमौ पितृ शोक बल अर्दितः ॥ २.७२.१६ ॥
ସେହି ବାକ୍ୟ ଶୁଣି ଭରତ — ଧର୍ମବାନ, କୁଳୀନ, ଶୁଚି — ସହସା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ପିତୃଶୋକର ବଳରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ।
2.72.17
हा हातोऽस्मीति कृपणाम् दीनाम् वाचमुदीरयन् ।
निपपात महाबाहुर्बाहु विक्षिप्य वीर्यवान् ॥ २.७२.१७ ॥
"ହାୟ! ହାୟ! ମୁଁ ତ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲି" ଏପରି ଦୀନ ଓ କରୁଣ ବାକ୍ୟ କହି, ମହାବାହୁ ବୀର୍ଯ୍ୟବାନ ଭରତ ବାହୁ ଫିଙ୍ଗି ପଡ଼ିଗଲେ।
2.72.18
ततः शोकेन सम्वीतः पितुर् मरण दुह्खितः ।
विललाप महा तेजा भ्रान्त आकुलित चेतनः ॥ २.७२.१८ ॥
ତା'ପରେ ଶୋକରେ ଆବୃତ, ପିତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଦୁଃଖିତ, ମହାତେଜସ୍ୱୀ ଭରତ ଭ୍ରାନ୍ତ ଓ ଆକୁଳ ଚିତ୍ତରେ ବିଳାପ କଲେ।
2.72.19
एतत् सुरुचिरम् भाति पितुर् मे शयनम् पुरा ।
शशिनेवामलम् रात्रौ गगनम् तोयदात्यये ॥ २.७२.१९ ॥
ବର୍ଷା ଋତୁ ଶେଷ ହେବା ପରେ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ପରି, ମୋ ପିତାଙ୍କର ଏହି ଅତି ସୁନ୍ଦର ଶଯ୍ୟା ପୂର୍ବରେ କେତେ ଶୋଭା ପାଉଥିଲା।
2.72.20
तत् इदम् न विभाति अद्य विहीनम् तेन धीमता ।
व्योमेव श्शिना हीनमप्भुष्क इव सागरः ॥ २.७२.२० ॥
ସେହି ବୁଦ୍ଧିମାନ ପିତାଙ୍କ ବିନା ଆଜି ଏହା ପୂର୍ବ ପରି ଶୋଭା ପାଉନାହିଁ; ଚନ୍ଦ୍ରହୀନ ଆକାଶ କିମ୍ବା ଶୁଖିଯାଇଥିବା ସମୁଦ୍ର ପରି ହୋଇଯାଇଛି।
2.72.21
बाष्पमुत्सृज्य कण्ठे स्वात्मना परिपीडितः ।
आच्चाद्य वदनम् श्रीमद्वस्त्रेण जयताम् वरः ॥ २.७२.२१ ॥
ବିଜୟୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସେ, କଣ୍ଠରେ ଲୁହ ଉଛୁଳି ଆସିବାରୁ ନିଜେ ଅତି ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ନିଜ ସୁନ୍ଦର ମୁଖ ବସ୍ତ୍ରରେ ଢାକିଦେଲେ।
2.72.22
तम् आर्तम् देव सम्काशम् समीक्ष्य पतितम् भुवि ।
निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धम् परशुना वने ॥ २.७२.२२ ॥
ବନରେ କୁରାଢ଼ିରେ କଟା ସାଲ ଗଛର ସ୍କନ୍ଧ ପରି, ଦେବତୁଲ୍ୟ ସେହି ଆର୍ତ୍ତଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖି।
2.72.23
मत्तमातङ्गसम्काशम् चन्द्रार्कसदृशम् भुवः ।
उत्थापयित्वा शोक आर्तम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २.७२.२३ ॥
ମତ୍ତ ହସ୍ତୀ ପରି, ଚନ୍ଦ୍ର-ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ତାଙ୍କୁ, ଶୋକରେ ଆର୍ତ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରୁ ଉଠାଇ ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
2.72.24
उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ किम् शेषे राज पुत्र महा यशः ।
त्वद् विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः ॥ २.७२.२४ ॥
ଉଠନ୍ତୁ, ଉଠନ୍ତୁ! ହେ ମହାଯଶସ୍ୱୀ ରାଜକୁମାର, କାହିଁକି ଶୋଇଛନ୍ତି? ସଭାରେ ସମ୍ମାନିତ ଆପଣଙ୍କ ପରି ସଜ୍ଜନମାନେ ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
2.72.25
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोनुगा ।
बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥ २.७२.२५ ॥
ଦାନ ଓ ଯଜ୍ଞର ଅଧିକାରିଣୀ, ଶୀଳ, ଶ୍ରୁତି ଓ ବଚନ ଅନୁସରଣକାରୀ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି, ହେ ବୁଦ୍ଧିମତୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମନ୍ଦିରର ପ୍ରଭା ପରି।
2.72.26
स रुदत्या चिरम् कालम् भूमौ विपरिवृत्य च ।
जननीम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृतः ॥ २.७२.२६ ॥
ସେ ବହୁ ସମୟ କାନ୍ଦି ଭୂମିରେ ଗଡ଼ିଗଲେ, ଅନେକ ଶୋକରେ ଆବୃତ ହୋଇ ମାତାଙ୍କୁ ଏହା କହିଲେ।
2.72.28
अभिषेक्ष्यति रामम् तु राजा यज्ञम् नु यक्ष्यति ।
तत् इदम् हि अन्यथा भूतम् व्यवदीर्णम् मनो मम ।
पितरम् यो न पश्यामि नित्यम् प्रिय हिते रतम् ॥ २.७२.२८ ॥
ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିବେ, ନିଶ୍ଚୟ ଯଜ୍ଞ ମଧ୍ୟ କରିବେ; କିନ୍ତୁ ତାହା ଅନ୍ୟଥା ହୋଇଗଲା, ମୋ ମନ ଚିରିଗଲା, ପ୍ରିୟଙ୍କ ହିତରେ ସଦା ରତ ପିତାଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖୁ ନାହିଁ।
2.72.29
अम्ब केन अत्यगात् राजा व्याधिना मय्य् अनागते ।
धन्या राम आदयः सर्वे यैः पिता सम्स्कृतः स्वयम् ॥ २.७२.२९ ॥
ମା, ମୁଁ ଆସିବା ପୂର୍ବରୁ କେଉଁ ରୋଗରେ ରାଜା ଚାଲିଗଲେ? ରାମ ପ୍ରଭୃତି ସମସ୍ତେ ଧନ୍ୟ, ସେମାନେ ନିଜେ ପିତାଙ୍କର ସଂସ୍କାର କରିଥିଲେ।
2.72.30
न नूनम् माम् महा राजः प्राप्तम् जानाति कीर्तिमान् ।
उपजिघ्रेद्द् हि माम् मूर्ध्नि तातः सम्नम्य सत्वरम् ॥ २.७२.३० ॥
ନିଶ୍ଚୟ ମହାକୀର୍ତ୍ତିମାନ ରାଜା ଜାଣନ୍ତି ନାହିଁ ଯେ ମୁଁ ଆସିଛି; ଜାଣନ୍ତେ ତ ପିତା ନତ ହୋଇ ଶୀଘ୍ର ମୋ ମୁଣ୍ଡ ଆଘ୍ରାଣ କରନ୍ତେ।
2.72.31
क्व स पाणिः सुख स्पर्शः तातस्य अक्लिष्ट कर्मणः ।
येन माम् रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णम् परिमार्जति ॥ २.७२.३१ ॥
ଅନାୟାସରେ କର୍ମ କରୁଥିବା ପିତାଙ୍କର ସେହି ସୁଖସ୍ପର୍ଶ ହାତ କୁଆଡ଼େ? ଧୂଳିରେ ମଳିନ ମୋତେ ଯାହା ବାରମ୍ବାର ପୋଛି ଦେଉଥିଲା।
2.72.32
यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो अस्मि धीमतः ।
तस्य माम् शीघ्रम् आख्याहि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः ॥ २.७२.३२ ॥
ଯେ ମୋର ଭ୍ରାତା, ପିତା ଓ ବନ୍ଧୁ, ଯେଉଁ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ମୁଁ ଦାସ, ସେହି ଅକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମା ରାମଙ୍କ ବିଷୟରେ ମୋତେ ଶୀଘ୍ର କୁହ।
2.72.33
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः ।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हि इदानीम् गतिर् मम ॥ २.७२.३३ ॥
ଧର୍ମ ଜାଣୁଥିବା ଆର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ପିତା ହିଁ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ। ମୁଁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଧରିବି; ବର୍ତ୍ତମାନ ସେ ହିଁ ମୋର ଆଶ୍ରୟ।
2.72.34
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।
आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्य विक्रमः ॥ २.७२.३४ ॥
ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଧର୍ମନିରତ, ସତ୍ୟସନ୍ଧ, ଦୃଢ଼ବ୍ରତ, ସତ୍ୟପରାକ୍ରମ ମୋ ପିତା ରାଜା ଆର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ କଣ କହିଥିଲେ?
2.72.36
पश्चिमम् साधु सम्देशम् इच्चामि श्रोतुम् आत्मनः ।
राम इति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मण इति च ।
स महात्मा परम् लोकम् गतः गतिमताम् वरः ॥ २.७२.३६ ॥
ତାଙ୍କର ଶେଷ ଶୁଭ ବାର୍ତ୍ତା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରେ। 'ହା ରାମ, ହା ସୀତା, ହା ଲକ୍ଷ୍ମଣ' ବୋଲି ବିଳାପ କରୁଥିବା ସେ ମହାତ୍ମା, ଗତିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରମଲୋକକୁ ଗଲେ।
2.72.37
इमाम् तु पश्चिमाम् वाचम् व्याजहार पिता तव ।
काल धर्म परिक्षिप्तः पाशैः इव महा गजः ॥ २.७२.३७ ॥
ତୁମ ପିତା ଏହି ଶେଷ ବାକ୍ୟ କହିଲେ, ପାଶରେ ବନ୍ଧା ମହାଗଜ ପରି, କାଳ ଓ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଘେରା ହୋଇ।
2.72.38
सिद्ध अर्थाः तु नरा रामम् आगतम् सीतया सह ।
लक्ष्मणम् च महा बाहुम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥ २.७२.३८ ॥
ସିଦ୍ଧ-ମନୋରଥ ଲୋକମାନେ ସୀତା ସହ ଫେରିଆସିଥିବା ରାମଙ୍କୁ ଏବଂ ମହାବାହୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପୁଣି ଫେରିଆସିବାର ଦେଖିବେ।
2.72.39
तत् श्रुत्वा विषसाद एव द्वितीया प्रिय शम्सनात् ।
विषण्ण वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्च मातरम् ॥ २.७२.३९ ॥
ଏହା ଶୁଣି ଦ୍ୱିତୀୟା ରାଣୀ ପ୍ରିୟ ସମ୍ବାଦ କହିବା ଯୋଗୁଁ ବିଷାଦରେ ବୁଡ଼ିଗଲେ। ମୁଖ ମଳିନ କରି ସେ ପୁଣି ମାତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
2.72.40
क्व च इदानीम् स धर्म आत्मा कौसल्य आनन्द वर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समम् गतः ॥ २.७२.४० ॥
କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଉଥିବା ସେ ଧର୍ମାତ୍ମା, ଭାଇ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ସହ ଏବେ କେଉଁଠି ଗଲେ?
2.72.41
तथा पृष्टा यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ।
माता अस्य युगपद् वाक्यम् विप्रियम् प्रिय शन्कया ॥ २.७२.४१ ॥
ଏହିପରି ପଚରାଗଲେ ମାତା ସତ୍ୟ କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ସେ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଅପ୍ରିୟ ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
2.72.42
स हि राज सुतः पुत्र चीर वासा महा वनम् ।
दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मण अनुचरः गतः ॥ २.७२.४२ ॥
ସେ ରାଜକୁମାର, ତୁମ ପୁତ୍ର, ବଲ୍କଳ ବସ୍ତ୍ର ପରି, ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ଅନୁଗମନ କରି, ବୈଦେହୀ ସୀତାଙ୍କ ସହ ମହାବନ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ।
2.72.43
तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः भ्रातुः चारित्र शन्कया ।
स्वस्य वम्शस्य माहात्म्यात् प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४३ ॥
ଏହା ଶୁଣି ଭରତ ଭୀତ ହେଲେ। ଭାଇଙ୍କ ଆଚରଣ ବିଷୟରେ ଶଙ୍କାରୁ ଏବଂ ନିଜ ବଂଶର ମହିମା ଯୋଗୁଁ ସେ ପଚାରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
2.72.44
कच्चिन् न ब्राह्मण वधम् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कच्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४४ ॥
ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ବଧ କରିଛନ୍ତି କି? ଧନୀ ହେଉ କି ଗରିବ, କୌଣସି ନିଷ୍ପାପ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କୁ କି ସେ ପୀଡ଼ା ଦେଇଛନ୍ତି?
2.72.45
कच्चिन् न पर दारान् वा राज पुत्रः अभिमन्यते ।
कस्मात् स दण्डक अरण्ये भ्रूणहा इव विवासितः ॥ २.७२.४५ ॥
ରାଜପୁତ୍ର କି ପରସ୍ତ୍ରୀ ପ୍ରତି ଲୋଭ କରିଥିଲେ? ନହେଲେ ତାଙ୍କୁ ଭ୍ରୂଣହତ୍ୟାକାରୀ ପରି ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ୟକୁ କାହିଁକି ନିର୍ବାସିତ କରାଗଲା?
2.72.46
अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् ।
तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ २.७२.४६ ॥
ତାପରେ ତାଙ୍କ ଚଞ୍ଚଳ ମାତା ନିଜ କର୍ମକୁ ଯଥାର୍ଥରୂପେ ସ୍ୱୀକାର କରି, ନାରୀ ସ୍ୱଭାବ ଅନୁସାରେ କହିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
2.72.47
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।
उवाच वचनम् हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥ २.७२.४७ ॥
ମହାତ୍ମା ଭରତ ଏହିପରି କହିବାରୁ, ହୃଷ୍ଟା କୈକେୟୀ, ନିଜକୁ ପଣ୍ଡିତା ମନେ କରୁଥିବା ମୂଢ଼ା, ଏହି ବାକ୍ୟ କହିଲେ।
2.72.48
न ब्राह्मण धनम् किम्चिद्द् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कश्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४८ ॥
ରାମ କୌଣସି ବ୍ରାହ୍ମଣର ଧନ ହରଣ କରିନାହାଁନ୍ତି; ଧନୀ କି ଦରିଦ୍ର, ନିର୍ଦୋଷ କାହାକୁ ବି ସେ ପୀଡ଼ା ଦେଇନାହାଁନ୍ତି।
2.72.49
न रामः पर दारामः च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति ।
मया तु पुत्र श्रुत्वा एव रामस्य एव अभिषेचनम् ॥ २.७२.४९ ॥
ରାମ ପରସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ଆଖି ଟେକି ମଧ୍ୟ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ର, ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ କଥା ଶୁଣିବା ମାତ୍ରେ ମୁଁ—
2.72.50
याचितः ते पिता राज्यम् रामस्य च विवासनम् ।
स स्व वृत्तिम् समास्थाय पिता ते तत् तथा अकरोत् ॥ २.७२.५० ॥
ତୁମ ପିତାଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟ ଓ ରାମଙ୍କ ବନବାସ ମାଗାଯାଇଥିଲା; ସେ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟଳ ରହି ସେହିପରି କଲେ।
2.72.51
रामः च सह सौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ।
तम् अपश्यन् प्रियम् पुत्रम् मही पालो महा यशाः ॥ २.७२.५१ ॥
ରାମ ଓ ସୌମିତ୍ରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସୀତାଙ୍କ ସହ ପ୍ରେରିତ ହୋଇଥିଲେ। ନିଜ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ନ ଦେଖି ସେହି ମହାଯଶା ମହୀପାଳ…
2.72.52
पुत्र शोक परिद्यूनः पन्चत्वम् उपपेदिवान् ।
त्वया तु इदानीम् धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम् ॥ २.७२.५२ ॥
ପୁତ୍ରଶୋକରେ କ୍ଷୀଣ ହୋଇ ସେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କଲେ। ହେ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଏବେ ତୁମେ ରାଜତ୍ୱ ଗ୍ରହଣ କର।
2.72.53
त्वत् कृते हि मया सर्वम् इदम् एवम् विधम् कृतम् ।
मा शोकम् मा च सम्तापम् धैर्यमाश्रय पुत्रक ॥ २.७२.५३ ॥
ତୁମ ପାଇଁ ହିଁ ମୁଁ ଏସବୁ ଏପରି କରିଛି। ପୁତ୍ର, ଶୋକ କର ନାହିଁ, ସନ୍ତାପ କର ନାହିଁ, ଧୈର୍ଯ୍ୟର ଆଶ୍ରୟ ନିଅ।
2.72.54
त्वदधीना हि नगरी राज्यम् चैतदनामयम् ।
तत् पुत्र शीघ्रम् विधिना विधिज्ञैः ।
वसिष्ठ मुख्यैः सहितः द्विज इन्द्रैः ।
सम्काल्य राजानम् अदीन सत्त्वम् ।
आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व ॥ २.७२.५४ ॥
ତୁମ ଅଧୀନରେ ହିଁ ଏହି ନଗରୀ ଓ ଏହି ରାଜ୍ୟ ନିରାପଦ। ତେଣୁ ପୁତ୍ର, ବିଧିଜ୍ଞ ଓ ବଶିଷ୍ଠପ୍ରମୁଖ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ସହ ଶୀଘ୍ର ବିଧିମତେ ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରି ତୁମେ ନିଜେ ପୃଥିବୀରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହୁଅ।