വാല്മീകി രാമായണം · സർഗം 2.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.72.1
अपश्यम्स् तु ततः तत्र पितरम् पितुर् आलये ।
जगाम भरतः द्रष्टुम् मातरम् मातुर् आलये ॥ २.७२.१ ॥
അവിടെ ഭരതൻ പിതൃഗൃഹത്തിൽ പിതാവിനെ കണ്ടു; പിന്നീട് മാതാവിനെ കാണാൻ മാതൃഗൃഹത്തിലേക്ക് പോയി.
2.72.2
अनुप्राप्तम् तु तम् दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितम् सुतम् ।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्ण मानसम् ॥ २.७२.२ ॥
പ്രവാസത്തിൽനിന്ന് മടങ്ങിയെത്തിയ മകനെ കണ്ടപ്പോൾ കൈകേയി സന്തോഷത്തോടെ സ്വർണ്ണാസനം വിട്ട് എഴുന്നേറ്റു.
2.72.3
स प्रविश्य एव धर्म आत्मा स्व गृहम् श्री विवर्जितम् ।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याः चरणौ शुभौ ॥ २.७२.३ ॥
ധർമ്മാത്മാവായ ഭരതൻ ശ്രീഹീനമായ തന്റെ വീട്ടിൽ പ്രവേശിച്ച് മാതാവിനെ കണ്ട് അവളുടെ ശുഭമായ പാദങ്ങളിൽ പിടിച്ചു.
2.72.4
सा तम् मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४ ॥
അവൾ യശസ്വിയായ ഭരതന്റെ തല മണത്ത്, ആലിംഗനം ചെയ്ത്, മടിയിലിരുത്തി, ചോദിച്ചുതുടങ്ങി.
2.72.5
अद्य ते कतिचित् रात्र्यः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अपि न अध्व श्रमः शीघ्रम् रथेन आपततः तव ॥ २.७२.५ ॥
ഇന്ന് നീ മുത്തച്ഛന്റെ ഭവനത്തിൽനിന്ന് പുറപ്പെട്ടിട്ട് കുറച്ചു രാത്രികളേ ആയുള്ളൂ; രഥത്തിൽ വേഗത്തിൽ വന്നതിനാൽ വഴിയിലെ ക്ഷീണം നിനക്കില്ലേ?
2.72.6
आर्यकः ते सुकुशलो युधा जिन् मातुलः तव ।
प्रवासाच् च सुखम् पुत्र सर्वम् मे वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.६ ॥
നിന്റെ മുത്തച്ഛൻ സുഖമായിരിക്കുന്നു; നിന്റെ മാതുലൻ യുധാജിത്തും സുഖമായിരിക്കുന്നു. മകനേ, പ്രവാസത്തിലെ സുഖവിവരമെല്ലാം എന്നോട് പറയണം.
2.72.7
एवम् पृष्ठः तु कैकेय्या प्रियम् पार्थिव नन्दनः ।
आचष्ट भरतः सर्वम् मात्रे राजीव लोचनः ॥ २.७२.७ ॥
കൈകേയി ഇങ്ങനെ ചോദിച്ചപ്പോൾ, രാജപുത്രനും താമരക്കണ്ണനുമായ ഭരതൻ അമ്മയോട് എല്ലാം പ്രിയവാർത്തകളായി പറഞ്ഞു.
2.72.8
अद्य मे सप्तमी रात्रिः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अम्बायाः कुशली तातः युधाजिन् मातुलः च मे ॥ २.७२.८ ॥
ആര്യകന്റെ വീട്ടിൽ നിന്ന് പുറപ്പെട്ടിട്ട് ഇന്ന് എനിക്ക് ഏഴു രാത്രികളായി. അമ്മ സുഖമായിരിക്കുന്നു, അച്ഛനും, എന്റെ മാതുലൻ യുധാജിത്തും സുഖമായിരിക്കുന്നു.
2.72.9
यन् मे धनम् च रत्नम् च ददौ राजा परम् तपः ।
परिश्रान्तम् पथि अभवत् ततः अहम् पूर्वम् आगतः ॥ २.७२.९ ॥
രാജാവ് എനിക്ക് തന്ന ധനവും രത്നങ്ങളും വഴിയിൽ എന്നെ ക്ഷീണിപ്പിച്ചു; അതുകൊണ്ട് ഞാൻ മുമ്പേ എത്തി.
2.72.10
राज वाल्य हरैः दूतैः त्वर्यमाणो अहम् आगतः ।
यद् अहम् प्रष्टुम् इच्चामि तत् अम्बा वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.१० ॥
രാജാവിന്റെ വേഗമുള്ള ദൂതന്മാരാൽ ധൃതിപ്പെട്ടാണ് ഞാൻ വന്നത്. ഞാൻ ചോദിക്കാനാഗ്രഹിക്കുന്നത് അമ്മ പറയണം.
2.72.11
शून्यो अयम् शयनीयः ते पर्यन्को हेम भूषितः ।
न च अयम् इक्ष्वाकु जनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥ २.७२.११ ॥
നിന്റെ സ്വർണ്ണാലംകൃതമായ ഈ ശയ്യ ശൂന്യമാണ്; ഇക്ഷ്വാകു ജനം എനിക്ക് സന്തോഷഭരിതരായി തോന്നുന്നില്ല.
2.72.12
राजा भवति भूयिष्ठ्गम् इह अम्बाया निवेशने ।
तम् अहम् न अद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्चन्न् इह आगतः ॥ २.७२.१२ ॥
രാജാവ് മിക്കവാറും ഇവിടെ, അമ്മയുടെ വസതിയിലാണ് ഉണ്ടാവുക; എന്നാൽ ഇന്ന് ഞാൻ അദ്ദേഹത്തെ കാണുന്നില്ല, കാണാനുള്ള ആഗ്രഹത്തോടെയാണ് ഞാൻ ഇവിടെ എത്തിയത്.
2.72.13
पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तम् मम आख्याहि पृच्चतः ।
आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥ २.७२.१३ ॥
അച്ഛന്റെ പാദങ്ങളിൽ ഞാൻ പിടിക്കും. അമ്മേ, ചോദിക്കുന്ന എന്നോട് പറയൂ — അതോ മൂത്ത അമ്മ കൗസല്യയുടെ വസതിയിലാണോ?
2.72.14
तम् प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम् ।
अजानन्तम् प्रजानन्ती राज्य लोभेन मोहिता ॥ २.७२.१४ ॥
അവനോട് കൈകേയി മറുപടി പറഞ്ഞു — പ്രിയമെന്ന പോലെ, എന്നാൽ ഭയങ്കരവും അപ്രിയവുമായി; അറിയാത്തവനോട്, അറിഞ്ഞുകൊണ്ടും, രാജ്യലോഭത്താൽ മോഹിതയായി.
2.72.15
या गतिः सर्व भूतानाम् ताम् गतिम् ते पिता गतः ।
राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सताम् गतिः ॥ २.७२.१५ ॥
സകല ജീവികൾക്കുമുള്ള ആ ഗതി തന്നെ നിന്റെ അച്ഛൻ പ്രാപിച്ചു. രാജാവ്, മഹാത്മാവ്, തേജസ്വി, യജ്ഞം ചെയ്തവൻ, സജ്ജനങ്ങളുടെ ആശ്രയം.
2.72.16
तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् धर्म अभिजनवान् शुचिः ।
पपात सहसा भूमौ पितृ शोक बल अर्दितः ॥ २.७२.१६ ॥
ആ വാക്ക് കേട്ട ഭരതൻ — ധർമ്മിഷ്ഠനും കുലീനനും ശുദ്ധനുമായ അവൻ — പെട്ടെന്ന് നിലത്തുവീണു; പിതൃശോകത്തിന്റെ ബലത്താൽ പീഡിതനായി.
2.72.17
हा हातोऽस्मीति कृपणाम् दीनाम् वाचमुदीरयन् ।
निपपात महाबाहुर्बाहु विक्षिप्य वीर्यवान् ॥ २.७२.१७ ॥
"അയ്യോ! അയ്യോ! ഞാൻ നശിച്ചു" എന്ന് ദീനവും കരുണാർദ്രവുമായ വാക്കുകൾ പറഞ്ഞുകൊണ്ട്, മഹാബാഹുവും വീര്യവാനുമായ ഭരതൻ കൈകൾ വീശി വീണു.
2.72.18
ततः शोकेन सम्वीतः पितुर् मरण दुह्खितः ।
विललाप महा तेजा भ्रान्त आकुलित चेतनः ॥ २.७२.१८ ॥
അപ്പോൾ ശോകത്താൽ പൊതിഞ്ഞ്, അച്ഛന്റെ മരണത്താൽ ദുഃഖിതനായ മഹാതേജസ്വി ഭരതൻ, ഭ്രാന്തചിത്തനായി വ്യാകുലമനസ്സോടെ വിലപിച്ചു.
2.72.19
एतत् सुरुचिरम् भाति पितुर् मे शयनम् पुरा ।
शशिनेवामलम् रात्रौ गगनम् तोयदात्यये ॥ २.७२.१९ ॥
മഴക്കാലം കഴിഞ്ഞ രാത്രിയിൽ ചന്ദ്രനാൽ നിർമ്മലമായ ആകാശം പോലെ, എന്റെ പിതാവിന്റെ ഈ അതിമനോഹരമായ ശയ്യ മുമ്പ് എത്രമാത്രം ശോഭിച്ചിരുന്നു.
2.72.20
तत् इदम् न विभाति अद्य विहीनम् तेन धीमता ।
व्योमेव श्शिना हीनमप्भुष्क इव सागरः ॥ २.७२.२० ॥
ആ ജ്ഞാനിയായ പിതാവില്ലാതെ ഇന്ന് ഇതു ശോഭിക്കുന്നില്ല; ചന്ദ്രനില്ലാത്ത ആകാശംപോലെയും വറ്റിയ സമുദ്രംപോലെയും ആയിരിക്കുന്നു.
2.72.21
बाष्पमुत्सृज्य कण्ठे स्वात्मना परिपीडितः ।
आच्चाद्य वदनम् श्रीमद्वस्त्रेण जयताम् वरः ॥ २.७२.२१ ॥
വിജയികളിൽ ശ്രേഷ്ഠനായവൻ, കണ്ഠത്തിൽ കണ്ണീർ തിങ്ങി സ്വയം അതിതീവ്രമായി വേദനിച്ച്, തന്റെ മനോഹരമായ മുഖം വസ്ത്രംകൊണ്ടു മൂടി.
2.72.22
तम् आर्तम् देव सम्काशम् समीक्ष्य पतितम् भुवि ।
निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धम् परशुना वने ॥ २.७२.२२ ॥
കാട്ടിൽ മഴുവാൽ വെട്ടിയിട്ട സാലവൃക്ഷത്തിന്റെ തടിപോലെ, ദേവതുല്യനായ ആ ദുഃഖിതൻ നിലത്തു വീണു കിടക്കുന്നത് കണ്ട്.
2.72.23
मत्तमातङ्गसम्काशम् चन्द्रार्कसदृशम् भुवः ।
उत्थापयित्वा शोक आर्तम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २.७२.२३ ॥
മദയാനപോലെയും ചന്ദ്രസൂര്യന്മാരെപ്പോലെയും ശോഭിക്കുന്ന അദ്ദേഹത്തെ, ദുഃഖാർത്തനായ അദ്ദേഹത്തെ നിലത്തുനിന്ന് എഴുന്നേൽപ്പിച്ച് ഈ വാക്കു പറഞ്ഞു.
2.72.24
उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ किम् शेषे राज पुत्र महा यशः ।
त्वद् विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः ॥ २.७२.२४ ॥
എഴുന്നേൽക്കൂ, എഴുന്നേൽക്കൂ! മഹായശസ്വിയായ രാജകുമാരാ, എന്തിന് കിടക്കുന്നു? സഭയിൽ ആദരിക്കപ്പെടുന്ന നിങ്ങളെപ്പോലുള്ള സജ്ജനങ്ങൾ ദുഃഖിക്കാറില്ല.
2.72.25
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोनुगा ।
बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥ २.७२.२५ ॥
ദാനയജ്ഞങ്ങൾക്ക് അധികാരമുള്ളവളേ, ശീലം, ശ്രുതി, വചനം എന്നിവയെ അനുസരിക്കുന്ന നിന്റെ ബുദ്ധി, ബുദ്ധിമതിയായവളേ, സൂര്യന്റെ മന്ദിരത്തിലെ പ്രഭപോലെയാണ്.
2.72.26
स रुदत्या चिरम् कालम् भूमौ विपरिवृत्य च ।
जननीम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृतः ॥ २.७२.२६ ॥
അവൻ ഏറെനേരം കരഞ്ഞുകൊണ്ട് നിലത്ത് ഉരുണ്ട്, പല ദുഃഖങ്ങളാൽ മൂടപ്പെട്ടവനായി അമ്മയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.
2.72.28
अभिषेक्ष्यति रामम् तु राजा यज्ञम् नु यक्ष्यति ।
तत् इदम् हि अन्यथा भूतम् व्यवदीर्णम् मनो मम ।
पितरम् यो न पश्यामि नित्यम् प्रिय हिते रतम् ॥ २.७२.२८ ॥
രാജാവ് രാമനെ അഭിഷേകം ചെയ്യും, തീർച്ചയായും യജ്ഞവും ചെയ്യും; എന്നാൽ അത് മറ്റൊന്നായി, എന്റെ മനസ്സ് പിളർന്നുപോയി, പ്രിയരുടെ ക്ഷേമത്തിൽ എന്നും മുഴുകിയ പിതാവിനെ ഞാൻ കാണുന്നില്ല.
2.72.29
अम्ब केन अत्यगात् राजा व्याधिना मय्य् अनागते ।
धन्या राम आदयः सर्वे यैः पिता सम्स्कृतः स्वयम् ॥ २.७२.२९ ॥
അമ്മേ, ഞാൻ എത്തുന്നതിന് മുൻപ് ഏത് രോഗത്താൽ രാജാവ് പോയി? രാമൻ തുടങ്ങിയ എല്ലാവരും ഭാഗ്യവാന്മാർ, അവർ തന്നെ പിതാവിന് സംസ്കാരം ചെയ്തു.
2.72.30
न नूनम् माम् महा राजः प्राप्तम् जानाति कीर्तिमान् ।
उपजिघ्रेद्द् हि माम् मूर्ध्नि तातः सम्नम्य सत्वरम् ॥ २.७२.३० ॥
തീർച്ചയായും മഹാകീർത്തിമാനായ രാജാവ് ഞാൻ എത്തിയത് അറിയുന്നില്ല; അറിഞ്ഞിരുന്നെങ്കിൽ പിതാവ് കുനിഞ്ഞ് ഉടനെ എന്റെ തല മണപ്പിക്കുമായിരുന്നു.
2.72.31
क्व स पाणिः सुख स्पर्शः तातस्य अक्लिष्ट कर्मणः ।
येन माम् रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णम् परिमार्जति ॥ २.७२.३१ ॥
അനായാസം കർമ്മം ചെയ്യുന്ന പിതാവിന്റെ ആ സുഖസ്പർശമുള്ള കൈ എവിടെ? പൊടിയാൽ മലിനനായ എന്നെ അത് ആവർത്തിച്ച് തുടച്ചിരുന്നു.
2.72.32
यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो अस्मि धीमतः ।
तस्य माम् शीघ्रम् आख्याहि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः ॥ २.७२.३२ ॥
എന്റെ സഹോദരനും പിതാവും ബന്ധുവുമായവൻ, ഞാൻ ആരുടെ ദാസനോ ആ ജ്ഞാനിയായ, അക്ലിഷ്ടകർമ്മാവായ രാമനെക്കുറിച്ച് എന്നോട് വേഗം പറയൂ.
2.72.33
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः ।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हि इदानीम् गतिर् मम ॥ २.७२.३३ ॥
ധർമ്മമറിയുന്ന ആര്യന് പിതാവുതന്നെയാണ് ജ്യേഷ്ഠൻ. അദ്ദേഹത്തിന്റെ പാദങ്ങൾ ഞാൻ പിടിക്കും; ഇപ്പോൾ അദ്ദേഹമാണ് എന്റെ അഭയം.
2.72.34
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।
आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्य विक्रमः ॥ २.७२.३४ ॥
ധർമ്മജ്ഞനും ധർമ്മനിരതനും സത്യസന്ധനും ദൃഢവ്രതനും സത്യപരാക്രമിയുമായ എന്റെ പിതാവ് രാജാവ് ആര്യനോട് എന്ത് പറഞ്ഞു?
2.72.36
पश्चिमम् साधु सम्देशम् इच्चामि श्रोतुम् आत्मनः ।
राम इति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मण इति च ।
स महात्मा परम् लोकम् गतः गतिमताम् वरः ॥ २.७२.३६ ॥
അദ്ദേഹത്തിന്റെ അവസാനത്തെ നല്ല സന്ദേശം കേൾക്കാൻ ഞാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു. 'രാമാ, സീതേ, ലക്ഷ്മണാ' എന്ന് വിലപിച്ച ആ മഹാത്മാവ്, ഗതിയുള്ളവരിൽ ശ്രേഷ്ഠൻ, പരമലോകത്തേക്ക് പോയി.
2.72.37
इमाम् तु पश्चिमाम् वाचम् व्याजहार पिता तव ।
काल धर्म परिक्षिप्तः पाशैः इव महा गजः ॥ २.७२.३७ ॥
നിന്റെ പിതാവ് ഈ അവസാന വാക്ക് പറഞ്ഞു, കുരുക്കുകളിൽ കുടുങ്ങിയ മഹാഗജം പോലെ, കാലത്തിനും ധർമ്മത്തിനും കീഴടങ്ങി.
2.72.38
सिद्ध अर्थाः तु नरा रामम् आगतम् सीतया सह ।
लक्ष्मणम् च महा बाहुम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥ २.७२.३८ ॥
ലക്ഷ്യം നേടിയ ജനങ്ങൾ സീതയോടൊപ്പം മടങ്ങിവന്ന രാമനെയും മഹാബാഹുവായ ലക്ഷ്മണനെയും വീണ്ടും മടങ്ങിവന്നവരായി കാണും.
2.72.39
तत् श्रुत्वा विषसाद एव द्वितीया प्रिय शम्सनात् ।
विषण्ण वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्च मातरम् ॥ २.७२.३९ ॥
ഇതു കേട്ട്, പ്രിയവാർത്ത പറഞ്ഞതുകൊണ്ടുതന്നെ രണ്ടാമത്തെ ഭാര്യ വിഷാദത്തിൽ മുങ്ങി. മുഖം വാടി അവൾ വീണ്ടും അമ്മയോട് ചോദിച്ചു.
2.72.40
क्व च इदानीम् स धर्म आत्मा कौसल्य आनन्द वर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समम् गतः ॥ २.७२.४० ॥
കൗസല്യയുടെ ആനന്ദം വർധിപ്പിക്കുന്ന ആ ധർമാത്മാവ് സഹോദരൻ ലക്ഷ്മണനോടും സീതയോടുമൊപ്പം ഇപ്പോൾ എവിടെ പോയിരിക്കുന്നു?
2.72.41
तथा पृष्टा यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ।
माता अस्य युगपद् वाक्यम् विप्रियम् प्रिय शन्कया ॥ २.७२.४१ ॥
ഇങ്ങനെ ചോദിക്കപ്പെട്ടപ്പോൾ അമ്മ സത്യം പറയാൻ തുടങ്ങി. പ്രിയപുത്രനെക്കുറിച്ചുള്ള ആശങ്കയാൽ അവൾ ഒരേ സമയം അപ്രിയവാക്കുകൾ പറഞ്ഞു.
2.72.42
स हि राज सुतः पुत्र चीर वासा महा वनम् ।
दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मण अनुचरः गतः ॥ २.७२.४२ ॥
ആ രാജകുമാരൻ, നിന്റെ പുത്രൻ, വൽക്കലവസ്ത്രം ധരിച്ച്, ലക്ഷ്മണനെ അനുഗമിച്ച്, വൈദേഹി സീതയോടുകൂടി മഹാവനമായ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പോയിരിക്കുന്നു.
2.72.43
तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः भ्रातुः चारित्र शन्कया ।
स्वस्य वम्शस्य माहात्म्यात् प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४३ ॥
ഇതു കേട്ട് ഭരതൻ ഭയന്നു. സഹോദരന്റെ നടപ്പിനെക്കുറിച്ചുള്ള സംശയത്താലും സ്വന്തം വംശത്തിന്റെ മഹിമയാലും അവൻ ചോദിക്കാൻ തുടങ്ങി.
2.72.44
कच्चिन् न ब्राह्मण वधम् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कच्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४४ ॥
രാമൻ ഏതെങ്കിലും ബ്രാഹ്മണനെ വധിച്ചിട്ടുണ്ടോ? ധനികനോ ദരിദ്രനോ, നിഷ്പാപനായ ആരെയെങ്കിലും അവൻ ഉപദ്രവിച്ചിട്ടുണ്ടോ?
2.72.45
कच्चिन् न पर दारान् वा राज पुत्रः अभिमन्यते ।
कस्मात् स दण्डक अरण्ये भ्रूणहा इव विवासितः ॥ २.७२.४५ ॥
രാജപുത്രൻ പരസ്ത്രീകളെ മോഹിച്ചുവോ? അല്ലെങ്കിൽ എന്തുകൊണ്ട് അവനെ ഭ്രൂണഹത്യക്കാരനെപ്പോലെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് നാടുകടത്തി?
2.72.46
अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् ।
तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ २.७२.४६ ॥
അപ്പോൾ അവന്റെ ചപലയായ മാതാവ് തന്റെ കർമ്മത്തെ യഥാർത്ഥമായി അംഗീകരിച്ച്, സ്ത്രീസ്വഭാവമനുസരിച്ച് സംസാരിക്കാൻ തുടങ്ങി.
2.72.47
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।
उवाच वचनम् हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥ २.७२.४७ ॥
മഹാത്മാവായ ഭരതൻ ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞപ്പോൾ, സന്തോഷിതയായ കൈകേയി, സ്വയം പണ്ഡിതയെന്ന് കരുതിയ മൂഢ, ഈ വാക്ക് പറഞ്ഞു.
2.72.48
न ब्राह्मण धनम् किम्चिद्द् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कश्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४८ ॥
രാമൻ ഒരു ബ്രാഹ്മണന്റെയും ധനം അപഹരിച്ചിട്ടില്ല; ധനികനോ ദരിദ്രനോ, നിർദോഷനായ ആരെയും അവൻ ഉപദ്രവിച്ചിട്ടില്ല.
2.72.49
न रामः पर दारामः च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति ।
मया तु पुत्र श्रुत्वा एव रामस्य एव अभिषेचनम् ॥ २.७२.४९ ॥
രാമൻ പരസ്ത്രീകളെ കണ്ണുകൊണ്ടുപോലും നോക്കുന്നില്ല. പക്ഷേ മകനേ, രാമന്റെ അഭിഷേകവാർത്ത കേട്ടപ്പോൾത്തന്നെ ഞാൻ—
2.72.50
याचितः ते पिता राज्यम् रामस्य च विवासनम् ।
स स्व वृत्तिम् समास्थाय पिता ते तत् तथा अकरोत् ॥ २.७२.५० ॥
നിന്റെ പിതാവിനോട് രാജ്യവും രാമന്റെ വനവാസവും ആവശ്യപ്പെടപ്പെട്ടു; അദ്ദേഹം തന്റെ വാക്കിൽ ഉറച്ചുനിന്ന് അപ്രകാരം ചെയ്തു.
2.72.51
रामः च सह सौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ।
तम् अपश्यन् प्रियम् पुत्रम् मही पालो महा यशाः ॥ २.७२.५१ ॥
രാമനും സൗമിത്രിയും സീതയോടൊപ്പം അയയ്ക്കപ്പെട്ടു. പ്രിയപുത്രനെ കാണാതെ ആ മഹായശസ്വിയായ ഭൂപാലൻ…
2.72.52
पुत्र शोक परिद्यूनः पन्चत्वम् उपपेदिवान् ।
त्वया तु इदानीम् धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम् ॥ २.७२.५२ ॥
പുത്രശോകത്താൽ ക്ഷീണിച്ച് അദ്ദേഹം മരണം പ്രാപിച്ചു. ധർമ്മജ്ഞാ, ഇപ്പോൾ നീ രാജത്വം ഏറ്റെടുക്കുക.
2.72.53
त्वत् कृते हि मया सर्वम् इदम् एवम् विधम् कृतम् ।
मा शोकम् मा च सम्तापम् धैर्यमाश्रय पुत्रक ॥ २.७२.५३ ॥
നിനക്കുവേണ്ടിയാണ് ഞാൻ ഇതെല്ലാം ഇപ്രകാരം ചെയ്തത്. മകനേ, ദുഃഖിക്കരുത്, സന്താപപ്പെടരുത്, ധൈര്യം അവലംബിക്കുക.
2.72.54
त्वदधीना हि नगरी राज्यम् चैतदनामयम् ।
तत् पुत्र शीघ्रम् विधिना विधिज्ञैः ।
वसिष्ठ मुख्यैः सहितः द्विज इन्द्रैः ।
सम्काल्य राजानम् अदीन सत्त्वम् ।
आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व ॥ २.७२.५४ ॥
നിന്റെ അധീനതയിലാണ് ഈ നഗരവും രാജ്യവും സുരക്ഷിതമായിരിക്കുന്നത്. അതിനാൽ മകനേ, വിധിയറിയുന്നവരോടും വസിഷ്ഠൻ പ്രധാനരായ ദ്വിജശ്രേഷ്ഠരോടും ചേർന്ന് വേഗം വിധിപ്രകാരം രാജാവിനെ ഒരുക്കി, നീതന്നെ ഭൂമിയിൽ അഭിഷേകം ചെയ്യുക.