વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.72.1
अपश्यम्स् तु ततः तत्र पितरम् पितुर् आलये ।
जगाम भरतः द्रष्टुम् मातरम् मातुर् आलये ॥ २.७२.१ ॥
ત્યાં ભરતે પહેલાં પિતાના ઘરમાં પિતાને જોયા; પછી માતાને મળવા માતાના ઘરે ગયો.
2.72.2
अनुप्राप्तम् तु तम् दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितम् सुतम् ।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्ण मानसम् ॥ २.७२.२ ॥
પ્રવાસેથી પાછા ફરેલા પુત્રને જોઈને કૈકેયી હર્ષથી સુવર્ણ આસન છોડીને ઊભી થઈ.
2.72.3
स प्रविश्य एव धर्म आत्मा स्व गृहम् श्री विवर्जितम् ।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याः चरणौ शुभौ ॥ २.७२.३ ॥
ધર્માત્મા ભરતે શ્રીહીન પોતાના ઘરમાં પ્રવેશીને માતાને જોઈ તેના શુભ ચરણ પકડ્યા.
2.72.4
सा तम् मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४ ॥
તેણે યશસ્વી ભરતનું માથું સૂંઘીને, આલિંગન આપીને, ખોળામાં બેસાડીને પૂછવાનું શરૂ કર્યું.
2.72.5
अद्य ते कतिचित् रात्र्यः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अपि न अध्व श्रमः शीघ्रम् रथेन आपततः तव ॥ २.७२.५ ॥
આજે તું મોસાળના ઘરેથી નીકળ્યો એને થોડી રાતો જ થઈ છે; રથમાં ઝડપથી આવવાથી તને માર્ગનો થાક નથી લાગ્યો?
2.72.6
आर्यकः ते सुकुशलो युधा जिन् मातुलः तव ।
प्रवासाच् च सुखम् पुत्र सर्वम् मे वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.६ ॥
તારા નાના સુખરૂપ છે, અને તારા મામા યુધાજિત પણ સુખરૂપ છે. પુત્ર, પ્રવાસનો બધો કુશળ સમાચાર મને કહે.
2.72.7
एवम् पृष्ठः तु कैकेय्या प्रियम् पार्थिव नन्दनः ।
आचष्ट भरतः सर्वम् मात्रे राजीव लोचनः ॥ २.७२.७ ॥
કૈકેયીએ આમ પૂછતાં, રાજકુમાર, કમળનયન ભરતે માતાને બધું પ્રિય સમાચાર કહ્યા.
2.72.8
अद्य मे सप्तमी रात्रिः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अम्बायाः कुशली तातः युधाजिन् मातुलः च मे ॥ २.७२.८ ॥
આર્યકના ઘરેથી નીકળ્યાને આજે મને સાત રાત્રિ થઈ. માતા કુશળ છે, પિતા કુશળ છે, અને મારા મામા યુધાજિત પણ કુશળ છે.
2.72.9
यन् मे धनम् च रत्नम् च ददौ राजा परम् तपः ।
परिश्रान्तम् पथि अभवत् ततः अहम् पूर्वम् आगतः ॥ २.७२.९ ॥
રાજાએ મને આપેલા ધન અને રત્નોથી માર્ગમાં હું થાકી ગયો; તેથી હું પહેલાં આવી પહોંચ્યો.
2.72.10
राज वाल्य हरैः दूतैः त्वर्यमाणो अहम् आगतः ।
यद् अहम् प्रष्टुम् इच्चामि तत् अम्बा वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.१० ॥
રાજાના ઝડપી દૂતોથી ઉતાવળો થઈને હું આવ્યો છું. હું જે પૂછવા ઇચ્છું છું, માતા, તે તમારે કહેવું જોઈએ.
2.72.11
शून्यो अयम् शयनीयः ते पर्यन्को हेम भूषितः ।
न च अयम् इक्ष्वाकु जनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥ २.७२.११ ॥
તારો સોનાથી શણગારેલો આ પલંગ ખાલી છે; અને ઇક્ષ્વાકુ લોકો મને આનંદિત લાગતા નથી.
2.72.12
राजा भवति भूयिष्ठ्गम् इह अम्बाया निवेशने ।
तम् अहम् न अद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्चन्न् इह आगतः ॥ २.७२.१२ ॥
રાજા મોટાભાગે અહીં, માતાના નિવાસમાં હોય છે; પણ આજે હું તેમને જોતો નથી, તેમને જોવાની ઇચ્છાથી જ હું અહીં આવ્યો છું.
2.72.13
पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तम् मम आख्याहि पृच्चतः ।
आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥ २.७२.१३ ॥
હું પિતાના ચરણ પકડીશ. માતા, પૂછનારા મને કહો — અથવા મોટી માતા કૌશલ્યાના નિવાસમાં છે?
2.72.14
तम् प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम् ।
अजानन्तम् प्रजानन्ती राज्य लोभेन मोहिता ॥ २.७२.१४ ॥
તેને કૈકેયીએ ઉત્તર આપ્યો — પ્રિય જેવું, પણ ભયંકર અને અપ્રિય; અજાણ્યાને, જાણતા છતાં, રાજ્યલોભથી મોહિત થઈને.
2.72.15
या गतिः सर्व भूतानाम् ताम् गतिम् ते पिता गतः ।
राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सताम् गतिः ॥ २.७२.१५ ॥
સર્વ પ્રાણીઓની જે ગતિ છે, તે જ ગતિ તારા પિતા પામ્યા છે. રાજા, મહાત્મા, તેજસ્વી, યજ્ઞ કરનાર, સજ્જનોના આશ્રય.
2.72.16
तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् धर्म अभिजनवान् शुचिः ।
पपात सहसा भूमौ पितृ शोक बल अर्दितः ॥ २.७२.१६ ॥
તે શબ્દ સાંભળીને ભરત — ધર્મિષ્ઠ, કુલીન, શુદ્ધ — અચાનક ભૂમિ પર પડ્યા; પિતાના શોકના બળથી પીડિત થઈને.
2.72.17
हा हातोऽस्मीति कृपणाम् दीनाम् वाचमुदीरयन् ।
निपपात महाबाहुर्बाहु विक्षिप्य वीर्यवान् ॥ २.७२.१७ ॥
"અરે! અરે! હું તો મરી ગયો" એવા દીન અને કરુણ શબ્દો બોલતા, મહાબાહુ વીર્યવાન ભરત બાહુ ફેલાવીને પડી ગયા.
2.72.18
ततः शोकेन सम्वीतः पितुर् मरण दुह्खितः ।
विललाप महा तेजा भ्रान्त आकुलित चेतनः ॥ २.७२.१८ ॥
ત્યારે શોકે ઘેરાયેલા, પિતાના મૃત્યુથી દુઃખી, મહાતેજસ્વી ભરત ભ્રાંત અને વ્યાકુળ ચિત્તે વિલાપ કરવા લાગ્યા.
2.72.19
एतत् सुरुचिरम् भाति पितुर् मे शयनम् पुरा ।
शशिनेवामलम् रात्रौ गगनम् तोयदात्यये ॥ २.७२.१९ ॥
વરસાદની ઋતુ પૂરી થયા પછીની રાત્રે ચંદ્રથી નિર્મળ આકાશ જેવી, મારા પિતાની આ અતિ સુંદર શય્યા પહેલાં કેવી શોભતી હતી.
2.72.20
तत् इदम् न विभाति अद्य विहीनम् तेन धीमता ।
व्योमेव श्शिना हीनमप्भुष्क इव सागरः ॥ २.७२.२० ॥
તે બુદ્ધિમાન પિતા વિના આજે આ પહેલાંની જેમ શોભતું નથી; ચંદ્ર વિનાના આકાશ કે સૂકાયેલા સમુદ્ર જેવું થઈ ગયું છે.
2.72.21
बाष्पमुत्सृज्य कण्ठे स्वात्मना परिपीडितः ।
आच्चाद्य वदनम् श्रीमद्वस्त्रेण जयताम् वरः ॥ २.७२.२१ ॥
વિજયીઓમાં શ્રેષ્ઠ તે, કંઠમાં આંસુ ઊભરાતાં પોતે અત્યંત પીડાઈને પોતાનું સુંદર મુખ વસ્ત્રથી ઢાંકી દીધું.
2.72.22
तम् आर्तम् देव सम्काशम् समीक्ष्य पतितम् भुवि ।
निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धम् परशुना वने ॥ २.७२.२२ ॥
જંગલમાં કુહાડીથી કાપેલા સાલ વૃક્ષના થડ જેવા, દેવસમાન તે દુઃખી પુરુષને ભૂમિ પર પડેલો જોઈને.
2.72.23
मत्तमातङ्गसम्काशम् चन्द्रार्कसदृशम् भुवः ।
उत्थापयित्वा शोक आर्तम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २.७२.२३ ॥
મદમસ્ત હાથી જેવા, ચંદ્ર-સૂર્ય જેવા તેમને, શોકથી પીડાયેલા તેમને ભૂમિ પરથી ઊભા કરીને આ વચન કહ્યું.
2.72.24
उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ किम् शेषे राज पुत्र महा यशः ।
त्वद् विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः ॥ २.७२.२४ ॥
ઊઠો, ઊઠો! હે મહાયશસ્વી રાજકુમાર, કેમ સૂઈ રહ્યા છો? સભામાં સન્માનિત તમારા જેવા સજ્જનો શોક કરતા નથી.
2.72.25
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोनुगा ।
बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥ २.७२.२५ ॥
દાન અને યજ્ઞના અધિકારી, શીલ, શ્રુતિ અને વચનનું અનુસરણ કરનારી તારી બુદ્ધિ, હે બુદ્ધિમતી, સૂર્યના મંદિરની પ્રભા જેવી છે.
2.72.26
स रुदत्या चिरम् कालम् भूमौ विपरिवृत्य च ।
जननीम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृतः ॥ २.७२.२६ ॥
તે લાંબો સમય રડતાં ભૂમિ પર આળોટી, અનેક શોકોથી ઘેરાયેલા, માતાને આ બોલ્યા.
2.72.28
अभिषेक्ष्यति रामम् तु राजा यज्ञम् नु यक्ष्यति ।
तत् इदम् हि अन्यथा भूतम् व्यवदीर्णम् मनो मम ।
पितरम् यो न पश्यामि नित्यम् प्रिय हिते रतम् ॥ २.७२.२८ ॥
રાજા રામનો અભિષેક કરશે, ખરેખર યજ્ઞ પણ કરશે; પરંતુ તે બીજું જ થઈ ગયું, મારું મન વિદીર્ણ થયું છે, પ્રિયજનોના હિતમાં સદા રત એવા પિતાને હું જોતો નથી.
2.72.29
अम्ब केन अत्यगात् राजा व्याधिना मय्य् अनागते ।
धन्या राम आदयः सर्वे यैः पिता सम्स्कृतः स्वयम् ॥ २.७२.२९ ॥
માતા, હું આવ્યો તે પહેલાં કયા રોગથી રાજા ચાલ્યા ગયા? રામ વગેરે સૌ ધન્ય છે, જેમણે સ્વયં પિતાના અંતિમ સંસ્કાર કર્યા.
2.72.30
न नूनम् माम् महा राजः प्राप्तम् जानाति कीर्तिमान् ।
उपजिघ्रेद्द् हि माम् मूर्ध्नि तातः सम्नम्य सत्वरम् ॥ २.७२.३० ॥
ખરેખર મહાકીર્તિમાન રાજા જાણતા નથી કે હું આવી પહોંચ્યો છું; જાણતા હોત તો પિતા નમીને તરત મારું મસ્તક સૂંઘી લેત.
2.72.31
क्व स पाणिः सुख स्पर्शः तातस्य अक्लिष्ट कर्मणः ।
येन माम् रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णम् परिमार्जति ॥ २.७२.३१ ॥
અનાયાસ કર્મ કરનારા પિતાનો તે સુખસ્પર્શવાળો હાથ ક્યાં છે? ધૂળથી ખરડાયેલા મને જે વારંવાર લૂછતો હતો.
2.72.32
यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो अस्मि धीमतः ।
तस्य माम् शीघ्रम् आख्याहि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः ॥ २.७२.३२ ॥
જે મારા ભાઈ, પિતા અને સ્વજન છે, જે બુદ્ધિમાન પુરુષનો હું દાસ છું, એ અક્લિષ્ટકર્મા રામ વિશે મને જલદી કહો.
2.72.33
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः ।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हि इदानीम् गतिर् मम ॥ २.७२.३३ ॥
ધર્મને જાણનાર આર્ય માટે પિતા જ જ્યેષ્ઠ છે. હું તેમના ચરણ પકડીશ; હવે એ જ મારો આશરો છે.
2.72.34
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।
आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्य विक्रमः ॥ २.७२.३४ ॥
ધર્મજ્ઞ, ધર્મનિષ્ઠ, સત્યસંધ, દૃઢવ્રત, સત્યપરાક્રમી મારા પિતા રાજાએ આર્યને શું કહ્યું?
2.72.36
पश्चिमम् साधु सम्देशम् इच्चामि श्रोतुम् आत्मनः ।
राम इति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मण इति च ।
स महात्मा परम् लोकम् गतः गतिमताम् वरः ॥ २.७२.३६ ॥
તેમનો છેલ્લો સારો સંદેશ હું સાંભળવા ઇચ્છું છું. 'હા રામ, હા સીતા, હા લક્ષ્મણ' એમ વિલાપ કરતા એ મહાત્મા, ગતિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ, પરમ લોકે ગયા.
2.72.37
इमाम् तु पश्चिमाम् वाचम् व्याजहार पिता तव ।
काल धर्म परिक्षिप्तः पाशैः इव महा गजः ॥ २.७२.३७ ॥
તમારા પિતાએ આ અંતિમ વાણી કહી, પાશોમાં બંધાયેલા મહાગજની જેમ, કાળ અને ધર્મથી ઘેરાયેલા.
2.72.38
सिद्ध अर्थाः तु नरा रामम् आगतम् सीतया सह ।
लक्ष्मणम् च महा बाहुम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥ २.७२.३८ ॥
જેમના મનોરથ સિદ્ધ થયા છે એવા લોકો સીતા સાથે પાછા આવેલા રામને અને મહાબાહુ લક્ષ્મણને ફરી પાછા આવેલા જોશે.
2.72.39
तत् श्रुत्वा विषसाद एव द्वितीया प्रिय शम्सनात् ।
विषण्ण वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्च मातरम् ॥ २.७२.३९ ॥
આ સાંભળીને બીજી રાણી, પ્રિય સમાચાર કહેવાને કારણે જ, વિષાદમાં ડૂબી ગઈ. મુખ ઉદાસ કરીને તેણે ફરી માતાને પૂછ્યું.
2.72.40
क्व च इदानीम् स धर्म आत्मा कौसल्य आनन्द वर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समम् गतः ॥ २.७२.४० ॥
કૌસલ્યાનો આનંદ વધારનાર તે ધર્માત્મા, ભાઈ લક્ષ્મણ અને સીતા સાથે હવે ક્યાં ગયો છે?
2.72.41
तथा पृष्टा यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ।
माता अस्य युगपद् वाक्यम् विप्रियम् प्रिय शन्कया ॥ २.७२.४१ ॥
આ રીતે પૂછાતાં માતા સત્ય કહેવા લાગી. પ્રિય પુત્રની ચિંતાને કારણે તેણે એકસાથે અપ્રિય વચનો કહ્યાં.
2.72.42
स हि राज सुतः पुत्र चीर वासा महा वनम् ।
दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मण अनुचरः गतः ॥ २.७२.४२ ॥
તે રાજકુમાર, તારો પુત્ર, વલ્કલ વસ્ત્ર ધારણ કરીને, લક્ષ્મણને અનુસરીને, વૈદેહી સીતા સાથે મહાવન દંડકારણ્યમાં ગયો છે.
2.72.43
तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः भ्रातुः चारित्र शन्कया ।
स्वस्य वम्शस्य माहात्म्यात् प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४३ ॥
આ સાંભળીને ભરત ભયભીત થયો. ભાઈના આચરણની શંકાથી અને પોતાના વંશના માહાત્મ્યને કારણે તેણે પૂછવાનું શરૂ કર્યું.
2.72.44
कच्चिन् न ब्राह्मण वधम् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कच्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४४ ॥
શું રામે કોઈ બ્રાહ્મણની હત્યા કરી છે? ધનવાન હોય કે ગરીબ, નિર્દોષ એવા કોઈને તેણે પીડા આપી છે?
2.72.45
कच्चिन् न पर दारान् वा राज पुत्रः अभिमन्यते ।
कस्मात् स दण्डक अरण्ये भ्रूणहा इव विवासितः ॥ २.७२.४५ ॥
શું રાજકુમારે પરસ્ત્રીઓની ઇચ્છા કરી હતી? નહીંતર તેને ભ્રૂણહત્યારાની જેમ દંડકારણ્યમાં કેમ કાઢી મૂકવામાં આવ્યો?
2.72.46
अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् ।
तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ २.७२.४६ ॥
ત્યારે તેની ચંચળ માતા પોતાના કર્મને યથાર્થ રીતે સ્વીકારીને, સ્ત્રીસ્વભાવ અનુસાર બોલવા લાગી.
2.72.47
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।
उवाच वचनम् हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥ २.७२.४७ ॥
મહાત્મા ભરતે આમ કહ્યું ત્યારે હર્ષિત થયેલી, પોતાને પંડિત માનનારી મૂઢ કૈકેયીએ આ વચન કહ્યું.
2.72.48
न ब्राह्मण धनम् किम्चिद्द् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कश्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४८ ॥
રામે કોઈ બ્રાહ્મણનું ધન ક્યારેય હર્યું નથી; શ્રીમંત કે ગરીબ, નિર્દોષ કોઈને પણ તેણે હેરાન કર્યા નથી.
2.72.49
न रामः पर दारामः च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति ।
मया तु पुत्र श्रुत्वा एव रामस्य एव अभिषेचनम् ॥ २.७२.४९ ॥
રામ પરસ્ત્રીઓ તરફ આંખ ઉઠાવીને પણ જોતા નથી. પરંતુ પુત્ર, રામના અભિષેકની વાત સાંભળતાં જ મેં—
2.72.50
याचितः ते पिता राज्यम् रामस्य च विवासनम् ।
स स्व वृत्तिम् समास्थाय पिता ते तत् तथा अकरोत् ॥ २.७२.५० ॥
તારા પિતા પાસે રાજ્ય અને રામના વનવાસની માગણી કરવામાં આવી; તેમણે પોતાના વચન પર અડગ રહીને એમ જ કર્યું.
2.72.51
रामः च सह सौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ।
तम् अपश्यन् प्रियम् पुत्रम् मही पालो महा यशाः ॥ २.७२.५१ ॥
રામ અને સૌમિત્રિ લક્ષ્મણ સીતા સાથે મોકલાયા હતા. પોતાના પ્રિય પુત્રને ન જોઈને તે મહાયશસ્વી ભૂપાલે…
2.72.52
पुत्र शोक परिद्यूनः पन्चत्वम् उपपेदिवान् ।
त्वया तु इदानीम् धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम् ॥ २.७२.५२ ॥
પુત્રશોકથી ક્ષીણ થઈને તેઓ મૃત્યુ પામ્યા. હે ધર્મજ્ઞ, હવે તું રાજપદ સંભાળ.
2.72.53
त्वत् कृते हि मया सर्वम् इदम् एवम् विधम् कृतम् ।
मा शोकम् मा च सम्तापम् धैर्यमाश्रय पुत्रक ॥ २.७२.५३ ॥
તારા માટે જ મેં આ બધું આ રીતે કર્યું છે. પુત્ર, શોક ન કર, સંતાપ ન કર, ધૈર્યનો આશ્રય લે.
2.72.54
त्वदधीना हि नगरी राज्यम् चैतदनामयम् ।
तत् पुत्र शीघ्रम् विधिना विधिज्ञैः ।
वसिष्ठ मुख्यैः सहितः द्विज इन्द्रैः ।
सम्काल्य राजानम् अदीन सत्त्वम् ।
आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व ॥ २.७२.५४ ॥
તારા અધીન જ આ નગરી અને આ રાજ્ય સુરક્ષિત છે. તેથી પુત્ર, વિધિજ્ઞો અને વસિષ્ઠ જેવા શ્રેષ્ઠ દ્વિજો સાથે જલદી વિધિપૂર્વક રાજાની વ્યવસ્થા કરી તું પોતે પૃથ્વી પર અભિષિક્ત થા.