ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ · ਸਰਗ 2.72
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.72.1
अपश्यम्स् तु ततः तत्र पितरम् पितुर् आलये ।
जगाम भरतः द्रष्टुम् मातरम् मातुर् आलये ॥ २.७२.१ ॥
ਉੱਥੇ ਭਰਤ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਮਾਤਾ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ।
2.72.2
अनुप्राप्तम् तु तम् दृष्ट्वा कैकेयी प्रोषितम् सुतम् ।
उत्पपात तदा हृष्टा त्यक्त्वा सौवर्ण मानसम् ॥ २.७२.२ ॥
ਪ੍ਰਵਾਸ ਤੋਂ ਪਰਤੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੈਕੇਯੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦਾ ਆਸਣ ਛੱਡ ਕੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੀ ਹੋਈ।
2.72.3
स प्रविश्य एव धर्म आत्मा स्व गृहम् श्री विवर्जितम् ।
भरतः प्रेक्ष्य जग्राह जनन्याः चरणौ शुभौ ॥ २.७२.३ ॥
ਧਰਮਾਤਮਾ ਭਰਤ ਨੇ ਸ਼ੋਭਾ-ਹੀਣ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ।
2.72.4
सा तम् मूर्ध्नि समुपाघ्राय परिष्वज्य यशस्विनम् ।
अङ्के भरतम् आरोप्य प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४ ॥
ਉਸ ਨੇ ਯਸ਼ਸਵੀ ਭਰਤ ਦਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘਿਆ, ਗਲੇ ਲਗਾਇਆ, ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
2.72.5
अद्य ते कतिचित् रात्र्यः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अपि न अध्व श्रमः शीघ्रम् रथेन आपततः तव ॥ २.७२.५ ॥
ਅੱਜ ਤੂੰ ਨਾਨਕੇ ਘਰੋਂ ਤੁਰਿਆ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੀ ਰਾਤਾਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ; ਰੱਥ ਰਾਹੀਂ ਜਲਦੀ ਆਉਣ ਕਰਕੇ ਕੀ ਤੈਨੂੰ ਰਾਹ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ?
2.72.6
आर्यकः ते सुकुशलो युधा जिन् मातुलः तव ।
प्रवासाच् च सुखम् पुत्र सर्वम् मे वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.६ ॥
ਤੇਰੇ ਨਾਨਾ ਠੀਕ-ਠਾਕ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਵੀ ਠੀਕ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਵਾਸ ਦਾ ਸਾਰਾ ਸੁਖ-ਸਮਾਚਾਰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ।
2.72.7
एवम् पृष्ठः तु कैकेय्या प्रियम् पार्थिव नन्दनः ।
आचष्ट भरतः सर्वम् मात्रे राजीव लोचनः ॥ २.७२.७ ॥
ਕੈਕੇਈ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਕਮਲ-ਨੈਣ ਭਰਤ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਿਯ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣਾਏ।
2.72.8
अद्य मे सप्तमी रात्रिः च्युतस्य आर्यक वेश्मनः ।
अम्बायाः कुशली तातः युधाजिन् मातुलः च मे ॥ २.७२.८ ॥
ਆਰਯਕ ਦੇ ਘਰੋਂ ਤੁਰਿਆਂ ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਸੱਤਵੀਂ ਰਾਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਾਮਾ ਯੁਧਾਜਿਤ ਵੀ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ।
2.72.9
यन् मे धनम् च रत्नम् च ददौ राजा परम् तपः ।
परिश्रान्तम् पथि अभवत् ततः अहम् पूर्वम् आगतः ॥ २.७२.९ ॥
ਰਾਜੇ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੋ ਧਨ ਅਤੇ ਰਤਨ ਦਿੱਤੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਥਕਾ ਦਿੱਤਾ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।
2.72.10
राज वाल्य हरैः दूतैः त्वर्यमाणो अहम् आगतः ।
यद् अहम् प्रष्टुम् इच्चामि तत् अम्बा वक्तुम् अर्हसि ॥ २.७२.१० ॥
ਰਾਜੇ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਦੂਤਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਕਰਾਇਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ। ਜੋ ਮੈਂ ਪੁੱਛਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮਾਤਾ, ਉਹ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸੋ।
2.72.11
शून्यो अयम् शयनीयः ते पर्यन्को हेम भूषितः ।
न च अयम् इक्ष्वाकु जनः प्रहृष्टः प्रतिभाति मे ॥ २.७२.११ ॥
ਤੇਰਾ ਇਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਪਲੰਘ ਸੁੰਨਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦੇ।
2.72.12
राजा भवति भूयिष्ठ्गम् इह अम्बाया निवेशने ।
तम् अहम् न अद्य पश्यामि द्रष्टुम् इच्चन्न् इह आगतः ॥ २.७२.१२ ॥
ਰਾਜਾ ਅਕਸਰ ਇੱਥੇ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਅੱਜ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।
2.72.13
पितुर् ग्रहीष्ये चरणौ तम् मम आख्याहि पृच्चतः ।
आहोस्विद् अम्ब ज्येष्ठायाः कौसल्याया निवेशने ॥ २.७२.१३ ॥
ਮੈਂ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜਾਂਗਾ। ਮਾਤਾ, ਪੁੱਛਣ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ — ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਮਾਤਾ ਕੌਸ਼ੱਲਿਆ ਦੇ ਭਵਨ ਵਿੱਚ ਹਨ?
2.72.14
तम् प्रत्युवाच कैकेयी प्रियवद् घोरम् अप्रियम् ।
अजानन्तम् प्रजानन्ती राज्य लोभेन मोहिता ॥ २.७२.१४ ॥
ਉਸ ਨੂੰ ਕੈਕੇਯੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ — ਪਿਆਰੇ ਵਾਂਗ, ਪਰ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਅਪ੍ਰਿਯ; ਅਣਜਾਣ ਨੂੰ, ਜਾਣਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ, ਰਾਜ-ਲੋਭ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ।
2.72.15
या गतिः सर्व भूतानाम् ताम् गतिम् ते पिता गतः ।
राजा महात्मा तेजस्वी यायजूकः सताम् गतिः ॥ २.७२.१५ ॥
ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜੋ ਗਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਤੀ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਾਈ ਹੈ। ਰਾਜਾ, ਮਹਾਤਮਾ, ਤੇਜਸਵੀ, ਯੱਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਸਜਣਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ।
2.72.16
तत् श्रुत्वा भरतः वाक्यम् धर्म अभिजनवान् शुचिः ।
पपात सहसा भूमौ पितृ शोक बल अर्दितः ॥ २.७२.१६ ॥
ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ — ਧਰਮਵਾਨ, ਕੁਲੀਨ, ਸ਼ੁੱਧ — ਅਚਾਨਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਪਿਤਾ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ।
2.72.17
हा हातोऽस्मीति कृपणाम् दीनाम् वाचमुदीरयन् ।
निपपात महाबाहुर्बाहु विक्षिप्य वीर्यवान् ॥ २.७२.१७ ॥
"ਹਾਏ! ਹਾਏ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ" ਐਸੇ ਦੀਨ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾਮਈ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮਹਾਬਾਹੂ ਵੀਰਜਵਾਨ ਭਰਤ ਬਾਹਾਂ ਖਿਲਾਰ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਏ।
2.72.18
ततः शोकेन सम्वीतः पितुर् मरण दुह्खितः ।
विललाप महा तेजा भ्रान्त आकुलित चेतनः ॥ २.७२.१८ ॥
ਤਦ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰੇ, ਪਿਤਾ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਦੁਖੀ, ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਭਰਤ ਭਰਮਤ ਅਤੇ ਵਿਆਕੁਲ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਰਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।
2.72.19
एतत् सुरुचिरम् भाति पितुर् मे शयनम् पुरा ।
शशिनेवामलम् रात्रौ गगनम् तोयदात्यये ॥ २.७२.१९ ॥
ਬਰਸਾਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਦੇ ਬੀਤਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚੰਦਰਮਾ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲ ਅਸਮਾਨ ਵਾਂਗ, ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਸੇਜ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਸ਼ੋਭਦੀ ਸੀ।
2.72.20
तत् इदम् न विभाति अद्य विहीनम् तेन धीमता ।
व्योमेव श्शिना हीनमप्भुष्क इव सागरः ॥ २.७२.२० ॥
ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੱਜ ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਨਹੀਂ ਸ਼ੋਭਦਾ; ਚੰਦਰਮਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਸਮਾਨ ਜਾਂ ਸੁੱਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।
2.72.21
बाष्पमुत्सृज्य कण्ठे स्वात्मना परिपीडितः ।
आच्चाद्य वदनम् श्रीमद्वस्त्रेण जयताम् वरः ॥ २.७२.२१ ॥
ਜੇਤੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਉਹ, ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਅੱਥਰੂ ਉਮੜਨ ਕਾਰਨ ਆਪ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਸੁੰਦਰ ਮੂੰਹ ਕੱਪੜੇ ਨਾਲ ਢਕ ਲਿਆ।
2.72.22
तम् आर्तम् देव सम्काशम् समीक्ष्य पतितम् भुवि ।
निकृत्तमिव सालस्य स्कन्धम् परशुना वने ॥ २.७२.२२ ॥
ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕੁਹਾੜੀ ਨਾਲ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਸਾਲ ਰੁੱਖ ਦੇ ਤਣੇ ਵਾਂਗ, ਦੇਵਤੇ ਵਰਗੇ ਉਸ ਦੁਖੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਾ ਵੇਖ ਕੇ।
2.72.23
मत्तमातङ्गसम्काशम् चन्द्रार्कसदृशम् भुवः ।
उत्थापयित्वा शोक आर्तम् वचनम् च इदम् अब्रवीत् ॥ २.७२.२३ ॥
ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਰਗੇ, ਚੰਦਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ, ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਉਠਾ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।
2.72.24
उत्तिष्ठ उत्तिष्ठ किम् शेषे राज पुत्र महा यशः ।
त्वद् विधा न हि शोचन्ति सन्तः सदसि सम्मताः ॥ २.७२.२४ ॥
ਉੱਠੋ, ਉੱਠੋ! ਹੇ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਕਿਉਂ ਪਏ ਹੋ? ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮਾਣ-ਪ੍ਰਾਪਤ ਤੁਹਾਡੇ ਵਰਗੇ ਸੱਜਣ ਸੋਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।
2.72.25
दानयज्ञाधिकारा हि शीलश्रुतिवचोनुगा ।
बुद्धिस्ते बुद्धिसम्पन्न प्रभेवार्कस्य मन्दिरे ॥ २.७२.२५ ॥
ਦਾਨ ਤੇ ਯੱਗ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀ, ਸ਼ੀਲ, ਸ਼ਰੁਤੀ ਤੇ ਬਚਨ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ, ਹੇ ਬੁੱਧੀਮਤੀ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੰਦਰ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਰਗੀ ਹੈ।
2.72.26
स रुदत्या चिरम् कालम् भूमौ विपरिवृत्य च ।
जननीम् प्रत्युवाच इदम् शोकैः बहुभिर् आवृतः ॥ २.७२.२६ ॥
ਉਹ ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਰੋਂਦਾ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੋਟਦਾ ਰਿਹਾ, ਅਨੇਕ ਸੋਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲਿਆ।
2.72.28
अभिषेक्ष्यति रामम् तु राजा यज्ञम् नु यक्ष्यति ।
तत् इदम् हि अन्यथा भूतम् व्यवदीर्णम् मनो मम ।
पितरम् यो न पश्यामि नित्यम् प्रिय हिते रतम् ॥ २.७२.२८ ॥
ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਤਿਲਕ ਦੇਣਗੇ, ਯੱਗ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਗੇ; ਪਰ ਉਹ ਉਲਟਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਰੁੱਝੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ।
2.72.29
अम्ब केन अत्यगात् राजा व्याधिना मय्य् अनागते ।
धन्या राम आदयः सर्वे यैः पिता सम्स्कृतः स्वयम् ॥ २.७२.२९ ॥
ਮਾਤਾ, ਮੇਰੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਸ ਰੋਗ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਚਲੇ ਗਏ? ਰਾਮ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਪਿਤਾ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ ਕੀਤਾ।
2.72.30
न नूनम् माम् महा राजः प्राप्तम् जानाति कीर्तिमान् ।
उपजिघ्रेद्द् हि माम् मूर्ध्नि तातः सम्नम्य सत्वरम् ॥ २.७२.३० ॥
ਯਕੀਨਨ ਮਹਾਂਕੀਰਤੀਮਾਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਮੈਂ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਜੇ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਪਿਤਾ ਝੁਕ ਕੇ ਝੱਟ ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਸੁੰਘ ਲੈਂਦੇ।
2.72.31
क्व स पाणिः सुख स्पर्शः तातस्य अक्लिष्ट कर्मणः ।
येन माम् रजसा ध्वस्तम् अभीक्ष्णम् परिमार्जति ॥ २.७२.३१ ॥
ਅਨਾਇਆਸ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਉਹ ਸੁਖਦਾਈ ਛੋਹ ਵਾਲਾ ਹੱਥ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਜੋ ਧੂੜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮੈਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੂੰਝਦਾ ਸੀ।
2.72.32
यो मे भ्राता पिता बन्धुर् यस्य दासो अस्मि धीमतः ।
तस्य माम् शीघ्रम् आख्याहि रामस्य अक्लिष्ट कर्मणः ॥ २.७२.३२ ॥
ਜੋ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਬੰਧੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦਾ ਮੈਂ ਦਾਸ ਹਾਂ, ਉਸ ਅਕਲਿਸ਼ਟਕਰਮਾ ਰਾਮ ਬਾਰੇ ਮੈਨੂੰ ਜਲਦੀ ਦੱਸੋ।
2.72.33
पिता हि भवति ज्येष्ठो धर्मम् आर्यस्य जानतः ।
तस्य पादौ ग्रहीष्यामि स हि इदानीम् गतिर् मम ॥ २.७२.३३ ॥
ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਆਰਿਆ ਲਈ ਪਿਤਾ ਹੀ ਜੇਠਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜਾਂਗਾ; ਹੁਣ ਉਹੀ ਮੇਰਾ ਸਹਾਰਾ ਹਨ।
2.72.34
धर्मविद्धर्मनित्यश्च सत्यसन्धो दृढव्रतः ।
आर्ये किम् अब्रवीद् राजा पिता मे सत्य विक्रमः ॥ २.७२.३४ ॥
ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਟਿਕੇ, ਸੱਚ ਦੇ ਪੱਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤੀ ਅਤੇ ਸੱਚ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜੇ ਨੇ ਆਰਿਆ ਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ?
2.72.36
पश्चिमम् साधु सम्देशम् इच्चामि श्रोतुम् आत्मनः ।
राम इति राजा विलपन् हा सीते लक्ष्मण इति च ।
स महात्मा परम् लोकम् गतः गतिमताम् वरः ॥ २.७२.३६ ॥
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਖਰੀ ਚੰਗਾ ਸੁਨੇਹਾ ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। 'ਹਾ ਰਾਮ, ਹਾ ਸੀਤਾ, ਹਾ ਲਕਸ਼ਮਣ' ਕਹਿ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ, ਗਤੀਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਪਰਮ ਲੋਕ ਨੂੰ ਗਏ।
2.72.37
इमाम् तु पश्चिमाम् वाचम् व्याजहार पिता तव ।
काल धर्म परिक्षिप्तः पाशैः इव महा गजः ॥ २.७२.३७ ॥
ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਇਹ ਆਖਰੀ ਬੋਲ ਬੋਲੇ, ਫੰਦਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੇ ਮਹਾਗਜ ਵਾਂਗ, ਕਾਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ।
2.72.38
सिद्ध अर्थाः तु नरा रामम् आगतम् सीतया सह ।
लक्ष्मणम् च महा बाहुम् द्रक्ष्यन्ति पुनर् आगतम् ॥ २.७२.३८ ॥
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਸਿੱਧ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਕ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਆਏ ਰਾਮ ਨੂੰ ਅਤੇ ਮਹਾਬਾਹੂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਆਏ ਵੇਖਣਗੇ।
2.72.39
तत् श्रुत्वा विषसाद एव द्वितीया प्रिय शम्सनात् ।
विषण्ण वदनो भूत्वा भूयः पप्रच्च मातरम् ॥ २.७२.३९ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦੂਜੀ ਰਾਣੀ ਪਿਆਰੀ ਖ਼ਬਰ ਦੱਸਣ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਦ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਮੂੰਹ ਮੁਰਝਾ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।
2.72.40
क्व च इदानीम् स धर्म आत्मा कौसल्य आनन्द वर्धनः ।
लक्ष्मणेन सह भ्रात्रा सीतया च समम् गतः ॥ २.७२.४० ॥
ਕੌਸ਼ੱਲਿਆ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਗਿਆ ਹੈ?
2.72.41
तथा पृष्टा यथा तत्त्वम् आख्यातुम् उपचक्रमे ।
माता अस्य युगपद् वाक्यम् विप्रियम् प्रिय शन्कया ॥ २.७२.४१ ॥
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਮਾਤਾ ਸੱਚ ਦੱਸਣ ਲੱਗੀ। ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਇਕੋ ਵੇਲੇ ਅਪ੍ਰਿਯ ਬੋਲ ਕਹੇ।
2.72.42
स हि राज सुतः पुत्र चीर वासा महा वनम् ।
दण्डकान् सह वैदेह्या लक्ष्मण अनुचरः गतः ॥ २.७२.४२ ॥
ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ, ਬਲਕਲ ਵਸਤਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਮਹਾਂ ਵਨ ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਹੈ।
2.72.43
तत् श्रुत्वा भरतः त्रस्तः भ्रातुः चारित्र शन्कया ।
स्वस्य वम्शस्य माहात्म्यात् प्रष्टुम् समुपचक्रमे ॥ २.७२.४३ ॥
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ ਡਰ ਗਿਆ। ਭਰਾ ਦੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਦੀ ਸ਼ੰਕਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
2.72.44
कच्चिन् न ब्राह्मण वधम् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कच्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४४ ॥
ਕੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਵਧ ਕੀਤਾ ਹੈ? ਅਮੀਰ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਗਰੀਬ, ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?
2.72.45
कच्चिन् न पर दारान् वा राज पुत्रः अभिमन्यते ।
कस्मात् स दण्डक अरण्ये भ्रूणहा इव विवासितः ॥ २.७२.४५ ॥
ਕੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਨੇ ਪਰਾਈਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ? ਜੇ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਭਰੂਣਹੱਤਿਆਰੇ ਵਾਂਗ ਦੰਡਕ ਵਣ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ?
2.72.46
अथ अस्य चपला माता तत् स्व कर्म यथा तथम् ।
तेन एव स्त्री स्वभावेन व्याहर्तुम् उपचक्रमे ॥ २.७२.४६ ॥
ਤਦ ਉਸਦੀ ਚੰਚਲ ਮਾਤਾ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਮੰਨ ਕੇ, ਇਸਤਰੀ ਸੁਭਾਅ ਅਨੁਸਾਰ ਬੋਲਣ ਲੱਗੀ।
2.72.47
एवमुक्ता तु कैकेयी भरतेन महात्मना ।
उवाच वचनम् हृष्टा मूढा पण्डितमानिनी ॥ २.७२.४७ ॥
ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਤ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ ਤੇ, ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋਈ ਕੈਕੇਈ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਡਿਤਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਮੂਰਖ, ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੀ।
2.72.48
न ब्राह्मण धनम् किम्चिद्द् हृतम् रामेण कस्यचित् ।
कश्चिन् न आढ्यो दरिद्रः वा तेन अपापो विहिम्सितः ॥ २.७२.४८ ॥
ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਧਨ ਨਹੀਂ ਖੋਹਿਆ; ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਗ਼ਰੀਬ, ਕਿਸੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸਨੇ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।
2.72.49
न रामः पर दारामः च चक्षुर्भ्याम् अपि पश्यति ।
मया तु पुत्र श्रुत्वा एव रामस्य एव अभिषेचनम् ॥ २.७२.४९ ॥
ਰਾਮ ਪਰਾਈਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਵੱਲ ਅੱਖ ਚੁੱਕ ਕੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ। ਪਰ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ ਦਾ ਰਾਜ-ਤਿਲਕ ਸੁਣਦਿਆਂ ਹੀ ਮੈਂ—
2.72.50
याचितः ते पिता राज्यम् रामस्य च विवासनम् ।
स स्व वृत्तिम् समास्थाय पिता ते तत् तथा अकरोत् ॥ २.७२.५० ॥
ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਕੋਲੋਂ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਬਨਵਾਸ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਗਈ; ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਤੇ ਅੜਿਆ ਰਹਿ ਕੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ।
2.72.51
रामः च सह सौमित्रिः प्रेषितः सह सीतया ।
तम् अपश्यन् प्रियम् पुत्रम् मही पालो महा यशाः ॥ २.७२.५१ ॥
ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਭੇਜੇ ਗਏ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਦਿਆਂ ਉਸ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਜੇ…
2.72.52
पुत्र शोक परिद्यूनः पन्चत्वम् उपपेदिवान् ।
त्वया तु इदानीम् धर्मज्ञ राजत्वम् अवलम्ब्यताम् ॥ २.७२.५२ ॥
ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਘੁਲ ਕੇ ਉਹ ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ। ਹੇ ਧਰਮਜ੍ਞ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਰਾਜਪਦ ਸੰਭਾਲ।
2.72.53
त्वत् कृते हि मया सर्वम् इदम् एवम् विधम् कृतम् ।
मा शोकम् मा च सम्तापम् धैर्यमाश्रय पुत्रक ॥ २.७२.५३ ॥
ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ, ਸੋਗ ਨਾ ਕਰ, ਸੰਤਾਪ ਨਾ ਕਰ, ਧੀਰਜ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈ।
2.72.54
त्वदधीना हि नगरी राज्यम् चैतदनामयम् ।
तत् पुत्र शीघ्रम् विधिना विधिज्ञैः ।
वसिष्ठ मुख्यैः सहितः द्विज इन्द्रैः ।
सम्काल्य राजानम् अदीन सत्त्वम् ।
आत्मानम् उर्व्याम् अभिषेचयस्व ॥ २.७२.५४ ॥
ਤੇਰੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਇਹ ਨਗਰੀ ਅਤੇ ਇਹ ਰਾਜ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਧੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵਸਿਸ਼ਟ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਖੁਦ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾ।