વાલ્મીકિ રામાયણ · સર્ગ 2.74
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.74.1
ताम् तथा गर्हयित्वा तु मातरम् भरतः तदा ।
रोषेण महता आविष्टः पुनर् एव अब्रवीद् वचः ॥ २.७४.१ ॥
આ રીતે માતાને ઠપકો આપીને ભરત ત્યારે મહાન ક્રોધથી ભરાઈને ફરી આ વચનો બોલ્યો.
2.74.2
राज्यात् भ्रम्शस्व कैकेयि नृशम्से दुष्ट चारिणि ।
परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतम् रुदती भव ॥ २.७४.२ ॥
કૈકેયી, રાજ્યથી પડી જા! હે ક્રૂર, દુષ્ટ આચરણવાળી, ધર્મથી ત્યજાયેલી, મૃત જેવી રડતી ન રહે.
2.74.3
किम् नु ते अदूषयद् राजा रामः वा भृश धार्मिकः ।
ययोः मृत्युर् विवासः च त्वत् कृते तुल्यम् आगतौ ॥ २.७४.३ ॥
રાજા કે અત્યંત ધાર્મિક રામે તારું શું બગાડ્યું હતું, જેમના પર તારા કારણે મૃત્યુ અને વનવાસ સરખા આવ્યા?
2.74.4
भ्रूणहत्याम् असि प्राप्ता कुलस्य अस्य विनाशनात् ।
कैकेयि नरकम् गच्च मा च भर्तुः सलोकताम् ॥ २.७४.४ ॥
આ કુળનો વિનાશ કરવાથી તેં ભ્રૂણહત્યાનું પાપ વહોર્યું છે. કૈકેયી, નરકમાં જા; તારા પતિના લોકને ન પામ.
2.74.5
यत्त्वया हीदृशम् पापम् कृतम् घोरेण कर्मणा ।
सर्वलोकप्रियम् हित्वा ममाप्यापादितम् भयम् ॥ २.७४.५ ॥
ભયંકર કર્મથી તેં આવું પાપ કર્યું છે; સર્વલોકપ્રિય રામને ત્યજીને મારામાં પણ ભય ઉત્પન્ન કર્યો છે.
2.74.6
त्वत् कृते मे पिता वृत्तः रामः च अरण्यम् आश्रितः ।
अयशो जीव लोके च त्वया अहम् प्रतिपादितः ॥ २.७४.६ ॥
તારા કારણે મારા પિતા ગયા; રામ વનમાં ચાલ્યો ગયો. તારા લીધે મને લોકમાં અપયશ સાથે જીવવું પડે છે.
2.74.7
मातृ रूपे मम अमित्रे नृशम्से राज्य कामुके ।
न ते अहम् अभिभाष्यो अस्मि दुर्वृत्ते पति घातिनि ॥ २.७४.७ ॥
માતાના રૂપમાં રહેલી મારી શત્રુ, ક્રૂર, રાજ્યની લાલસા ધરાવનારી! દુરાચારિણી, પતિની હત્યારી, હું તારી સાથે વાત કરવા યોગ્ય નથી.
2.74.8
कौसल्या च सुमित्रा च याः च अन्या मम मातरः ।
दुह्खेन महता आविष्टाः त्वाम् प्राप्य कुल दूषिणीम् ॥ २.७४.८ ॥
કૌશલ્યા, સુમિત્રા અને મારી બીજી માતાઓ મહાન દુઃખથી પીડિત છે; કુળને કલંકિત કરનારી તને પામીને.
2.74.9
न त्वम् अश्व पतेः कन्या धर्म राजस्य धीमतः ।
राक्षसी तत्र जाता असि कुल प्रध्वम्सिनी पितुः ॥ २.७४.९ ॥
તું અશ્વપતિની પુત્રી નથી, ધર્મરાજ અને બુદ્ધિમાન રાજાની પુત્રી નથી; ત્યાં તું રાક્ષસી તરીકે જન્મી છે, તારા પિતાના કુળનો નાશ કરનારી.
2.74.10
यत् त्वया धार्मिको रामः नित्यम् सत्य परायणः ।
वनम् प्रस्थापितः दुह्खात् पिता च त्रिदिवम् गतः ॥ २.७४.१० ॥
ધાર્મિક અને સદા સત્યપરાયણ રામને તેં વનમાં મોકલ્યા; દુઃખથી પિતા સ્વર્ગે ગયા.
2.74.11
यत् प्रधाना असि तत् पापम् मयि पित्रा विना कृते ।
भ्रातृभ्याम् च परित्यक्ते सर्व लोकस्य च अप्रिये ॥ २.७४.११ ॥
તું જ મુખ્ય હોવાથી, પિતા વિના કરાયેલું એ પાપ મારા પર આવ્યું છે; બંને ભાઈઓથી ત્યજાયેલો અને સર્વ લોકને અપ્રિય બન્યો છું.
2.74.12
कौसल्याम् धर्म सम्युक्ताम् वियुक्ताम् पाप निश्चये ।
कृत्वा कम् प्राप्स्यसे तु अद्य लोकम् निरय गामिनी ॥ २.७४.१२ ॥
ધર્મયુક્ત કૌશલ્યાને પાપના નિશ્ચયથી વિખૂટી પાડીને, હવે તું કયો લોક પામીશ, નરકગામિની?
2.74.13
किम् न अवबुध्यसे क्रूरे नियतम् बन्धु सम्श्रयम् ।
ज्येष्ठम् पितृ समम् रामम् कौसल्याय आत्म सम्भवम् ॥ २.७४.१३ ॥
અરે ક્રૂર સ્ત્રી, કૌસલ્યાના આશ્રય, પિતા સમાન જ્યેષ્ઠ પુત્ર રામ, જે તેના પોતાના ગર્ભથી જન્મ્યા છે, એ તું સમજતી નથી?
2.74.14
अन्ग प्रत्यन्गजः पुत्रः हृदयाच् च अपि जायते ।
तस्मात् प्रियतरः मातुः प्रियत्वान् न तु बान्धवः ॥ २.७४.१४ ॥
અંગ-પ્રત્યંગમાંથી જન્મેલો પુત્ર હૃદયમાંથી પણ જન્મે છે; તેથી તે માતાને વધુ પ્રિય છે, પ્રેમને કારણે, માત્ર સગો નહીં.
2.74.15
अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुर सम्मता ।
वहमानौ ददर्श उर्व्याम् पुत्रौ विगत चेतसौ ॥ २.७४.१५ ॥
એક વખત ધર્મજ્ઞ, દેવો દ્વારા માન પામેલી સુરભિએ ભાર વહન કરતા બેભાન થયેલા પોતાના બે પુત્રોને ભૂમિ પર જોયા.
2.74.16
ताव् अर्ध दिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ मही तले ।
रुरोद पुत्र शोकेन बाष्प पर्याकुल ईक्षणा ॥ २.७४.१६ ॥
મધ્યાહ્ને થાકીને ભૂમિ પર પડેલા બંને પુત્રોને જોઈ તે પુત્રશોકથી રડી પડી; આંસુથી તેની આંખો ભરાઈ ગઈ.
2.74.17
अधस्तात् व्रजतः तस्याः सुर राज्ञो महात्मनः ।
बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभि गन्धिनः ॥ २.७४.१७ ॥
નીચેથી પસાર થતાં તે મહાત્મા દેવરાજ ઇન્દ્રના શરીર પર સુરભિની સુગંધવાળાં સૂક્ષ્મ બિંદુઓ પડ્યાં.
2.74.18
इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातम् तम् स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम् ।
सुरभिम् मन्यते दृष्ट्वा भूयसीम् ताम् सुरेश्वरः ॥ २.७४.१८ ॥
ઇન્દ્રે પોતાના શરીર પર પડેલાં પુણ્યગંધી આંસુનાં બિંદુઓ જોઈને એમને સુરભિનાં પુષ્કળ બિંદુઓ માન્યાં.
2.74.19
निरीक्समाणः शक्रस्ताम् ददर्श सुरभिम् स्थिताम् ।
आकाशे विष्ठिताम् दीनाम् रुदतीम् भृशदुःखिताम् ॥ २.७४.१९ ॥
ઇન્દ્રે તેને ધ્યાનથી જોઈ — આકાશમાં ઊભેલી, દીન, રડતી, અતિ દુઃખી સુરભિને.
2.74.20
ताम् दृष्ट्वा शोक सम्तप्ताम् वज्र पाणिर् यशस्विनीम् ।
इन्द्रः प्रान्जलिर् उद्विग्नः सुर राजो अब्रवीद् वचः ॥ २.७४.२० ॥
શોકથી સંતપ્ત એ યશસ્વિનીને જોઈને, વજ્રધારી ઇન્દ્ર, હાથ જોડી વ્યાકુળ થઈ દેવરાજે આ વચનો કહ્યાં.
2.74.21
भयम् कच्चिन् न च अस्मासु कुतश्चित् विद्यते महत् ।
कुतः निमित्तः शोकः ते ब्रूहि सर्व हित एषिणि ॥ २.७४.२१ ॥
અમને ક્યાંયથી કોઈ મોટો ભય છે શું? તારા શોકનું કારણ શું છે? હે સર્વના હિતને ઇચ્છનારી, કહે.
2.74.22
एवम् उक्ता तु सुरभिः सुर राजेन धीमता ।
पत्युवाच ततः धीरा वाक्यम् वाक्य विशारदा ॥ २.७४.२२ ॥
બુદ્ધિમાન દેવરાજે આમ કહ્યું ત્યારે, વાણીમાં નિપુણ ધીર સુરભિએ ત્યારે પોતાના પતિને આ વચનો કહ્યાં.
2.74.23
शान्तम् पातम् न वः किम्चित् कुतश्चित् अमर अधिप ।
अहम् तु मग्नौ शोचामि स्व पुत्रौ विषमे स्थितौ ॥ २.७४.२३ ॥
હે અમરાધિપ, તમારા પર ક્યાંયથી કોઈ પતન નથી. પરંતુ વિષમ સ્થિતિમાં પડેલા મારા બે પુત્રો માટે હું શોક કરું છું.
2.74.24
एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्य रश्मि प्रतापिनौ ।
अर्ध्यमानौ बली वर्दौ कर्षकेण सुर अधिप ॥ २.७४.२४ ॥
હે સુરાધિપ, આ બેને જુઓ — ખેડથી કૃશ, દીન, સૂર્યકિરણોથી તપેલા, બળવાન બે બળદ ખેડૂત દ્વારા પીડાય છે.
2.74.25
मम कायात् प्रसूतौ हि दुह्खितौ भार पीडितौ ।
यौ दृष्ट्वा परितप्ये अहम् न अस्ति पुत्र समः प्रियः ॥ २.७४.२५ ॥
મારા શરીરમાંથી જન્મેલા આ બંને દુઃખી અને ભારથી પીડિત છે. તેમને જોઈને હું સંતાપ પામું છું; પુત્ર સમાન પ્રિય કોઈ નથી.
2.74.26
यस्याः पुत्र सहस्त्रैस्तु कृत्स्नम् व्याप्तमिदम् जगत् ।
ताम् दृष्ट्वा रुदतीम् शक्रो न सुतान्मन्यते परम् ॥ २.७४.२६ ॥
જેના હજારો પુત્રોથી આ સમગ્ર જગત વ્યાપ્ત છે, તેને રડતી જોઈને ઇન્દ્ર પણ પોતાના પુત્રોને તેનાથી ઉત્તમ માનતા નથી.
2.74.27
सदाऽप्रतिमवृत्ताया लोकधारणकाम्यया ।
श्रीमत्या गुणनित्यायाः स्वभावपरिचेष्टया ॥ २.७४.२७ ॥
જેનું આચરણ સદા અનુપમ છે, જે લોકને ધારણ કરવાની ઇચ્છા રાખે છે, જે શ્રીમતી અને સદા ગુણવતી છે, અને જેની સ્વાભાવિક ચેષ્ટા શુભ છે.
2.74.28
यस्याः पुत्रसहस्राणि सापि शोचै कामधुक् ।
किम् पुनर् या विना रामम् कौसल्या वर्तयिष्यति ॥ २.७४.२८ ॥
જેને હજારો પુત્રો છે, તે કામધેનુ પણ શોક કરે છે; તો રામ વિના કૌશલ્યા કેવી રીતે જીવશે?
2.74.29
एक पुत्रा च साध्वी च विवत्सा इयम् त्वया कृता ।
तस्मात् त्वम् सततम् दुह्खम् प्रेत्य च इह च लप्स्यसे ॥ २.७४.२९ ॥
એકમાત્ર પુત્રવાળી અને સાધ્વી એવી આને તેં વાછરડા વિનાની ગાય બનાવી દીધી છે. તેથી તું સદા આ લોકમાં અને પરલોકમાં દુઃખ પામીશ.
2.74.30
अहम् हि अपचितिम् भ्रातुः पितुः च सकलाम् इमाम् ।
वर्धनम् यशसः च अपि करिष्यामि न सम्शयः ॥ २.७४.३० ॥
હું ભાઈ અને પિતાનો આ સંપૂર્ણ આદર અવશ્ય કરીશ, અને યશ પણ વધારીશ; એમાં કોઈ સંશય નથી.
2.74.31
आनाययित्वा तनयम् कौसल्याया महा द्युतिम् ।
स्वयम् एव प्रवेक्ष्यामि वनम् मुनि निषेवितम् ॥ २.७४.३१ ॥
કૌસલ્યાના મહાતેજસ્વી પુત્રને પાછો લાવીને, મુનિઓ સેવિત વનમાં હું પોતે પ્રવેશ કરીશ.
2.74.32
न ह्यहम् पापसम्कल्पे पापे पापम् त्वया कृतम् ।
शक्तो धारयितुम् पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः ॥ २.७४.३२ ॥
હે પાપસંકલ્પવાળી, હે પાપિણી, તારું કરેલું પાપ હું સહન કરી શકું નહીં; આંસુભર્યા કંઠવાળા નગરજનો મને જોઈ રહ્યા છે.
2.74.33
सा त्वमग्निम् प्रविश वा स्वयम् वा दण्डकान्विश ।
रज्जुम् बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम् ॥ २.७४.३३ ॥
તું અગ્નિમાં પ્રવેશ કર, અથવા પોતે દંડકારણ્યમાં જા, અથવા ગળામાં દોરડું બાંધ; તારા માટે બીજો આશ્રય નથી.
2.74.34
अहमप्यवनिम् प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे ।
कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः ॥ २.७४.३४ ॥
સત્યપરાક્રમી રામ પૃથ્વી પર આવે ત્યારે, હું પણ કૃતકૃત્ય થઈશ અને વનવાસથી મારું પાપ દૂર થશે.
2.74.35
पपात भुवि सम्क्रुद्धो निह्श्वसन्न् इव पन्नगः ॥ २.७४.३५ ॥
અત્યંત ક્રોધિત થઈને, નિસાસા નાખતા સર્પની જેમ તે ભૂમિ પર પડ્યો.
2.74.36
सम्रक्त नेत्रः शिथिल अम्बरः तदा ।
विधूत सर्व आभरणः परम्तपः ।
बभूव भूमौ पतितः नृप आत्मजः ।
शची पतेः केतुर् इव उत्सव क्षये ॥ २.७४.३६ ॥
રાતી આંખો, ઢીલાં વસ્ત્રો, બધાં આભૂષણો ખરી પડેલા, શત્રુતાપન તે રાજકુમાર ભૂમિ પર પડ્યા; ઉત્સવ પૂરો થતાં શચીપતિનો ધ્વજ પડે તેમ.