वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.74
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.74.1
ताम् तथा गर्हयित्वा तु मातरम् भरतः तदा ।
रोषेण महता आविष्टः पुनर् एव अब्रवीद् वचः ॥ २.७४.१ ॥
अशा प्रकारे मातेची निंदा करून भरत तेव्हा प्रचंड क्रोधाने व्याप्त होऊन पुन्हा हे शब्द बोलला.
2.74.2
राज्यात् भ्रम्शस्व कैकेयि नृशम्से दुष्ट चारिणि ।
परित्यक्ता च धर्मेण मा मृतम् रुदती भव ॥ २.७४.२ ॥
कैकेयी, राज्यातून खाली पड! हे क्रूर, दुष्ट आचरण करणारी, धर्माने त्यागलेली स्त्रिये, मृतासारखी रडत राहू नकोस.
2.74.3
किम् नु ते अदूषयद् राजा रामः वा भृश धार्मिकः ।
ययोः मृत्युर् विवासः च त्वत् कृते तुल्यम् आगतौ ॥ २.७४.३ ॥
राजा किंवा अत्यंत धार्मिक राम यांनी तुझे काय वाईट केले होते, ज्यांच्यावर तुझ्यामुळे मृत्यू आणि वनवास समानपणे आले?
2.74.4
भ्रूणहत्याम् असि प्राप्ता कुलस्य अस्य विनाशनात् ।
कैकेयि नरकम् गच्च मा च भर्तुः सलोकताम् ॥ २.७४.४ ॥
या कुलाचा नाश केल्यामुळे तू भ्रूणहत्येचे पाप ओढवून घेतले आहेस. कैकेयी, नरकात जा; तुझ्या पतीचे लोक प्राप्त करू नकोस.
2.74.5
यत्त्वया हीदृशम् पापम् कृतम् घोरेण कर्मणा ।
सर्वलोकप्रियम् हित्वा ममाप्यापादितम् भयम् ॥ २.७४.५ ॥
भयंकर कृत्याने तू असे पाप केले आहेस; सर्वलोकप्रिय रामाला सोडून माझ्याही मनात भय निर्माण केलेस.
2.74.6
त्वत् कृते मे पिता वृत्तः रामः च अरण्यम् आश्रितः ।
अयशो जीव लोके च त्वया अहम् प्रतिपादितः ॥ २.७४.६ ॥
तुझ्यामुळे माझे वडील निवर्तले; राम अरण्यात गेला. तुझ्यामुळे मला जगात अपकीर्ती घेऊन जगावे लागत आहे.
2.74.7
मातृ रूपे मम अमित्रे नृशम्से राज्य कामुके ।
न ते अहम् अभिभाष्यो अस्मि दुर्वृत्ते पति घातिनि ॥ २.७४.७ ॥
आईच्या रूपातील माझ्या शत्रू, क्रूर, राज्यलोभी! दुराचारी, पतिघातिनी, मी तुझ्याशी बोलण्यास योग्य नाही.
2.74.8
कौसल्या च सुमित्रा च याः च अन्या मम मातरः ।
दुह्खेन महता आविष्टाः त्वाम् प्राप्य कुल दूषिणीम् ॥ २.७४.८ ॥
कौसल्या, सुमित्रा आणि माझ्या इतर माता मोठ्या दुःखाने पीडित झाल्या आहेत; कुळाला कलंकित करणाऱ्या तुला मिळाल्यामुळे.
2.74.9
न त्वम् अश्व पतेः कन्या धर्म राजस्य धीमतः ।
राक्षसी तत्र जाता असि कुल प्रध्वम्सिनी पितुः ॥ २.७४.९ ॥
तू अश्वपतीची कन्या नाहीस, धर्मराज आणि बुद्धिमान राजाची कन्या नाहीस; तेथे तू राक्षसी म्हणून जन्मली आहेस, तुझ्या पित्याच्या कुळाचा नाश करणारी.
2.74.10
यत् त्वया धार्मिको रामः नित्यम् सत्य परायणः ।
वनम् प्रस्थापितः दुह्खात् पिता च त्रिदिवम् गतः ॥ २.७४.१० ॥
धार्मिक आणि सदैव सत्यपरायण राम याला तू वनात पाठवलेस; दुःखाने पिता स्वर्गाला गेले.
2.74.11
यत् प्रधाना असि तत् पापम् मयि पित्रा विना कृते ।
भ्रातृभ्याम् च परित्यक्ते सर्व लोकस्य च अप्रिये ॥ २.७४.११ ॥
तूच मुख्य असल्यामुळे, पित्याविना केलेले ते पाप माझ्यावर आले आहे; दोन्ही भावांनी त्याग केलेला आणि सर्व जगाला अप्रिय झालेला मी.
2.74.12
कौसल्याम् धर्म सम्युक्ताम् वियुक्ताम् पाप निश्चये ।
कृत्वा कम् प्राप्स्यसे तु अद्य लोकम् निरय गामिनी ॥ २.७४.१२ ॥
धर्मयुक्त कौसल्येला पापनिश्चयाने वेगळे करून, आता तू कोणते लोक मिळवशील, नरकगामिनी?
2.74.13
किम् न अवबुध्यसे क्रूरे नियतम् बन्धु सम्श्रयम् ।
ज्येष्ठम् पितृ समम् रामम् कौसल्याय आत्म सम्भवम् ॥ २.७४.१३ ॥
अरे क्रूर स्त्रिये, कौसल्येचा आधार असलेला, पित्यासमान ज्येष्ठ पुत्र राम, जो तिच्याच उदरी जन्मला, हे तुला कळत नाही का?
2.74.14
अन्ग प्रत्यन्गजः पुत्रः हृदयाच् च अपि जायते ।
तस्मात् प्रियतरः मातुः प्रियत्वान् न तु बान्धवः ॥ २.७४.१४ ॥
अंग-प्रत्यंगांतून जन्मलेला पुत्र हृदयातूनही जन्मतो; म्हणून तो मातेला अधिक प्रिय असतो, प्रेमामुळे, केवळ नातेवाईक म्हणून नव्हे.
2.74.15
अन्यदा किल धर्मज्ञा सुरभिः सुर सम्मता ।
वहमानौ ददर्श उर्व्याम् पुत्रौ विगत चेतसौ ॥ २.७४.१५ ॥
एके दिवशी धर्म जाणणारी, देवांनी सन्मानलेली सुरभी, भार वाहत असलेले आणि बेशुद्ध झालेले आपले दोन पुत्र पृथ्वीवर पाहती झाली.
2.74.16
ताव् अर्ध दिवसे श्रान्तौ दृष्ट्वा पुत्रौ मही तले ।
रुरोद पुत्र शोकेन बाष्प पर्याकुल ईक्षणा ॥ २.७४.१६ ॥
मध्यान्ही थकून जमिनीवर पडलेल्या दोन्ही पुत्रांना पाहून ती पुत्रशोकाने रडली; अश्रूंनी तिचे डोळे भरून आले.
2.74.17
अधस्तात् व्रजतः तस्याः सुर राज्ञो महात्मनः ।
बिन्दवः पतिता गात्रे सूक्ष्माः सुरभि गन्धिनः ॥ २.७४.१७ ॥
खालून जात असताना त्या महात्मा देवराज इंद्राच्या शरीरावर सुरभीच्या सुगंधाचे सूक्ष्म थेंब पडले.
2.74.18
इन्द्रोऽप्यश्रुनिपातम् तम् स्वगात्रे पुण्यगन्धिनम् ।
सुरभिम् मन्यते दृष्ट्वा भूयसीम् ताम् सुरेश्वरः ॥ २.७४.१८ ॥
इंद्राने आपल्या शरीरावर पडलेले ते पुण्यगंधी अश्रुबिंदू पाहून ते सुरभीचे विपुल बिंदू आहेत असे मानले.
2.74.19
निरीक्समाणः शक्रस्ताम् ददर्श सुरभिम् स्थिताम् ।
आकाशे विष्ठिताम् दीनाम् रुदतीम् भृशदुःखिताम् ॥ २.७४.१९ ॥
इंद्राने तिला लक्षपूर्वक पाहिले — आकाशात उभी असलेली, दीन, रडत असलेली, अत्यंत दुःखी सुरभी.
2.74.20
ताम् दृष्ट्वा शोक सम्तप्ताम् वज्र पाणिर् यशस्विनीम् ।
इन्द्रः प्रान्जलिर् उद्विग्नः सुर राजो अब्रवीद् वचः ॥ २.७४.२० ॥
शोकाने संतप्त झालेली ती यशस्विनी पाहून, वज्रधारी इंद्र, हात जोडून व्याकूळ होऊन देवराज म्हणाला.
2.74.21
भयम् कच्चिन् न च अस्मासु कुतश्चित् विद्यते महत् ।
कुतः निमित्तः शोकः ते ब्रूहि सर्व हित एषिणि ॥ २.७४.२१ ॥
आम्हाला कुठूनही मोठे भय आहे काय? तुझ्या शोकाचे कारण काय? हे सर्वांच्या हिताची इच्छा करणारी, सांग.
2.74.22
एवम् उक्ता तु सुरभिः सुर राजेन धीमता ।
पत्युवाच ततः धीरा वाक्यम् वाक्य विशारदा ॥ २.७४.२२ ॥
बुद्धिमान देवराजाने असे विचारल्यावर, वाक्चातुर्यात निपुण धीर सुरभी तेव्हा आपल्या पतीस म्हणाली.
2.74.23
शान्तम् पातम् न वः किम्चित् कुतश्चित् अमर अधिप ।
अहम् तु मग्नौ शोचामि स्व पुत्रौ विषमे स्थितौ ॥ २.७४.२३ ॥
हे अमराधिपा, तुम्हाला कुठूनही कसलाही पतन नाही. पण विषम स्थितीत असलेल्या माझ्या दोन पुत्रांसाठी मी शोक करीत आहे.
2.74.24
एतौ दृष्ट्वा कृषौ दीनौ सूर्य रश्मि प्रतापिनौ ।
अर्ध्यमानौ बली वर्दौ कर्षकेण सुर अधिप ॥ २.७४.२४ ॥
हे सुराधिपा, या दोघांकडे पहा — नांगरणीने कृश, दीन, सूर्यकिरणांनी तापलेले, दोन बलवान बैल शेतकऱ्याकडून छळले जात आहेत.
2.74.25
मम कायात् प्रसूतौ हि दुह्खितौ भार पीडितौ ।
यौ दृष्ट्वा परितप्ये अहम् न अस्ति पुत्र समः प्रियः ॥ २.७४.२५ ॥
माझ्या देहातून जन्मलेले हे दोघे दुःखी आणि भाराने पीडित आहेत. त्यांना पाहून मी संतप्त होतो; पुत्रासारखे प्रिय कोणी नाही.
2.74.26
यस्याः पुत्र सहस्त्रैस्तु कृत्स्नम् व्याप्तमिदम् जगत् ।
ताम् दृष्ट्वा रुदतीम् शक्रो न सुतान्मन्यते परम् ॥ २.७४.२६ ॥
ज्याच्या हजारो पुत्रांनी हे सारे जग व्यापलेले आहे, तिला रडताना पाहून इंद्रही आपल्या पुत्रांना तिच्यापेक्षा श्रेष्ठ मानत नाही.
2.74.27
सदाऽप्रतिमवृत्ताया लोकधारणकाम्यया ।
श्रीमत्या गुणनित्यायाः स्वभावपरिचेष्टया ॥ २.७४.२७ ॥
जिचे आचरण सदैव अतुलनीय आहे, जी लोकधारणेची इच्छा बाळगते, जी श्रीमती व सदा गुणवती आहे, आणि जिची स्वाभाविक वर्तणूक शुभ आहे.
2.74.28
यस्याः पुत्रसहस्राणि सापि शोचै कामधुक् ।
किम् पुनर् या विना रामम् कौसल्या वर्तयिष्यति ॥ २.७४.२८ ॥
ज्याला हजारो पुत्र आहेत, ती कामधेनूसारखी असली तरी शोक करते; मग रामाशिवाय कौसल्या कशी जगेल?
2.74.29
एक पुत्रा च साध्वी च विवत्सा इयम् त्वया कृता ।
तस्मात् त्वम् सततम् दुह्खम् प्रेत्य च इह च लप्स्यसे ॥ २.७४.२९ ॥
एकच पुत्र असलेली आणि साध्वी अशा हिला तू वासरापासून वंचित केले आहेस. म्हणून तू सदैव या लोकात व परलोकात दुःख भोगशील.
2.74.30
अहम् हि अपचितिम् भ्रातुः पितुः च सकलाम् इमाम् ।
वर्धनम् यशसः च अपि करिष्यामि न सम्शयः ॥ २.७४.३० ॥
मी भावाचा व पित्याचा हा संपूर्ण सन्मान नक्कीच करीन, आणि कीर्तीही वाढवीन; यात संशय नाही.
2.74.31
आनाययित्वा तनयम् कौसल्याया महा द्युतिम् ।
स्वयम् एव प्रवेक्ष्यामि वनम् मुनि निषेवितम् ॥ २.७४.३१ ॥
कौसल्येच्या महातेजस्वी पुत्राला परत आणून, मुनींनी सेवलेल्या वनात मी स्वतः प्रवेश करीन.
2.74.32
न ह्यहम् पापसम्कल्पे पापे पापम् त्वया कृतम् ।
शक्तो धारयितुम् पौरैरश्रुकण्ठै र्निरीक्षितः ॥ २.७४.३२ ॥
हे पापसंकल्पे, हे पापिणी, तू केलेले पाप मी सहन करू शकत नाही; अश्रूंनी कंठ दाटलेले पौर मला पाहत आहेत.
2.74.33
सा त्वमग्निम् प्रविश वा स्वयम् वा दण्डकान्विश ।
रज्जुम् बधान वा कण्ठे न हि तेऽन्यत्परायणम् ॥ २.७४.३३ ॥
तू अग्नीत प्रवेश कर, किंवा स्वतः दण्डकारण्यात जा, किंवा गळ्यात दोरी बांध; तुला दुसरा आश्रय नाही.
2.74.34
अहमप्यवनिम् प्राप्ते रामे सत्यपराक्रमे ।
कृतकृत्यो भविष्यामि विप्रवासितकल्मषः ॥ २.७४.३४ ॥
सत्यपराक्रमी राम पृथ्वीवर आल्यावर, मीही कृतकृत्य होईन आणि वनवासाने माझे पाप नाहीसे होईल.
2.74.35
पपात भुवि सम्क्रुद्धो निह्श्वसन्न् इव पन्नगः ॥ २.७४.३५ ॥
अत्यंत संतप्त होऊन, फुत्कारे टाकणाऱ्या सापाप्रमाणे तो जमिनीवर कोसळला.
2.74.36
सम्रक्त नेत्रः शिथिल अम्बरः तदा ।
विधूत सर्व आभरणः परम्तपः ।
बभूव भूमौ पतितः नृप आत्मजः ।
शची पतेः केतुर् इव उत्सव क्षये ॥ २.७४.३६ ॥
लाल डोळे, सैल वस्त्रे, सर्व अलंकार गळून पडलेला तो शत्रुतापन राजपुत्र जमिनीवर पडला; उत्सव संपल्यावर शचीपतीचा ध्वज कोसळावा तसा.