वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.77
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.77.1
ततः दश अहे अतिगते कृत शौचो नृप आत्मजः ।
द्वादशे अहनि सम्प्राप्ते श्राद्ध कर्माणि अकारयत् ॥ २.७७.१ ॥
नंतर दहा दिवस उलटल्यावर, शौच पूर्ण केलेल्या राजपुत्राने बाराव्या दिवशी श्राद्धकर्मे करवली.
2.77.2
ब्राह्मणेभ्यो ददौ रत्नम् धनम् अन्नम् च पुष्कलम् ।
वासाम्सि च महार्हाणि रत्नानि विविधानि च ॥ २.७७.२ ॥
त्याने ब्राह्मणांना रत्ने, धन आणि भरपूर अन्न दिले; तसेच बहुमोल वस्त्रे आणि विविध रत्नेही दिली.
2.77.3
बास्तिकम् बहु शुक्लम् च गाः च अपि शतशः तथा ।
दासी दासम् च यानम् च वेश्मानि सुमहान्ति च ॥ २.७७.३ ॥
त्याने पुष्कळ पांढऱ्या शेळ्या, शेकडो गायी, दास-दासी, वाहने आणि अत्यंत मोठी घरेही दिली.
2.77.4
ब्राह्मणेभ्यो ददौ पुत्रः राज्ञः तस्य और्ध्वदैहिकम् ।
ततः प्रभात समये दिवसे अथ त्रयोदशे ॥ २.७७.४ ॥
राजाच्या पुत्राने त्याचे और्ध्वदैहिक कर्म ब्राह्मणांना दिले. मग प्रभातसमयी, तेराव्या दिवशी.
2.77.5
विललाप महा बाहुर् भरतः शोक मूर्चितः ।
शब्द अपिहित कण्ठः च शोधन अर्थम् उपागतः ॥ २.७७.५ ॥
महाबाहू भरत शोकाने मूर्च्छित होऊन विलाप करू लागला; त्याचा कंठ दाटून आला होता. शुद्धीसाठी तो तेथे आला.
2.77.6
चिता मूले पितुर् वाक्यम् इदम् आह सुदुह्खितः ।
तात यस्मिन् निषृष्टः अहम् त्वया भ्रातरि राघवे ॥ २.७७.६ ॥
चितेच्या मुळाशी अत्यंत दुःखी होऊन तो पित्याला म्हणाला: "हे तात! ज्या राघव बंधूवर तुम्ही मला सोपवले होते—।"
2.77.7
तस्मिन् वनम् प्रव्रजिते शून्ये त्यक्तः अस्म्य् अहम् त्वया ।
यथा गतिर् अनाथायाः पुत्रः प्रव्राजितः वनम् ॥ २.७७.७ ॥
तो वनात गेल्यावर, या ओसाड घरात तू मला सोडलेस; जसे अनाथ मातेच्या पुत्राला वनात पाठवले जाते.
2.77.8
ताम् अम्बाम् तात कौसल्याम् त्यक्त्वा त्वम् क्व गतः नृप ।
दृष्ट्वा भस्म अरुणम् तच् च दग्ध अस्थि स्थान मण्डलम् ॥ २.७७.८ ॥
हे तात! माता कौसल्येला सोडून, हे राजा, तू कुठे गेलास? राखेने लालसर झालेले, जळलेल्या हाडांचे ते स्थान पाहूनही.
2.77.9
पितुः शरीर निर्वाणम् निष्टनन् विषसाद ह ।
स तु दृष्ट्वा रुदन् दीनः पपात धरणी तले ॥ २.७७.९ ॥
वडिलांच्या देहाचे दहन पाहून तो कण्हत शोकात बुडाला. तो दीन होऊन रडत जमिनीवर कोसळला.
2.77.10
उत्थाप्यमानः शक्रस्य यन्त्र ध्वजैव च्युतः ।
अभिपेतुस् ततः सर्वे तस्य अमात्याः शुचि व्रतम् ॥ २.७७.१० ॥
इंद्राच्या यंत्रध्वजाप्रमाणे उचलले जात असतानाही तो कोसळला. तेव्हा शुचिव्रत असलेले त्याचे सर्व अमात्य त्याच्यावर कोसळले.
2.77.11
अन्त काले निपतितम् ययातिम् ऋषयो यथा ।
शत्रुघ्नः च अपि भरतम् दृष्ट्वा शोक परिप्लुतम् ॥ २.७७.११ ॥
अंतकाळी कोसळलेल्या ययातीला ऋषी जसे पाहत, तसेच शत्रुघ्नाने शोकात बुडालेल्या भरताला पाहिले.
2.77.12
विसम्ज्ञो न्यपतत् भूमौ भूमि पालम् अनुस्मरन् ।
उन्मत्तैव निश्चेता विललाप सुदुह्खितः ॥ २.७७.१२ ॥
भूपालाचे स्मरण करत तो संज्ञाहीन होऊन जमिनीवर कोसळला. वेड्यासारखा, चेतनाहीन होऊन तो अत्यंत दुःखाने विलाप करू लागला.
2.77.13
स्मृत्वा पितुर् गुण अन्गानि तनि तानि तदा तदा ।
मन्थरा प्रभवः तीव्रः कैकेयी ग्राह सम्कुलः ॥ २.७७.१३ ॥
वडिलांचे ते ते गुण वारंवार आठवून, मंथरा ज्याचे मूळ होती, कैकेयी ज्यातील भयंकर मगरी होत्या, तो शोकसागर उसळला.
2.77.14
वर दानमयो अक्षोभ्यो अमज्जयत् शोक सागरः ।
सुकुमारम् च बालम् च सततम् लालितम् त्वया ॥ २.७७.१४ ॥
वरदानाने बनलेल्या त्या अचल शोकसागराने त्याला बुडवून टाकले. तुझ्याकडून सतत लाडावलेला सुकुमार आणि बालक,
2.77.15
क्व तात भरतम् हित्वा विलपन्तम् गतः भवान् ।
ननु भोज्येषु पानेषु वस्त्रेष्व् आभरणेषु च ॥ २.७७.१५ ॥
हे तात! विलाप करणाऱ्या भरताला सोडून तू कुठे गेलास? अन्न, पेये, वस्त्रे व अलंकारांबाबत (तू त्याची काळजी घेत होतास ना)?
2.77.16
प्रवारयसि नः सर्वाम्स् तन् नः को अद्य करिष्यति ।
अवदारण काले तु पृथिवी न अवदीर्यते ॥ २.७७.१६ ॥
तू आम्हा सर्वांचे रक्षण करीत होतास; आता आमच्यासाठी ते कोण करील? विदीर्ण होण्याच्या वेळीसुद्धा पृथ्वी भंगत नाही.
2.77.17
विहीना या त्वया राज्ञा धर्मज्ञेन महात्मना ।
पितरि स्वर्गम् आपन्ने रामे च अरण्यम् आश्रिते ॥ २.७७.१७ ॥
तुझ्याविना जी वंचित झाली आहे — धर्मज्ञ महात्मा राजा तू असताना, पिता स्वर्गाला गेले आणि राम अरण्यात गेला तेव्हा.
2.77.18
किम् मे जीवित सामर्थ्यम् प्रवेक्ष्यामि हुत अशनम् ।
हीनो भ्रात्रा च पित्रा च शून्याम् इक्ष्वाकु पालिताम् ॥ २.७७.१८ ॥
माझ्या जीवनाचे सामर्थ्य ते काय? मी अग्नीत प्रवेश करीन — भाऊ आणि पिता गमावून, इक्ष्वाकू वंशाने पाळलेल्या या शून्य (नगरीत).
2.77.19
अयोध्याम् न प्रवेक्ष्यामि प्रवेक्ष्यामि तपो वनम् ।
तयोः विलपितम् श्रुत्वा व्यसनम् च अन्ववेक्ष्य तत् ॥ २.७७.१९ ॥
मी अयोध्येत प्रवेश करणार नाही; तपोवनात प्रवेश करीन. त्या दोघांचा विलाप ऐकून आणि ते संकट विचारात घेऊन.
2.77.20
भृशम् आर्ततरा भूयः सर्वएव अनुगामिनः ।
ततः विषण्णौ श्रान्तौ च शत्रुघ्न भरताव् उभौ ॥ २.७७.२० ॥
सर्व अनुयायी पुन्हा अत्यंत व्याकूळ झाले. तेव्हा शत्रुघ्न आणि भरत दोघेही खिन्न आणि थकलेले होते.
2.77.21
धरण्याम् सम्व्यचेष्टेताम् भग्न शृन्गाव् इव ऋषभौ ।
ततः प्रकृतिमान् वैद्यः पितुर् एषाम् पुरोहितः ॥ २.७७.२१ ॥
तुटलेल्या शिंगांच्या दोन बैलांप्रमाणे ते दोघे जमिनीवर तडफडत होते. तेव्हा शहाणे, वैद्य, त्यांच्या पित्याचे पुरोहित.
2.77.22
वसिष्ठो भरतम् वाक्यम् उत्थाप्य तम् उवाच ह ।
त्रयोदशोऽयम् दिवसः पितुर्वृत्तस्य ते विभो ॥ २.७७.२२ ॥
वसिष्ठांनी भरताला उठवून त्याला हे शब्द म्हटले — "हे विभो, आज तुझ्या पित्याच्या मृत्यूचा तेरावा दिवस आहे."
2.77.23
सावशेषास्थिनिचये किमिह त्वम् विलम्बसे ।
त्रीणि द्वन्द्वानि भूतेषु प्रवृत्तानि अविशेषतः ॥ २.७७.२३ ॥
अस्थींच्या ढिगाच्या अवशेषाजवळ तू इथे का विलंब करतोस? प्राण्यांमध्ये तीन द्वंद्वे भेदाशिवाय प्रवर्तित आहेत.
2.77.24
तेषु च अपरिहार्येषु न एवम् भवितुम् अर्हति ।
सुमन्त्रः च अपि शत्रुघ्नम् उत्थाप्य अभिप्रसाद्य च ॥ २.७७.२४ ॥
आणि या अपरिहार्य गोष्टींबाबत असे होणे योग्य नाही. सुमंत्रानेही शत्रुघ्नाला उठवून, त्याचे सांत्वन करून (असेच म्हटले).
2.77.25
श्रावयाम् आस तत्त्वज्ञः सर्व भूत भव अभवौ ।
उत्थितौ तौ नर व्याघ्रौ प्रकाशेते यशस्विनौ ॥ २.७७.२५ ॥
तत्त्वज्ञ सुमंत्राने सर्व भूतांचा उद्भव आणि नाश ऐकवला; तेव्हा उठलेले ते दोघे नरव्याघ्र, यशस्वी, तेजस्वी दिसू लागले.
2.77.26
वर्ष आतप परिक्लिन्नौ पृथग् इन्द्र ध्वजाव् इव ।
अश्रूणि परिमृद्नन्तौ रक्त अक्षौ दीन भाषिणौ ॥ २.७७.२६ ॥
पावसाने व उन्हाने ओले झालेले, इंद्रध्वजांप्रमाणे वेगवेगळे उभे राहिलेले, अश्रू पुसणारे, लाल डोळ्यांचे, दीन वाणीने बोलणारे ते दोघे होते.