বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 2.83
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.83.1
ततः समुत्थितः काल्यम् आस्थाय स्यन्दन उत्तमम् ।
प्रययौ भरतः शीघ्रम् राम दर्शन कान्क्षया ॥ २.८३.१ ॥
তারপর ভোরে উঠে, উত্তম রথে আরোহণ করে, রামকে দেখার আকাঙ্ক্ষায় ভরত দ্রুত যাত্রা করলেন।
2.83.2
अग्रतः प्रययुस् तस्य सर्वे मन्त्रि पुरोधसः ।
अधिरुह्य हयैः युक्तान् रथान् सूर्य रथ उपमान् ॥ २.८३.२ ॥
তাঁর সামনে সব মন্ত্রী ও পুরোহিতেরা, অশ্বযুক্ত সূর্যরথের সমতুল্য রথে আরোহণ করে এগিয়ে গেলেন।
2.83.3
नव नाग सहस्राणि कल्पितानि यथा विधि ।
अन्वयुर् भरतम् यान्तम् इक्ष्वाकु कुल नन्दनम् ॥ २.८३.३ ॥
ন'হাজার হাতি, বিধিমতো সজ্জিত, ইক্ষ্বাকু বংশের আনন্দস্বরূপ ভরত যাত্রা করলে তাঁকে অনুসরণ করল।
2.83.4
षष्ठी रथ सहस्राणि धन्विनो विविध आयुधाः ।
अन्वयुर् भरतम् यान्तम् राज पुत्रम् यशस्विनम् ॥ २.८३.४ ॥
ষাট হাজার রথ, ধনুর্ধর ও নানা অস্ত্রধারী সৈন্য, যশস্বী রাজপুত্র ভরত যাত্রা করলে তাঁকে অনুসরণ করল।
2.83.5
शतम् सहस्राणि अश्वानाम् समारूढानि राघवम् ।
अन्वयुर् भरतम् यान्तम् राज पुत्रम् यशस्विनम् ॥ २.८३.५ ॥
একশো হাজার অশ্ব, যাতে আরূঢ় অশ্বারোহীরা, রাঘব-বংশীয় ভরত যাত্রা করলে তাঁকে অনুসরণ করল; যশস্বী রাজপুত্র ভরত।
2.83.6
कैकेयी च सुमित्रा च कौसल्या च यशस्विनी ।
राम आनयन सम्हृष्टा ययुर् यानेन भास्वता ॥ २.८३.६ ॥
যশস্বিনী কৈকেয়ী, সুমিত্রা ও কৌশল্যা রামকে ফিরিয়ে আনার আনন্দে উজ্জ্বল যানে চড়ে গেলেন।
2.83.7
प्रयाताः च आर्य सम्घाता रामम् द्रष्टुम् सलक्ष्मणम् ।
तस्य एव च कथाः चित्राः कुर्वाणा हृष्ट मानसाः ॥ २.८३.७ ॥
আর্যজনের দলগুলি লক্ষ্মণসহ রামকে দেখতে বেরিয়ে পড়ল; তাঁরই বিষয়ে নানা কথা বলতে বলতে প্রসন্ন মনে চলল।
2.83.8
मेघ श्यामम् महा बाहुम् स्थिर सत्त्वम् दृढ व्रतम् ।
कदा द्रक्ष्यामहे रामम् जगतः शोक नाशनम् ॥ २.८३.८ ॥
মেঘের মতো শ্যামবর্ণ, মহাবাহু, স্থিরচিত্ত, দৃঢ়ব্রত, জগতের শোকনাশক রামকে আমরা কবে দেখব?
2.83.9
दृष्टएव हि नः शोकम् अपनेष्यति राघवः ।
तमः सर्वस्य लोकस्य समुद्यन्न् इव भास्करः ॥ २.८३.९ ॥
রাঘবকে দেখামাত্রই তিনি আমাদের শোক দূর করবেন, যেমন উদীয়মান সূর্য জগতের সমস্ত অন্ধকার দূর করে।
2.83.10
परिष्वजानाः च अन्योन्यम् ययुर् नागरिकाः तदा ॥ २.८३.१० ॥
তখন নাগরিকেরা একে অপরকে আলিঙ্গন করতে করতে চলে গেল।
2.83.11
ये च तत्र अपरे सर्वे सम्मता ये च नैगमाः ।
रामम् प्रति ययुर् हृष्टाः सर्वाः प्रकृतयः तदा ॥ २.८३.११ ॥
সেখানকার অন্য সকল সম্মানিত ব্যক্তি এবং বণিক-সংঘের সদস্যরাও হৃষ্টচিত্তে রামের দিকে গেল; তখন সমস্ত প্রজারাও।
2.83.12
मणि काराः च ये केचित् कुम्भ काराः च शोभनाः ।
सूत्र कर्म कृतः चैव ये च शस्त्र उपजीविनः ॥ २.८३.१२ ॥
মণিকার, কিছু কুম্ভকার, উত্তম কারিগর, সূত্রকর্মী এবং অস্ত্রজীবীরাও।
2.83.13
मायूरकाः क्राकचिका रोचका वेधकाः तथा ।
दन्त काराः सुधा काराः तथा गन्ध उपजीविनः ॥ २.८३.१३ ॥
ময়ূরকার, ক্রাকচিক, রোচক ও বেধক এবং দন্তকার, সুধাকার ও গন্ধোপজীবীগণও (ভরতের সঙ্গে গেলেন)।
2.83.14
सुवर्ण काराः प्रख्याताः तथा कम्बल धावकाः ।
स्नापक आच्चादका वैद्या धूपकाः शौण्डिकाः तथा ॥ २.८३.१४ ॥
স্বর্ণকার, বিখ্যাত কম্বল-ধোপা, স্নানসেবক, বস্ত্র-সেলাইকারী, বৈদ্য, ধূপকার ও শৌণ্ডিকগণও (ভরতের সঙ্গে গেলেন)।
2.83.15
रजकाः तुन्न वायाः च ग्राम घोष महत्तराः ।
शैलूषाः च सह स्त्रीभिर् यान्ति कैवर्तकाः तथा ॥ २.८३.१५ ॥
রজক, সেলাইকারী, গ্রাম ও গোপদের প্রবীণগণ, অভিনেতা, এবং স্ত্রীসহ কৈবর্তগণও (ভরতের সঙ্গে চললেন)।
2.83.16
समाहिता वेदविदो ब्राह्मणा वृत्त सम्मताः ।
गो रथैः भरतम् यान्तम् अनुजग्मुः सहस्रशः ॥ २.८३.१६ ॥
সমাহিত, বেদজ্ঞ ও আচারে সম্মানিত ব্রাহ্মণগণ সহস্র সহস্র গোরথে যাত্রারত ভরতের অনুগমন করলেন।
2.83.17
सुवेषाः शुद्ध वसनाः ताम्र मृष्ट अनुलेपनाः ।
सर्वे ते विविधैः यानैः शनैः भरतम् अन्वयुः ॥ २.८३.१७ ॥
সুবেশী, শুদ্ধ বসনপরা, তাম্রবর্ণ মসৃণ অনুলেপন মাখা তাঁরা সকলে নানাবিধ যানে ধীরে ধীরে ভরতের অনুসরণ করলেন।
2.83.18
प्रहृष्ट मुदिता सेना सान्वयात् कैकयी सुतम् ।
भ्रातुरानयने यान्तम् भरतम् भ्रातृवत्सलम् ॥ २.८३.१८ ॥
হর্ষিত ও আনন্দিত সেনা, ভ্রাতাকে ফিরিয়ে আনতে যাওয়া ভ্রাতৃবৎসল কৈকেয়ীপুত্র ভরতের নিকটে অনুসরণ করল।
2.83.19
ते गत्वा दूरमध्वानम् रथम् यानाश्वकुञ्जरैः ।
समासेदुस्ततो गङ्गाम् शृङ्गिबेरपुरम् प्रति ॥ २.८३.१९ ॥
তারা রথ, যান, অশ্ব ও হস্তী সহ দীর্ঘ পথ অতিক্রম করে গঙ্গার তীরে শৃঙ্গিবেরপুরের দিকে পৌঁছল।
2.83.20
यत्र रामसखो वीरो गुहो ज्ञातिगणैर्वृतः ।
निवसत्यप्रमादेन देशम् तम् परिपालयन् ॥ २.८३.२० ॥
রামের বন্ধু বীর গুহ আত্মীয়-স্বজনে পরিবৃত হয়ে সতর্কতার সঙ্গে সেই অঞ্চল রক্ষা করে সেখানে বাস করছিলেন।
2.83.21
उपेत्य तीरम् गङ्गायाश्चक्रमाकैरलङ्कतम् ।
व्यवतिष्ठत सा सेना भरतस्य अनुयायिनी ॥ २.८३.२१ ॥
গঙ্গার তীরে পৌঁছে ভরতের অনুগামী সেই সেনাবাহিনী পর্বতসদৃশ শিবিরে সজ্জিত বৃত্তাকার ছাউনিতে অবস্থান করল।
2.83.22
निरीक्ष्य अनुगताम् सेनाम् ताम् च गन्गाम् शिव उदकाम् ।
भरतः सचिवान् सर्वान् अब्रवीद् वाक्य कोविदः ॥ २.८३.२२ ॥
অনুসরণকারী সেনা ও শুভজলা সেই গঙ্গাকে দেখে বাক্পটু ভরত সকল মন্ত্রীদের বললেন।
2.83.23
निवेशयत मे सैन्यम् अभिप्रायेण सर्वशः ।
विश्रान्तः प्रतरिष्यामः श्वैदानीम् महा नदीम् ॥ २.८३.२३ ॥
আমার সেনাবাহিনীকে আমার অভিপ্রায় অনুযায়ী সম্পূর্ণভাবে স্থাপন করো। বিশ্রামের পর আগামীকাল আমরা এই মহানদী পার হব।
2.83.24
दातुम् च तावद् इच्चामि स्वर् गतस्य मही पतेः ।
और्ध्वदेह निमित्त अर्थम् अवतीर्य उदकम् नदीम् ॥ २.८३.२४ ॥
এখন স্বর্গগত মহারাজের উদ্দেশ্যে জলদান করতে চাই; তাই ঊর্ধ্বদেহিক ক্রিয়ার জন্য নদীতে নেমে জল অর্পণ করব।
2.83.25
तस्य एवम् ब्रुवतः अमात्याः तथा इति उक्त्वा समाहिताः ।
न्यवेशयम्स् तामः चन्देन स्वेन स्वेन पृथक् पृथक् ॥ २.८३.२५ ॥
তিনি এভাবে বললে, মন্ত্রীরা 'তথাস্তু' বলে মনোযোগের সঙ্গে সেই সেনাদলকে নিজ নিজ ইচ্ছা অনুযায়ী পৃথক পৃথক স্থানে স্থাপন করলেন।
2.83.26
निवेश्य गन्गाम् अनु ताम् महा नदीम् ।
चमूम् विधानैः परिबर्ह शोभिनीम् ।
उवास रामस्य तदा महात्मनो ।
विचिन्तयानो भरतः निवर्तनम् ॥ २.८३.२६ ॥
সেই মহানদী গঙ্গার তীর ধরে, পরিজন ও ব্যবস্থাপনায় শোভিত সেই সেনাদলকে স্থাপন করে, মহাত্মা রামের ফিরে আসার বিষয়ে চিন্তা করতে করতে ভরত সেখানে বাস করলেন।