Vālmīki Rāmāyaṇa · Sarga 2.88
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.88.1
तत् श्रुत्वा निपुणम् सर्वम् भरतः सह मन्त्रिभिः ।
इन्गुदी मूलम् आगम्य राम शय्याम् अवेक्ष्य ताम् ॥ २.८८.१ ॥
Having heard all of this carefully, Bharata came with his ministers to the root of the iṅgudī tree and looked at Rāma's bed.
2.88.2
अब्रवीद् जननीः सर्वा इह तेन महात्मना ।
शर्वरी शयिता भूमौ इदम् अस्य विमर्दितम् ॥ २.८८.२ ॥
He said to all the mothers: "Here on the ground this great-souled one spent the night; this is the bed he pressed down."
2.88.3
महा भाग कुलीनेन महा भागेन धीमता ।
जातो दशरथेन ऊर्व्याम् न रामः स्वप्तुम् अर्हति ॥ २.८८.३ ॥
"O greatly fortunate mothers! Rāma, born of noble lineage to the greatly fortunate and wise Daśaratha, does not deserve to sleep upon the earth."
2.88.4
अजिन उत्तर सम्स्तीर्णे वर आस्तरण सम्चये ।
शयित्वा पुरुष व्याघ्रः कथम् शेते मही तले ॥ २.८८.४ ॥
"How does Rāma, the tiger among men, who used to lie on a heap of deerskins and fine coverlets, now lie upon the bare earth?"
2.88.5
प्रासाद अग्र विमानेषु वलभीषु च सर्वदा ।
हैम राजत भौमेषु वर आस्त्ररण शालिषु ॥ २.८८.५ ॥
"He who always slept in the upper parts of palaces, in mansions and on terraces, upon floors of gold and silver, in chambers rich with fine coverlets."
2.88.6
पुष्प सम्चय चित्रेषु चन्दन अगरु गन्धिषु ।
पाण्डुर अभ्र प्रकाशेषु शुक सम्घ रुतेषु च ॥ २.८८.६ ॥
"He who slept in chambers adorned with heaps of flowers, fragrant with sandalwood and aloe, bright as white clouds, resounding with the calls of flocks of parrots."
2.88.7
प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु ।
उषित्वा मेरुकल्पेषु कृतकाम्चनभित्तिषु ॥ २.८८.७ ॥
Having dwelt in the finest of excellent palaces, cool and fragrant, like Mount Meru, with walls made of gold,
2.88.8
गीत वादित्र निर्घोषैर् वर आभरण निह्स्वनैः ।
मृदन्ग वर शब्दैः च सततम् प्रतिबोधितः ॥ २.८८.८ ॥
He was always awakened by the sound of song and instruments, by the jingling of fine ornaments, and by the sound of excellent drums.
2.88.9
बन्दिभिर् वन्दितः काले बहुभिः सूत मागधैः ।
गाथाभिर् अनुरूपाभिः स्तुतिभिः च परम्तपः ॥ २.८८.९ ॥
O scorcher of foes, at the proper time he was praised by many bards, charioteers and panegyrists, with fitting verses and praises.
2.88.10
अश्रद्धेयम् इदम् लोके न सत्यम् प्रतिभाति मा ।
मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नो अयम् इति मे मतिः ॥ २.८८.१० ॥
This is unbelievable in the world; it does not appear true to me. My mind is indeed bewildered; my thought is that this is a dream.
2.88.11
न नूनम् दैवतम् किम्चित् कालेन बलवत्तरम् ।
यत्र दाशरथी रामो भूमौ एवम् शयीत सः ॥ २.८८.११ ॥
Surely there is no god stronger than time, since Rāma, son of Daśaratha, lies thus upon the ground.
2.88.12
विदेह राजस्य सुता सीता च प्रिय दर्शना ।
दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च ॥ २.८८.१२ ॥
Sītā, daughter of the king of Videha, lovely to behold, beloved, and daughter-in-law of Daśaratha, is also lying on the ground.
2.88.13
इयम् शय्या मम भ्रातुर् इदम् हि परिवर्तितम् ।
स्थण्डिले कठिने सर्वम् गात्रैर् विमृदितम् तृणम् ॥ २.८८.१३ ॥
This is my brother's bed, for on the hard bare ground his limbs have pressed the grass down and changed it entirely.
2.88.14
मन्ये साभरणा सुप्ता सीता अस्मिन् शयने तदा ।
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनक बिन्दवः ॥ २.८८.१४ ॥
I think Sītā, adorned with ornaments, lay asleep on this bed at that time, for here and there drops of gold are seen clinging to it.
2.88.15
उत्तरीयम् इह आसक्तम् सुव्यक्तम् सीतया तदा ।
तथा ह्य् एते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेय तन्तवः ॥ २.८८.१५ ॥
Here Sītā's upper garment was clearly caught at that time, and so these silken threads are seen clinging and shining.
2.88.16
मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी ।
सुकुमारी सती दुह्खम् न विजानाति मैथिली ॥ २.८८.१६ ॥
I think her husband's bed was so comfortable that this young, austere, tender, faithful Maithilī does not know sorrow.
2.88.17
हा हन्तास्मि नृशम्सोऽहम् यत्सभार्यः कृतेमम ।
ईदृशीं राघवः शय्यामधिशेते ह्यानाथवत् ॥ २.८८.१७ ॥
Alas! I am cruel, for I have caused Rāghava, with his wife, to lie on such a bed, like one without a protector.
2.88.18
सार्वभौम कुले जातः सर्व लोक सुख आवहः ।
सर्व लोक प्रियः त्यक्त्वा राज्यम् प्रियम् अनुत्तमम् ॥ २.८८.१८ ॥
Born in the lineage of universal sovereigns, bringer of joy to all the worlds, dear to every people, he gave up the kingdom, most dear and supreme...
2.88.19
कथम् इन्दीवर श्यामो रक्त अक्षः प्रिय दर्शनः ।
सुख भागी च दुह्ख अर्हः शयितो भुवि राघवः ॥ २.८८.१९ ॥
How can Rāghava, dark as a blue lotus, red-eyed, pleasing to behold, worthy of happiness, lie upon the ground, worthy only of sorrow?
2.88.20
धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मणः शुभलक्षमणः ।
भ्रातरम् विषमे काले यो राममनुवर्तते ॥ २.८८.२० ॥
Truly blessed and greatly fortunate is Lakṣmaṇa, of auspicious marks, who follows his brother Rāma even in a difficult time.
2.88.21
सिद्ध अर्था खलु वैदेही पतिम् या अनुगता वनम् ।
वयम् सम्शयिताः सर्वे हीनाः तेन महात्मना ॥ २.८८.२१ ॥
Truly fulfilled is Vaidehī, who followed her husband into the forest; but all of us are left in doubt, bereft of that great-souled one.
2.88.22
अकर्ण धारा पृथिवी शून्या इव प्रतिभाति मा ।
गते दशरथे स्वर्गे रामे च अरण्यम् आश्रिते ॥ २.८८.२२ ॥
With Daśaratha gone to heaven and Rāma taking refuge in the forest, the earth appears to me empty, like a boat without a rudder.
2.88.23
न च प्रार्थयते कश्चिन् मनसा अपि वसुम्धराम् ।
वने अपि वसतः तस्य बाहु वीर्य अभिरक्षिताम् ॥ २.८८.२३ ॥
Though he dwells in the forest, no one even in mind covets this earth, protected by the might of his arms.
2.88.24
शून्य सम्वरणा रक्षाम् अयन्त्रित हय द्विपाम् ।
अपावृत पुर द्वाराम् राज धानीम् अरक्षिताम् ॥ २.८८.२४ ॥
The royal capital is unguarded: its defences stand empty, its horses and elephants uncontrolled, its city gates left open, without protection.
2.88.25
अप्रहृष्ट बलाम् न्यूनाम् विषमस्थाम् अनावृताम् ।
शत्रवो न अभिमन्यन्ते भक्ष्यान् विष कृतान् इव ॥ २.८८.२५ ॥
Enemies do not respect a kingdom whose army has lost heart, is diminished, stands in a precarious state, and is unguarded; it becomes their prey, like food mixed with poison.
2.88.26
अद्य प्रभृति भूमौ तु शयिष्ये अहम् तृणेषु वा ।
फल मूल अशनो नित्यम् जटा चीराणि धारयन् ॥ २.८८.२६ ॥
From this day on I shall sleep on the ground or on grass, always eating fruits and roots, wearing matted hair and bark garments.
2.88.27
तस्य अर्थम् उत्तरम् कालम् निवत्स्यामि सुखम् वने ।
तम् प्रतिश्रवम् आमुच्य न अस्य मिथ्या भविष्यति ॥ २.८८.२७ ॥
For his sake I shall dwell happily in the forest for a further time; if that pledge were released, his word would become false.
2.88.28
वसन्तम् भ्रातुर् अर्थाय शत्रुघ्नो मा अनुवत्स्यति ।
लक्ष्मणेन सह तु आर्यो अयोध्याम् पालयिष्यति ॥ २.८८.२८ ॥
Śatrughna, who remains for his brother's sake, will follow me; and the noble one, together with Lakṣmaṇa, will protect Ayodhyā.
2.88.29
अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थम् अयोध्यायाम् द्विजातयः ।
अपि मे देवताः कुर्युर् इमम् सत्यम् मनो रथम् ।
प्रसाद्यमानः शिरसा मया स्वयम् ।
बहु प्रकारम् यदि न प्रपत्स्यते ॥ २.८८.२९ ॥
In Ayodhyā the brahmins will anoint the scion of Kakutstha; may the gods make this heart's desire of mine come true—even if he, being propitiated by me myself in many ways with bowed head, should not obtain it—.
2.88.30
ततोन्रुवत्सयामि चिराय राघवम् ।
वनेचरम् नह्रुति माम्रुपेक्षित्रुम् ॥ २.८८.३० ॥
Then I shall dwell in the forest for a long time for the sake of Rāghava; he, who wanders the forest, cannot neglect me when he sees my distress.