বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 2.88
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.88.1
तत् श्रुत्वा निपुणम् सर्वम् भरतः सह मन्त्रिभिः ।
इन्गुदी मूलम् आगम्य राम शय्याम् अवेक्ष्य ताम् ॥ २.८८.१ ॥
এসব মনোযোগ দিয়ে শুনে ভরত মন্ত্রীদের সঙ্গে ইঙ্গুদী গাছের মূলে এসে রামের সেই শয্যা দেখলেন।
2.88.2
अब्रवीद् जननीः सर्वा इह तेन महात्मना ।
शर्वरी शयिता भूमौ इदम् अस्य विमर्दितम् ॥ २.८८.२ ॥
তিনি সকল মাতাকে বললেন, "এই মহাত্মা এখানে মাটিতে রাত কাটিয়েছেন; এটি তাঁরই চাপ দেওয়া শয্যা।"
2.88.3
महा भाग कुलीनेन महा भागेन धीमता ।
जातो दशरथेन ऊर्व्याम् न रामः स्वप्तुम् अर्हति ॥ २.८८.३ ॥
"হে মহাভাগ্যবতী মাতারা! উচ্চ বংশে জাত, মহাভাগ্যবান ও বুদ্ধিমান দশরথের পুত্র রাম মাটিতে ঘুমানোর যোগ্য নন।"
2.88.4
अजिन उत्तर सम्स्तीर्णे वर आस्तरण सम्चये ।
शयित्वा पुरुष व्याघ्रः कथम् शेते मही तले ॥ २.८८.४ ॥
"যিনি মৃগচর্ম ও উৎকৃষ্ট আস্তরণের স্তূপে শয়ন করতেন, সেই পুরুষশ্রেষ্ঠ রাম এখন কীভাবে মাটিতে শুয়ে আছেন?"
2.88.5
प्रासाद अग्र विमानेषु वलभीषु च सर्वदा ।
हैम राजत भौमेषु वर आस्त्ररण शालिषु ॥ २.८८.५ ॥
"যিনি সর্বদা রাজপ্রাসাদের উপরিতলে, বিমানে, ছাদে, সোনা-রুপোয় সাজানো মেঝেতে, উৎকৃষ্ট আস্তরণে সজ্জিত শয্যায় শয়ন করতেন।"
2.88.6
पुष्प सम्चय चित्रेषु चन्दन अगरु गन्धिषु ।
पाण्डुर अभ्र प्रकाशेषु शुक सम्घ रुतेषु च ॥ २.८८.६ ॥
"ফুলের স্তূপে চিত্রিত, চন্দন-অগরুর সুগন্ধে ভরা, মেঘের মতো শুভ্র আলোয় উজ্জ্বল, শুকপাখির ঝাঁকের ডাকে মুখর কক্ষে যিনি শয়ন করতেন।"
2.88.7
प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु ।
उषित्वा मेरुकल्पेषु कृतकाम्चनभित्तिषु ॥ २.८८.७ ॥
শীতল ও সুগন্ধিময় শ্রেষ্ঠ প্রাসাদসমূহের মধ্যে, মেরুর ন্যায় উঁচু, যার দেয়াল সোনায় গঠিত সেই ভবনগুলিতে বাস করে,
2.88.8
गीत वादित्र निर्घोषैर् वर आभरण निह्स्वनैः ।
मृदन्ग वर शब्दैः च सततम् प्रतिबोधितः ॥ २.८८.८ ॥
গীত ও বাদ্যের নির্ঘোষে, উৎকৃষ্ট অলংকারের ঝংকারে এবং উত্তম মৃদঙ্গের শব্দে তিনি সর্বদা জাগরিত হতেন।
2.88.9
बन्दिभिर् वन्दितः काले बहुभिः सूत मागधैः ।
गाथाभिर् अनुरूपाभिः स्तुतिभिः च परम्तपः ॥ २.८८.९ ॥
হে পরন্তপ! যথাকালে বহু বন্দী, সূত ও মাগধের দ্বারা উপযুক্ত গাথা ও স্তুতিতে তিনি বন্দিত হতেন।
2.88.10
अश्रद्धेयम् इदम् लोके न सत्यम् प्रतिभाति मा ।
मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नो अयम् इति मे मतिः ॥ २.८८.१० ॥
এই বিষয় জগতে অবিশ্বাস্য, আমার কাছে এটি সত্য বলে মনে হচ্ছে না। আমার মন নিশ্চয়ই মোহগ্রস্ত; আমার বুদ্ধি বলছে এটি স্বপ্ন।
2.88.11
न नूनम् दैवतम् किम्चित् कालेन बलवत्तरम् ।
यत्र दाशरथी रामो भूमौ एवम् शयीत सः ॥ २.८८.११ ॥
কালের চেয়ে বলবান কোনো দেবতা নিশ্চয়ই নেই; যেখানে দশরথপুত্র রাম এভাবে ভূমিতে শয়ন করছেন।
2.88.12
विदेह राजस्य सुता सीता च प्रिय दर्शना ।
दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च ॥ २.८८.१२ ॥
বিদেহরাজের কন্যা, দর্শনে প্রিয়, প্রিয়তমা ও দশরথের পুত্রবধূ সীতাও ভূমিতে শয়ন করছেন।
2.88.13
इयम् शय्या मम भ्रातुर् इदम् हि परिवर्तितम् ।
स्थण्डिले कठिने सर्वम् गात्रैर् विमृदितम् तृणम् ॥ २.८८.१३ ॥
এটি আমার ভাইয়ের শয্যা; কঠিন মাটিতে তাঁর দেহ ঘাসকে সম্পূর্ণ চেপে এভাবে পরিবর্তিত করেছে।
2.88.14
मन्ये साभरणा सुप्ता सीता अस्मिन् शयने तदा ।
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनक बिन्दवः ॥ २.८८.१४ ॥
আমার মনে হয় সেদিন অলংকারে সজ্জিতা সীতা এই শয্যায় শুয়েছিলেন, কারণ এখানে ওখানে সোনার ফোঁটা লেগে থাকতে দেখা যাচ্ছে।
2.88.15
उत्तरीयम् इह आसक्तम् सुव्यक्तम् सीतया तदा ।
तथा ह्य् एते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेय तन्तवः ॥ २.८८.१५ ॥
এখানে সীতার উত্তরীয় সেদিন স্পষ্টভাবে আটকে ছিল; তেমনই এই রেশমি সুতোগুলো লেগে থেকে ঝলমল করছে।
2.88.16
मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी ।
सुकुमारी सती दुह्खम् न विजानाति मैथिली ॥ २.८८.१६ ॥
স্বামীর শয্যা সুখদায়ক ছিল বলে মনে হয়, তাই এই তরুণী, তপস্বিনী, সুকুমারী, সতী মৈথিলী দুঃখ জানে না।
2.88.17
हा हन्तास्मि नृशम्सोऽहम् यत्सभार्यः कृतेमम ।
ईदृशीं राघवः शय्यामधिशेते ह्यानाथवत् ॥ २.८८.१७ ॥
হায়! আমি কী নিষ্ঠুর; স্ত্রীসহ রাঘব এমন শয্যায় অনাথের মতো শুয়ে আছেন, আমিই তা ঘটালাম।
2.88.18
सार्वभौम कुले जातः सर्व लोक सुख आवहः ।
सर्व लोक प्रियः त्यक्त्वा राज्यम् प्रियम् अनुत्तमम् ॥ २.८८.१८ ॥
সার্বভৌম বংশে জাত, সকল লোকের সুখদাতা, সর্বলোকের প্রিয় তিনি, নিজের অতি প্রিয় অনুত্তম রাজ্য ত্যাগ করে...
2.88.19
कथम् इन्दीवर श्यामो रक्त अक्षः प्रिय दर्शनः ।
सुख भागी च दुह्ख अर्हः शयितो भुवि राघवः ॥ २.८८.१९ ॥
নীলপদ্মের মতো শ্যামবর্ণ, রক্তবর্ণ নয়নযুক্ত, দর্শনে প্রিয় সুখের যোগ্য রাঘব কেমন করে দুঃখের যোগ্য হয়ে মাটিতে শুয়ে আছেন?
2.88.20
धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मणः शुभलक्षमणः ।
भ्रातरम् विषमे काले यो राममनुवर्तते ॥ २.८८.२० ॥
শুভ লক্ষণযুক্ত মহাভাগ্যবান লক্ষ্মণ সত্যিই ধন্য; বিষম সময়েও তিনি ভ্রাতা রামের অনুগামী হয়েছেন।
2.88.21
सिद्ध अर्था खलु वैदेही पतिम् या अनुगता वनम् ।
वयम् सम्शयिताः सर्वे हीनाः तेन महात्मना ॥ २.८८.२१ ॥
স্বামীর অনুগামিনী হয়ে বনে গিয়েছেন যে বৈদেহী, তিনি সত্যিই সিদ্ধার্থা; কিন্তু সেই মহাত্মাকে হারিয়ে আমরা সবাই সংশয়ে পড়েছি।
2.88.22
अकर्ण धारा पृथिवी शून्या इव प्रतिभाति मा ।
गते दशरथे स्वर्गे रामे च अरण्यम् आश्रिते ॥ २.८८.२२ ॥
দশরথ স্বর্গে গেলে এবং রাম বনে আশ্রয় নিলে, এই পৃথিবী হাল-বিহীন নৌকার মতো শূন্য আমার কাছে প্রতিভাত হচ্ছে।
2.88.23
न च प्रार्थयते कश्चिन् मनसा अपि वसुम्धराम् ।
वने अपि वसतः तस्य बाहु वीर्य अभिरक्षिताम् ॥ २.८८.२३ ॥
বনে বাস করলেও তাঁর বাহুবলে রক্ষিত এই পৃথিবীকে কেউ মনেও কামনা করে না।
2.88.24
शून्य सम्वरणा रक्षाम् अयन्त्रित हय द्विपाम् ।
अपावृत पुर द्वाराम् राज धानीम् अरक्षिताम् ॥ २.८८.२४ ॥
রাজধানীর প্রহরা শূন্য; ঘোড়া ও হাতি বাঁধনহীন; নগরের দ্বার উন্মুক্ত; রাজধানী অরক্ষিত।
2.88.25
अप्रहृष्ट बलाम् न्यूनाम् विषमस्थाम् अनावृताम् ।
शत्रवो न अभिमन्यन्ते भक्ष्यान् विष कृतान् इव ॥ २.८८.२५ ॥
যার সেনা নিরুৎসাহ, হ্রাসপ্রাপ্ত, বিপজ্জনক অবস্থায় ও অরক্ষিত, শত্রুরা তাকে সম্মান করে না; সে যেন বিষমিশ্রিত ভোজ্যের মতো তাদের শিকার হয়।
2.88.26
अद्य प्रभृति भूमौ तु शयिष्ये अहम् तृणेषु वा ।
फल मूल अशनो नित्यम् जटा चीराणि धारयन् ॥ २.८८.२६ ॥
আজ থেকে আমি মাটিতে বা ঘাসের উপর ঘুমাব; সর্বদা ফল ও মূল আহার করে, জটা ও বল্কল ধারণ করব।
2.88.27
तस्य अर्थम् उत्तरम् कालम् निवत्स्यामि सुखम् वने ।
तम् प्रतिश्रवम् आमुच्य न अस्य मिथ्या भविष्यति ॥ २.८८.२७ ॥
তাঁর জন্য আরও কাল আমি বনে সুখে বাস করব; সেই প্রতিশ্রুতি ত্যাগ করলে তাঁর বাক্য মিথ্যা হবে।
2.88.28
वसन्तम् भ्रातुर् अर्थाय शत्रुघ्नो मा अनुवत्स्यति ।
लक्ष्मणेन सह तु आर्यो अयोध्याम् पालयिष्यति ॥ २.८८.२८ ॥
ভ্রাতার জন্য থাকা শত্রুঘ্ন আমার অনুগামী হবে; লক্ষ্মণের সঙ্গে আর্য অযোধ্যা পালন করবেন।
2.88.29
अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थम् अयोध्यायाम् द्विजातयः ।
अपि मे देवताः कुर्युर् इमम् सत्यम् मनो रथम् ।
प्रसाद्यमानः शिरसा मया स्वयम् ।
बहु प्रकारम् यदि न प्रपत्स्यते ॥ २.८८.२९ ॥
অযোধ্যায় ব্রাহ্মণরা কাকুৎস্থকে (রামকে) অভিষিক্ত করবেন; দেবতারা আমার এই মনোরথ সত্য করুন; তিনি মাথা নত করে বহুভাবে স্বয়ং প্রসন্ন হয়েও যদি তা না পান—।
2.88.30
ततोन्रुवत्सयामि चिराय राघवम् ।
वनेचरम् नह्रुति माम्रुपेक्षित्रुम् ॥ २.८८.३० ॥
তখন আমি রাঘবের জন্য দীর্ঘকাল বনে বাস করব; বনচারী তিনি আমার দুঃখ দেখে আমাকে উপেক্ষা করতে পারবেন না।