वाल्मीकि रामायण · सर्ग 2.88
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
2.88.1
तत् श्रुत्वा निपुणम् सर्वम् भरतः सह मन्त्रिभिः ।
इन्गुदी मूलम् आगम्य राम शय्याम् अवेक्ष्य ताम् ॥ २.८८.१ ॥
हे सर्व नीट ऐकून भरत मंत्र्यांसह इंगुदी वृक्षाच्या मुळाशी आला आणि रामाची ती शय्या पाहिली.
2.88.2
अब्रवीद् जननीः सर्वा इह तेन महात्मना ।
शर्वरी शयिता भूमौ इदम् अस्य विमर्दितम् ॥ २.८८.२ ॥
तो सर्व मातांना म्हणाला, "या महात्म्याने येथे जमिनीवर रात्र काढली; ही त्याने दाबलेली शय्या आहे."
2.88.3
महा भाग कुलीनेन महा भागेन धीमता ।
जातो दशरथेन ऊर्व्याम् न रामः स्वप्तुम् अर्हति ॥ २.८८.३ ॥
"हे महाभाग्यवती माते! उच्च कुलात जन्मलेला, महाभाग्यवान आणि बुद्धिमान दशरथाचा पुत्र राम जमिनीवर झोपण्यास योग्य नाही."
2.88.4
अजिन उत्तर सम्स्तीर्णे वर आस्तरण सम्चये ।
शयित्वा पुरुष व्याघ्रः कथम् शेते मही तले ॥ २.८८.४ ॥
"मृगचर्म आणि उत्तम अंथरुणांच्या ढिगांवर झोपणारा तो पुरुषश्रेष्ठ राम आता जमिनीवर कसा झोपतो?"
2.88.5
प्रासाद अग्र विमानेषु वलभीषु च सर्वदा ।
हैम राजत भौमेषु वर आस्त्ररण शालिषु ॥ २.८८.५ ॥
"जो नेहमी राजवाड्यांच्या वरच्या मजल्यांवर, विमानांत, गच्च्यांवर, सोन्या-चांदीने सजवलेल्या जमिनींवर, उत्तम अंथरुणांनी भरलेल्या दालनांत झोपत असे."
2.88.6
पुष्प सम्चय चित्रेषु चन्दन अगरु गन्धिषु ।
पाण्डुर अभ्र प्रकाशेषु शुक सम्घ रुतेषु च ॥ २.८८.६ ॥
"फुलांच्या ढिगांनी सजलेल्या, चंदन-अगरूच्या सुगंधाने भरलेल्या, ढगांसारख्या शुभ्र प्रकाशाच्या, पोपटांच्या थव्यांच्या किलबिलाटाने गजबजलेल्या दालनांत जो झोपत असे."
2.88.7
प्रासादवरवर्येषु शीतवत्सु सुगन्धिषु ।
उषित्वा मेरुकल्पेषु कृतकाम्चनभित्तिषु ॥ २.८८.७ ॥
थंड आणि सुगंधी अशा श्रेष्ठ महालांमध्ये, मेरुपर्वतासारख्या, ज्यांच्या भिंती सोन्याने बनवलेल्या होत्या अशा वास्तूंमध्ये राहत,
2.88.8
गीत वादित्र निर्घोषैर् वर आभरण निह्स्वनैः ।
मृदन्ग वर शब्दैः च सततम् प्रतिबोधितः ॥ २.८८.८ ॥
गीत आणि वाद्यांच्या घोषाने, उत्तम अलंकारांच्या किणकिणाटाने आणि उत्तम मृदंगाच्या नादाने तो सततच जागा केला जात असे.
2.88.9
बन्दिभिर् वन्दितः काले बहुभिः सूत मागधैः ।
गाथाभिर् अनुरूपाभिः स्तुतिभिः च परम्तपः ॥ २.८८.९ ॥
हे परंतप! योग्य वेळी अनेक बंदिजन, सूत आणि मागधांनी योग्य गाथा व स्तुतींनी त्याची स्तुती केली जात असे.
2.88.10
अश्रद्धेयम् इदम् लोके न सत्यम् प्रतिभाति मा ।
मुह्यते खलु मे भावः स्वप्नो अयम् इति मे मतिः ॥ २.८८.१० ॥
हे जगात अविश्वसनीय आहे, मला ते सत्य वाटत नाही. माझे मन खरोखरच मोहित झाले आहे; हे स्वप्न आहे असे माझी बुद्धी मानते.
2.88.11
न नूनम् दैवतम् किम्चित् कालेन बलवत्तरम् ।
यत्र दाशरथी रामो भूमौ एवम् शयीत सः ॥ २.८८.११ ॥
काळापेक्षा बलवान असे कोणतेही दैवत खरोखरच नाही; दशरथपुत्र राम असा भूमीवर झोपलेला आहे.
2.88.12
विदेह राजस्य सुता सीता च प्रिय दर्शना ।
दयिता शयिता भूमौ स्नुषा दशरथस्य च ॥ २.८८.१२ ॥
विदेहराजाची कन्या, पाहण्यास प्रिय असलेली, प्रिय पत्नी आणि दशरथाची सून सीता जमिनीवर झोपली आहे.
2.88.13
इयम् शय्या मम भ्रातुर् इदम् हि परिवर्तितम् ।
स्थण्डिले कठिने सर्वम् गात्रैर् विमृदितम् तृणम् ॥ २.८८.१३ ॥
ही माझ्या भावाची शय्या आहे; कठीण जमिनीवर त्याच्या शरीरांनी गवत पूर्णपणे दाबून असे बदलले आहे.
2.88.14
मन्ये साभरणा सुप्ता सीता अस्मिन् शयने तदा ।
तत्र तत्र हि दृश्यन्ते सक्ताः कनक बिन्दवः ॥ २.८८.१४ ॥
मला वाटते की तेव्हा अलंकारांनी सजलेली सीता या शय्येवर झोपली होती, कारण इथे-तिथे सोन्याचे थेंब चिकटलेले दिसत आहेत.
2.88.15
उत्तरीयम् इह आसक्तम् सुव्यक्तम् सीतया तदा ।
तथा ह्य् एते प्रकाशन्ते सक्ताः कौशेय तन्तवः ॥ २.८८.१५ ॥
इथे सीतेचे उत्तरीय त्यावेळी स्पष्टपणे अडकले होते; आणि तसेच हे रेशमी धागे चिकटलेले चमकत आहेत.
2.88.16
मन्ये भर्तुः सुखा शय्या येन बाला तपस्विनी ।
सुकुमारी सती दुह्खम् न विजानाति मैथिली ॥ २.८८.१६ ॥
पतीची शय्या सुखदायक होती असे मला वाटते, म्हणून ही बालिका, तपस्विनी, सुकुमारी, सती मैथिली दुःख जाणत नाही.
2.88.17
हा हन्तास्मि नृशम्सोऽहम् यत्सभार्यः कृतेमम ।
ईदृशीं राघवः शय्यामधिशेते ह्यानाथवत् ॥ २.८८.१७ ॥
अरेरे! मी किती निष्ठुर आहे; पत्नीसह असलेले राघव अशा शय्येवर अनाथासारखे झोपतात, हे मी घडवले.
2.88.18
सार्वभौम कुले जातः सर्व लोक सुख आवहः ।
सर्व लोक प्रियः त्यक्त्वा राज्यम् प्रियम् अनुत्तमम् ॥ २.८८.१८ ॥
सार्वभौम कुलात जन्मलेला, सर्व लोकांना सुख देणारा, सर्वलोकप्रिय तो, आपले अत्यंत प्रिय असे अनुपम राज्य सोडून...
2.88.19
कथम् इन्दीवर श्यामो रक्त अक्षः प्रिय दर्शनः ।
सुख भागी च दुह्ख अर्हः शयितो भुवि राघवः ॥ २.८८.१९ ॥
नीलकमळासारखा श्यामवर्ण, लालसर नेत्रांचा, दर्शनाने प्रिय, सुखाला पात्र असलेला राघव दुःखाला पात्र होऊन भूमीवर कसा निजला आहे?
2.88.20
धन्यः खलु महाभागो लक्ष्मणः शुभलक्षमणः ।
भ्रातरम् विषमे काले यो राममनुवर्तते ॥ २.८८.२० ॥
शुभ लक्षणांचा महाभाग्यवान लक्ष्मण खरोखर धन्य आहे; कठीण काळातही तो भाऊ रामाचे अनुसरण करतो.
2.88.21
सिद्ध अर्था खलु वैदेही पतिम् या अनुगता वनम् ।
वयम् सम्शयिताः सर्वे हीनाः तेन महात्मना ॥ २.८८.२१ ॥
पतीच्या मागोमाग वनात गेलेली वैदेही खरोखर सिद्धार्था आहे; पण त्या महात्म्याला गमावल्यामुळे आपण सर्व संशयात पडलो आहोत.
2.88.22
अकर्ण धारा पृथिवी शून्या इव प्रतिभाति मा ।
गते दशरथे स्वर्गे रामे च अरण्यम् आश्रिते ॥ २.८८.२२ ॥
दशरथ स्वर्गाला गेल्यानंतर आणि राम वनाचा आश्रय घेतल्यानंतर ही पृथ्वी सुकानविरहित नावेसारखी रिकामी मला भासत आहे.
2.88.23
न च प्रार्थयते कश्चिन् मनसा अपि वसुम्धराम् ।
वने अपि वसतः तस्य बाहु वीर्य अभिरक्षिताम् ॥ २.८८.२३ ॥
वनात राहत असूनही त्याच्या बाहुबलाने संरक्षित असलेल्या या पृथ्वीची कोणी मनातही इच्छा करत नाही.
2.88.24
शून्य सम्वरणा रक्षाम् अयन्त्रित हय द्विपाम् ।
अपावृत पुर द्वाराम् राज धानीम् अरक्षिताम् ॥ २.८८.२४ ॥
राजधानीचे संरक्षण रिकामे आहे; घोडे आणि हत्ती बंधनमुक्त आहेत; नगराची दारे उघडी आहेत; राजधानी असुरक्षित आहे.
2.88.25
अप्रहृष्ट बलाम् न्यूनाम् विषमस्थाम् अनावृताम् ।
शत्रवो न अभिमन्यन्ते भक्ष्यान् विष कृतान् इव ॥ २.८८.२५ ॥
ज्याचे सैन्य खचले आहे, कमी झाले आहे, विषम स्थितीत व अरक्षित आहे, त्याला शत्रू मान देत नाहीत; तो विषमिश्रित अन्नासारखा त्यांचा भक्ष्य बनतो.
2.88.26
अद्य प्रभृति भूमौ तु शयिष्ये अहम् तृणेषु वा ।
फल मूल अशनो नित्यम् जटा चीराणि धारयन् ॥ २.८८.२६ ॥
आजपासून मी जमिनीवर किंवा गवतावर झोपेन; सदैव फळे व मुळे खाऊन, जटा व वल्कले धारण करीन.
2.88.27
तस्य अर्थम् उत्तरम् कालम् निवत्स्यामि सुखम् वने ।
तम् प्रतिश्रवम् आमुच्य न अस्य मिथ्या भविष्यति ॥ २.८८.२७ ॥
त्याच्यासाठी पुढील काळ मी वनात सुखाने राहीन; ती प्रतिज्ञा सोडली तर त्याचे वचन खोटे ठरेल.
2.88.28
वसन्तम् भ्रातुर् अर्थाय शत्रुघ्नो मा अनुवत्स्यति ।
लक्ष्मणेन सह तु आर्यो अयोध्याम् पालयिष्यति ॥ २.८८.२८ ॥
भावाकरिता राहिलेला शत्रुघ्न माझ्या मागे राहील; लक्ष्मणासह आर्य अयोध्येचे पालन करतील.
2.88.29
अभिषेक्ष्यन्ति काकुत्स्थम् अयोध्यायाम् द्विजातयः ।
अपि मे देवताः कुर्युर् इमम् सत्यम् मनो रथम् ।
प्रसाद्यमानः शिरसा मया स्वयम् ।
बहु प्रकारम् यदि न प्रपत्स्यते ॥ २.८८.२९ ॥
अयोध्येत ब्राह्मण काकुत्स्थाला (रामाला) अभिषेक करतील; देव माझा हा मनोरथ सत्य करोत; त्याने मस्तक नमवून अनेक प्रकारे स्वतः प्रसन्न केले तरी जर तो ते प्राप्त न करील—.
2.88.30
ततोन्रुवत्सयामि चिराय राघवम् ।
वनेचरम् नह्रुति माम्रुपेक्षित्रुम् ॥ २.८८.३० ॥
तेव्हा मी राघवासाठी दीर्घकाल वनात राहीन; वनचर असलेला तो माझे दुःख पाहून मला उपेक्षू शकणार नाही.