वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.1
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.1.1
प्रविश्य तु महारण्यं दण्डकारण्यमात्मवान्।
रामो ददर्श दुर्धर्षस्तापसाश्रममण्डलम् ॥ ३.१.१ ॥
आत्मवान् दुर्धर्ष राम ने महान् वन में, दण्डकारण्य में प्रवेश करके तपस्वियों के आश्रमों का मण्डल देखा।
3.1.2
कुशचीरपरिक्षिप्तं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समावृतम्।
यथा प्रदीप्तं दुर्दर्शं गगने सूर्यमण्डलम् ॥ ३.१.२ ॥
कुश और वल्कल-वस्त्रों से घिरा हुआ, ब्राह्मी शोभा से आवृत, आकाश में जैसे दीप्त सूर्यमण्डल दुर्दर्शनीय होता है, वैसा (आश्रममण्डल था)।
3.1.3
शरण्यं सर्वभूतानां सुसम्मृष्टाजिरं सदा।
मृगैर्बहुभिराकीर्णं पक्षिसंघैः समावृतम् ॥ ३.१.३ ॥
सब प्राणियों का शरण्य, जिसका आँगन सदा भली-भाँति बुहारा हुआ रहता था, जो बहुत-से मृगों से भरा था और पक्षियों के झुंडों से घिरा था।
3.1.4
पूजितं चोपनृत्तं च नित्यमप्सरसां गणैः।
विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैरजिनैः कुशैः ॥ ३.१.४ ॥
अप्सराओं के गणों द्वारा सदा पूजित और (जहाँ वे) नृत्य करती थीं; विशाल अग्निशालाओं, स्रुक् और पात्रों, मृगचर्मों और कुशों से (वह सुशोभित था)।
3.1.5
समिद्भिस्तोयकलशैः फलमूलैश्च शोभितम्।
आरण्यैश्च महावृक्षैः पुण्यैः स्वादुफलैर्वृतम् ॥ ३.१.५ ॥
समिधाओं, जल-कलशों, फलों और मूलों से शोभित, वनीय महावृक्षों और मधुर फलों वाले पवित्र वृक्षों से घिरा हुआ।
3.1.6
बलिहोमार्चितं पुण्यं ब्रह्मघोषनिनादितम्।
पुष्पैश्चान्यैः परिक्षिप्तं पद्मिन्या च सपद्मया ॥ ३.१.६ ॥
बलि और होम से पूजित, पवित्र, ब्रह्मघोष की ध्वनि से गूँजता हुआ, अन्य पुष्पों से घिरा और कमलों वाले सरोवर से युक्त।
3.1.7
फलमूलाशनैर्दान्तैश्चीरकृष्णाजिनाम्बरैः।
सूर्यवैश्वानराभैश्च पुराणैर्मुनिभिर्युतम् ॥ ३.१.७ ॥
फल-मूल खाने वाले, संयमी, वल्कल और काले मृगचर्म धारण किए, सूर्य और वैश्वानर अग्नि के समान तेजस्वी, प्राचीन मुनियों से युक्त।
3.1.8
पुण्यैश्च नियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः।
तद् ब्रह्मभवनप्रख्यं ब्रह्मघोषनिनादितम् ॥ ३.१.८ ॥
पवित्र, नियमित आहार वाले परम ऋषियों से सुशोभित वह आश्रम ब्रह्मलोक के समान था, वेद-पाठ की ध्वनि से गूँजता हुआ।
3.1.9
ब्रह्मविद्भिर्महाभागैर्ब्राह्मणैरुपशोभितम्।
तद् दृष्ट्वा राघवः श्रीमांस्तापसाश्रममण्डलम् ॥ ३.१.९ ॥
ब्रह्मज्ञानी, महाभाग्यशाली ब्राह्मणों से सुशोभित उस तपस्वी आश्रम-मंडल को देखकर श्रीमान् राघव (राम)।
3.1.10
अभ्यगच्छन्महातेजा विज्यं कृत्वा महद् धनुः।
दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते रामं दृष्ट्वा महर्षयः ॥ ३.१.१० ॥
महातेजस्वी (राम) ने प्रत्यंचा चढ़ाए हुए विशाल धनुष के साथ उनके समीप प्रस्थान किया; दिव्य ज्ञान से युक्त उन महर्षियों ने राम को देखा।
3.1.11
अभिजग्मुस्तदा प्रीता वैदेहीं च यशस्विनीम्।
ते तु सोममिवोद्यन्तं दृष्ट्वा वै धर्मचारिणम् ॥ ३.१.११ ॥
तब प्रसन्न होकर वे यशस्विनी वैदेही (सीता) के पास भी गए; उन्होंने उदय होते चंद्रमा के समान धर्मचारी (राम) को देखा।
3.1.12
लक्ष्मणं चैव दृष्ट्वा तु वैदेहीं च यशस्विनीम्।
मङ्गलानि प्रयुञ्जानाः प्रत्यगृह्णन् दृढव्रताः ॥ ३.१.१२ ॥
लक्ष्मण को और यशस्विनी वैदेही को भी देखकर, मंगल वचन बोलते हुए दृढ़व्रती ऋषियों ने उनका स्वागत किया।
3.1.13
रूपसंहननं लक्ष्मीं सौकुमार्यं सुवेषताम्।
ददृशुर्विस्मिताकारा रामस्य वनवासिनः ॥ ३.१.१३ ॥
वनवासियों ने विस्मित मुखाकृति के साथ राम के रूप, सुदृढ़ देहयष्टि, शोभा, सुकुमारता और सुंदर वेश को देखा।
3.1.14
वैदेहीं लक्ष्मणं रामं नेत्रैरनिमिषैरिव।
आश्चर्यभूतान् ददृशुः सर्वे ते वनवासिनः ॥ ३.१.१४ ॥
वनवासी सभी वैदेही, लक्ष्मण और राम को मानो बिना पलक झपकाए आँखों से देखते रहे, जो अद्भुत थे।
3.1.15
अत्रैनं हि महाभागाः सर्वभूतहिते रताः।
अतिथिं पर्णशालायां राघवं संन्यवेशयन् ॥ ३.१.१५ ॥
सब प्राणियों के हित में लगे हुए उन महाभाग्यशाली लोगों ने राघव को अतिथि के रूप में पर्णशाला में ठहराया।
3.1.16
ततो रामस्य सत्कृत्य विधिना पावकोपमाः।
आजह्रुस्ते महाभागाः सलिलं धर्मचारिणः ॥ ३.१.१६ ॥
फिर पावक के समान तेजस्वी, धर्मपरायण उन महाभाग्यशालियों ने विधिपूर्वक राम का सत्कार करके उनके लिए जल लाया।
3.1.17
मङ्गलानि प्रयुञ्जाना मुदा परमया युताः।
मूलं पुष्पं फलं सर्वमाश्रमं च महात्मनः ॥ ३.१.१७ ॥
परम आनंद से भरकर मंगल कार्य करते हुए उन्होंने महात्मा के लिए मूल, पुष्प, फल आदि सब कुछ और आश्रम भी (दिया)।
3.1.18
निवेदयित्वा धर्मज्ञास्ते तु प्राञ्जलयोऽब्रुवन्।
धर्मपालो जनस्यास्य शरण्यश्च महायशाः ॥ ३.१.१८ ॥
धर्म के ज्ञाता वे लोग निवेदन करके हाथ जोड़कर बोले — "यह जनता के धर्म का रक्षक और शरण है, महायशस्वी है।"
3.1.19
पूजनीयश्च मान्यश्च राजा दण्डधरो गुरुः।
इन्द्रस्यैव चतुर्भागः प्रजा रक्षति राघव ॥ ३.१.१९ ॥
राजा पूजनीय, माननीय, दण्डधारी और गुरु होता है; वह इन्द्र के ही चौथे अंश के समान प्रजा की रक्षा करता है, हे राघव।
3.1.20
राजा तस्माद् वरान् भोगान् रम्यान् भुङ्क्ते नमस्कृतः।
ते वयं भवता रक्ष्या भवद्विषयवासिनः।
नगरस्थो वनस्थो वा त्वं नो राजा जनेश्वरः ॥ ३.१.२० ॥
इसीलिए राजा नमस्कृत होकर उत्तम और रमणीय भोगों का उपभोग करता है। हम आपके राज्य में निवास करने वाले हैं, आपके द्वारा रक्षणीय हैं। नगर में रहें या वन में, आप ही हमारे राजा और जनों के स्वामी हैं।
3.1.21
न्यस्तदण्डा वयं राजञ्जितक्रोधा जितेन्द्रियाः।
रक्षणीयास्त्वया शश्वद् गर्भभूतास्तपोधनाः ॥ ३.१.२१ ॥
हम दण्ड का त्याग कर चुके हैं, हे राजन्; क्रोध को जीत चुके हैं, इन्द्रियों को वश में कर चुके हैं। तपस्या ही हमारा धन है; आपको हमें सदा गर्भ के समान सुरक्षित रखना चाहिए।
3.1.22
एवमुक्त्वा फलैर्मूलैः पुष्पैरन्यैश्च राघवम्।
वन्यैश्च विविधाहारैः सलक्ष्मणमपूजयन् ॥ ३.१.२२ ॥
ऐसा कहकर उन्होंने फल, मूल, पुष्प तथा अन्य वन्य पदार्थों और विविध आहारों से राघव और लक्ष्मण का सत्कार किया।
3.1.23
तथान्ये तापसाः सिद्धा रामं वैश्वानरोपमाः।
न्यायवृत्ता यथान्यायं तर्पयामासुरीश्वरम् ॥ ३.१.२३ ॥
उसी प्रकार अन्य सिद्ध तपस्वी भी, जो अग्नि के समान तेजस्वी और न्यायपूर्वक आचरण करने वाले थे, विधि के अनुसार राम, उस स्वामी को तृप्त करने लगे।