वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.16
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.16.1
अथ पञ्चवटीं गच्छन्नन्तरा रघुनन्दनः।
आससाद महाकायं गृध्रं भीमपराक्रमम् ॥ ३.१६.१ ॥
नंतर पंचवटीकडे जाताना रघुनंदन राम वाटेत एका भीम पराक्रमी, प्रचंड देहाच्या गिधाडाजवळ पोहोचले.
3.16.2
तं दृष्ट्वा तौ महाभागौ वनस्थं रामलक्ष्मणौ।
मेनाते राक्षसं पक्षिं ब्रुवाणौ को भवानिति ॥ ३.१६.२ ॥
वनात राहणाऱ्या त्या पक्ष्याला पाहून त्या महाभाग्यवान राम-लक्ष्मणांनी त्याला राक्षस पक्षी समजले आणि "तुम्ही कोण?" असे विचारले.
3.16.3
ततो मधुरया वाचा सौम्यया प्रीणयन्निव।
उवाच वत्स मां विद्धि वयस्यं पितुरात्मनः ॥ ३.१६.३ ॥
मग गोड आणि सौम्य वाणीने त्यांना प्रसन्न करत तो म्हणाला, "वत्सा, मला तुझ्या वडिलांचा मित्र समज."
3.16.4
स तं पितृसखं मत्वा पूजयामास राघवः।
स तस्य कुलमव्यग्रमथ पप्रच्छ नाम च ॥ ३.१६.४ ॥
राघवाने त्याला वडिलांचा मित्र मानून त्याचा सन्मान केला; मग शांतपणे त्याचे कुल आणि नाव विचारले.
3.16.5
रामस्य वचनं श्रुत्वा कुलमात्मानमेव च।
आचचक्षे द्विजस्तस्मै सर्वभूतसमुद्भवम् ॥ ३.१६.५ ॥
रामाचे बोलणे ऐकून त्या द्विजाने (पक्ष्याने) सर्व भूतांच्या उत्पत्तीपासून सुरुवात करून आपले कुल आणि स्वतःची ओळख सांगितली.
3.16.6
पूर्वकाले महाबाहो ये प्रजापतयोऽभवन्।
तान् मे निगदतः सर्वानादितः शृणु राघव ॥ ३.१६.६ ॥
"पूर्वकाळी जे प्रजापती झाले, हे महाबाहो राघवा, मी सांगतो ते सर्व आदिपासून ऐक."
3.16.7
कर्दमः प्रथमस्तेषां विकृतस्तदनन्तरम्।
शेषश्च संश्रयश्चैव बहुपुत्रश्च वीर्यवान् ॥ ३.१६.७ ॥
त्यांच्यात प्रथम कर्दम, त्यानंतर विकृत. मग शेष व संश्रय, आणि अनेक पुत्र असलेला पराक्रमी.
3.16.8
स्थाणुर्मरीचरत्रिश्च क्रतुश्चैव महाबलः।
पुलस्त्यश्चाङ्गिराश्चैव प्रचेताः पुलहस्तथा ॥ ३.१६.८ ॥
स्थाणू, मरीची, अत्री आणि महाबली क्रतू; पुलस्त्य, अंगिरा, प्रचेता आणि पुलहही.
3.16.9
दक्षो विवस्वानपरोऽरिष्टनेमिश्च राघव।
कश्यपश्च महातेजास्तेषामासीच्च पश्चिमः ॥ ३.१६.९ ॥
दक्ष, विवस्वान, दुसरा अरिष्टनेमी, हे राघवा; महातेजस्वी कश्यप — त्यांच्यात शेवटचा तोच होता.
3.16.10
प्रजापतेस्तु दक्षस्य बभूवुरिति विश्रुताः।
षष्टिर्दुहितरो राम यशस्विन्यो महायशः ॥ ३.१६.१० ॥
प्रजापती दक्षाला साठ कन्या झाल्या असे प्रसिद्ध आहे. हे रामा, त्या यशस्विनी आणि महायशस्विनी होत्या.
3.16.11
कश्यपः प्रतिजग्राह तासामष्टौ सुमध्यमाः।
अदितिं च दितिं चैव दनूमपि च कालकाम् ॥ ३.१६.११ ॥
कश्यपाने त्यांपैकी सडपातळ कंबरेच्या आठ जणींचा स्वीकार केला — अदिती, दिती, दनू आणि कालका देखील.
3.16.12
ताम्रां क्रोधवशां चैव मनुं चाप्यनलामपि।
तास्तु कन्यास्ततः प्रीतः कश्यपः पुनरब्रवीत् ॥ ३.१६.१२ ॥
ताम्रा, क्रोधवशा, मनू आणि अनला देखील. त्या कन्यांवर प्रसन्न झालेला कश्यप पुन्हा म्हणाला.
3.16.13
पुत्रांस्त्रैलोक्यभर्तॄन् वै जनयिष्यथ मत्समान्।
अदितिस्तन्मना राम दितिश्च दनुरेव च ॥ ३.१६.१३ ॥
रामा, तुम्ही त्रिलोकांचे स्वामी आणि माझ्यासारखे पुत्र जन्माला घालाल. अदिती, दिती आणि दनूही मन त्याकडे लावून तसेच करतील.
3.16.14
कालका च महाबाहो शेषास्त्वमनसोऽभवन्।
अदित्यां जज्ञिरे देवास्त्रयस्त्रिंशदरिंदम ॥ ३.१६.१४ ॥
महाबाहो, कालका आणि इतर अप्रसन्न मनाच्या झाल्या. अदितीपासून तेहतीस देव जन्मले, अरिंदमा.
3.16.15
आदित्या वसवो रुद्रा अश्विनौ च परंतप।
दितिस्त्वजनयत् पुत्रान् दैत्यांस्तात यशस्विनः ॥ ३.१६.१५ ॥
आदित्य, वसू, रुद्र आणि दोन अश्विनी, परंतपा. दितीने मात्र, तात, यशस्वी दैत्य पुत्रांना जन्म दिला.
3.16.16
तेषामियं वसुमती पुराऽऽसीत् सवनार्णवा।
दनुस्त्वजनयत् पुत्रमश्वग्रीवमरिंदम ॥ ३.१६.१६ ॥
त्यांची ही वसुमती (पृथ्वी) पूर्वी सवनार्णवा (समुद्रवेष्टित) होती. दनूने अश्वग्रीव नावाचा पुत्र जन्माला घातला, अरिंदमा.
3.16.17
नरकं कालकं चैव कालकापि व्यजायत।
क्रौञ्चीं भासीं तथा श्येनीं धृतराष्ट्रीं तथा शुकीम् ॥ ३.१६.१७ ॥
नरक आणि कालकाला कालकाने जन्म दिला. तसेच क्रौञ्ची, भासी, श्येनी, धृतराष्ट्री आणि शुकी यांनाही.
3.16.18
ताम्रा तु सुषुवे कन्याः पञ्चैता लोकविश्रुताः।
उलूकाञ्जनयत् क्रौञ्ची भासी भासान् व्यजायत ॥ ३.१६.१८ ॥
ताम्राने लोकविख्यात अशा पाच कन्यांना जन्म दिला. क्रौञ्चीने घुबडांना जन्म दिला; भासीपासून ससाणे जन्मले.
3.16.19
श्येनी श्येनांश्च गृध्रांश्च व्यजायत सुतेजसः।
धृतराष्ट्री तु हंसांश्च कलहंसाश्च सर्वशः ॥ ३.१६.१९ ॥
श्येनीने श्येन व गृध्र यांना जन्म दिला; ते महातेजस्वी होते. धृतराष्ट्रीने हंस व कलहंस सर्वप्रकारे जन्माला घातले.
3.16.20
चक्रवाकांश्च भद्रं ते विजज्ञे सापि भामिनी।
शुकी नतां विजज्ञे तु नतायां विनता सुता ॥ ३.१६.२० ॥
तुझे कल्याण असो; त्या सुंदरीने चक्रवाकांनाही जन्म दिला. शुकीने नतेला जन्म दिला; नतेची कन्या विनता झाली.
3.16.21
दश क्रोधवशा राम विजज्ञेऽप्यात्मसंभवाः।
मृगीं च मृगमन्दां च हरीं भद्रमदामपि ॥ ३.१६.२१ ॥
हे राम, क्रोधवशेने स्वतःपासून जन्मलेल्या दहा कन्या जन्माला घातल्या; मृगी, मृगमंदा, हरी आणि भद्रमदा हीही त्यांत आहेत.
3.16.22
मातङ्गीमथ शार्दूलीं श्वेतां च सुरभीं तथा।
सर्वलक्षणसम्पन्नां सुरसां कद्रुकामपि ॥ ३.१६.२२ ॥
मातंगी, शार्दूली, श्वेता आणि सुरभी, तसेच सर्वलक्षणसंपन्न सुरसा आणि कद्रूही.
3.16.23
अपत्यं तु मृगाः सर्वे मृग्या नरवरोत्तम।
ऋक्षाश्च मृगमन्दायाः सृमराश्चमरास्तथा ॥ ३.१६.२३ ॥
हे नरश्रेष्ठा, मृगीची संतती सर्व मृग आहेत; मृगमंदेची संतती ऋक्ष, सृमर आणि चमर आहेत.
3.16.24
ततस्त्विरावतीं नाम जज्ञे भद्रमदा सुताम्।
तस्यास्त्वैरावतः पुत्रो लोकनाथो महागजः ॥ ३.१६.२४ ॥
नंतर भद्रमदेने इरावती नावाची कन्या जन्माला घातली; तिचा पुत्र ऐरावत, लोकनाथ महागज होता.
3.16.25
हर्याश्च हरयोऽपत्यं वानराश्च तपस्विनः।
गोलाङ्गूलाश्च शार्दूली व्याघ्रांश्चाजनयत् सुतान् ॥ ३.१६.२५ ॥
हर्येचे वंशज म्हणजे हरी, वानर आणि तपस्वी; गोलाङ्गूल आणि शार्दूली यांनी व्याघ्रांना पुत्र म्हणून जन्म दिला.
3.16.26
मातङ्ग्यास्त्वथ मातङ्गा अपत्यं मनुजर्षभ।
दिशागजं तु काकुत्स्थ श्वेता व्यजनयत् सुतम् ॥ ३.१६.२६ ॥
मातंगीची संतती मातंग (हत्ती) होती; हे मनुजर्षभ, हे काकुत्स्थ, श्वेताने दिशागज नावाच्या पुत्राला जन्म दिला.
3.16.27
ततो दुहितरौ राम सुरभिर्द्वे व्यजायत।
रोहिणीं नाम भद्रं ते गन्धर्वीं च यशस्विनीम् ॥ ३.१६.२७ ॥
मग, हे राम, सुरभीला दोन कन्या झाल्या — रोहिणी नावाची आणि यशस्विनी गंधर्वी; तुझे कल्याण होवो.
3.16.28
रोहिण्यजनयद् गावो गन्धर्वी वाजिनः सुतान्।
सुरसाजनयन्नागान् राम कद्रूश्च पन्नगान् ॥ ३.१६.२८ ॥
रोहिणीने गायींना जन्म दिला; गंधर्वीने घोड्यांना पुत्र म्हणून जन्म दिला; हे राम, सुरसेने नागांना आणि कद्रूने सर्पांना जन्म दिला.
3.16.29
मनुर्मनुष्याञ्जनयत् कश्यपस्य महात्मनः।
ब्राह्मणान् क्षत्रियान् वैश्यान् शूद्रांश्च मनुजर्षभ ॥ ३.१६.२९ ॥
महात्मा कश्यपाचा पुत्र मनूने मनुष्यांना जन्म दिला — ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य आणि शूद्र; हे मनुजर्षभ.
3.16.30
मुखतो ब्राह्मणा जाता उरसः क्षत्रियास्तथा।
ऊरुभ्यां जज्ञिरे वैश्याः पद्भ्यां शूद्रा इति श्रुतिः ॥ ३.१६.३० ॥
मुखातून ब्राह्मण जन्मले, उरातून क्षत्रिय; मांड्यांमधून वैश्य जन्मले, पायांतून शूद्र — असे श्रुती सांगते.
3.16.31
सर्वान् पुण्यफलान् वृक्षाननलापि व्यजायत।
विनता च शुकीपौत्री कद्रूश्च सुरसास्वसा ॥ ३.१६.३१ ॥
अनलेने पुण्यफल देणारे सर्व वृक्ष जन्माला घातले. शुकीची नात विनता आणि सुरसेची बहीण कद्रू (ही कथा सांगितली आहे).
3.16.32
कद्रूर्नागसहस्रं तु विजज्ञे धरणीधरान्।
द्वौ पुत्रौ विनतायास्तु गरुडोऽरुण एव च ॥ ३.१६.३२ ॥
कद्रूने पृथ्वी धारण करणारे हजार नाग जन्माला घातले. विनतेला गरुड आणि अरुण असे दोन पुत्र झाले.
3.16.33
तस्माज्जातोऽहमरुणात् सम्पातिश्च ममाग्रजः।
जटायुरिति मां विद्धि श्येनीपुत्रमरिंदम ॥ ३.१६.३३ ॥
त्या अरुणापासून मी जन्मलो; माझा मोठा भाऊ संपाती आहे. मला जटायू म्हणून ओळख — श्येनीचा पुत्र, हे शत्रुदमना.
3.16.34
सोऽहं वाससहायस्ते भविष्यामि यदीच्छसि।
इदं दुर्गं हि कान्तारं मृगराक्षससेवितम्।
सीतां च तात रक्षिष्ये त्वयि याते सलक्ष्मणे ॥ ३.१६.३४ ॥
तुला इच्छा असेल तर तुझ्या वास्तव्यात मी तुझा सहाय्यक होईन. हे अरण्य दुर्गम असून हरिण व राक्षसांनी भरलेले आहे. हे तात, तू लक्ष्मणासह गेल्यावर मी सीतेचे रक्षण करीन.
3.16.35
जटायुषं तु प्रतिपूज्य राघवो
मुदा परिष्वज्य च संनतोऽभवत् ।
पितुर्हि शुश्राव सखित्वमात्मवा-
ञ्जटायुषा संकथितं पुनः पुनः ॥ ३.१६.३५ ॥
जटायूचा सन्मान करून राघवाने आनंदाने त्याला आलिंगन दिले आणि नम्रतेने नमस्कार केला. आत्मसंयमी रामाने जटायूने वारंवार सांगितलेली पित्याची मैत्री ऐकली.
3.16.36
स तत्र सीतां परिदाय मैथिलीं
सहैव तेनातिबलेन पक्षिणा।
जगाम तां पञ्चवटीं सलक्ष्मणो
रिपून् दिधक्षन् शलभानिवानलः ॥ ३.१६.३६ ॥
तेथे मिथिलेची कन्या सीता त्या अतिबलवान पक्ष्याच्या स्वाधीन करून तो लक्ष्मणासह पंचवटीकडे गेला — शत्रूंना भस्म करू इच्छिणारा अग्नी पतंगांकडे जावा तसा.