वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.23
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.23.1
तत्प्रयातं बलं घोरमशिवं शोणितोदकम्।
अभ्यवर्षन्महाघोरस्तुमुलो गर्दभारुणः ॥ ३.२३.१ ॥
पुढे निघालेल्या त्या भयंकर, अशुभ सैन्यावर रक्ताचे पाणी वर्षाव झाला; गाढवाच्या रंगासारखा तांबडा, अत्यंत भयानक आणि गोंगाटाचा तो वर्षाव होता.
3.23.2
निपेतुस्तुरगास्तस्य रथयुक्ता महाजवाः।
समे पुष्पचिते देशे राजमार्गे यदृच्छया ॥ ३.२३.२ ॥
त्याच्या रथांना जोडलेले अतिवेगवान घोडे फुलांनी आच्छादलेल्या सपाट राजमार्गावर अचानक कोसळले.
3.23.3
श्यामं रुधिरपर्यन्तं बभूव परिवेषणम्।
अलातचक्रप्रतिमं प्रतिगृह्य दिवाकरम् ॥ ३.२३.३ ॥
सूर्याला धरल्यासारखे, पेटत्या मशालीच्या चक्रासारखे, रक्ताच्या किनारीचे काळे परिवेष दिसू लागले.
3.23.4
ततो ध्वजमुपागम्य हेमदण्डं समुच्छ्रितम्।
समाक्रम्य महाकायस्तस्थौ गृध्रः सुदारुणः ॥ ३.२३.४ ॥
नंतर, उंच सोन्याच्या दांड्याच्या ध्वजाजवळ येऊन, त्यावर चढून, विशाल शरीराचा आणि अत्यंत भयानक असा एक गिधाड उभा राहिला.
3.23.5
जनस्थानसमीपे च समाक्रम्य खरस्वनाः।
विस्वरान् विविधान् नादान् मांसादा मृगपक्षिणः ॥ ३.२३.५ ॥
जनस्थानाजवळ येऊन, कर्कश स्वराचे मांसभक्षक मृग आणि पक्षी नाना प्रकारचे बेसूर आरडाओरडा करू लागले.
3.23.6
व्याजह्रुरभिदीप्तायां दिशि वै भैरवस्वनम्।
अशिवं यातुधानानां शिवा घोरा महास्वनाः ॥ ३.२३.६ ॥
पेटलेल्या दिशेत ते भैरव आवाज करू लागले; राक्षसांसाठी अशुभ, भयानक, मोठ्या आवाजाच्या कोल्ह्या ओरडू लागल्या.
3.23.7
प्रभिन्नगजसंकाशास्तोयशोणितधारिणः।
आकाशं तदनाकाशं चक्रुर्भीमाम्बुवाहकाः ॥ ३.२३.७ ॥
मदमत्त हत्तींसारखे, पाणी आणि रक्त वाहणारे भयंकर मेघ आकाशाला आकाशहीन करते झाले.
3.23.8
बभूव तिमिरं घोरमुद्धतं रोमहर्षणम्।
दिशो वा प्रदिशो वापि सुव्यक्तं न चकाशिरे ॥ ३.२३.८ ॥
भयंकर, उग्र, रोमांचकारी अंधार पसरला; दिशा व उपदिशा स्पष्ट प्रकाशल्या नाहीत.
3.23.9
क्षतजार्द्रसवर्णाभा संध्या कालं विना बभौ।
खरं चाभिमुखं नेदुस्तदा घोरा मृगाः खगाः ॥ ३.२३.९ ॥
रक्ताने ओल्या झालेल्या रंगाची संध्या अकाली प्रकटली; तेव्हा भयंकर पशु व पक्षी समोरासमोर कठोरपणे ओरडू लागले.
3.23.10
कङ्कगोमायुगृध्राश्च चुक्रुशुर्भयशंसिनः।
नित्याशिवकरा युद्धे शिवा घोरनिदर्शनाः ॥ ३.२३.१० ॥
कंक, कोल्हे आणि गिधाडे भय सूचित करीत ओरडली; युद्धात सदैव अमंगल करणाऱ्या, भयंकर अपशकुन दाखवणाऱ्या कोल्हीणी (ओरडल्या).
3.23.11
नेदुर्बलस्याभिमुखं ज्वालोद्गारिभिराननैः।
कबन्धः परिघाभासो दृश्यते भास्करान्तिके ॥ ३.२३.११ ॥
ज्वाला ओकणाऱ्या तोंडांनी सैन्यासमोर (ते) गर्जले; सूर्याजवळ परिघासारखा आकार असलेला एक कबंध दिसू लागला.
3.23.12
जग्राह सूर्यं स्वर्भानुरपर्वणि महाग्रहः।
प्रवाति मारुतः शीघ्रं निष्प्रभोऽभूद् दिवाकरः ॥ ३.२३.१२ ॥
ग्रहणाच्या वेळी नसतानाही महाग्रह स्वर्भानूने सूर्याला ग्रासले; वारा वेगाने वाहू लागला, दिवाकर तेजोहीन झाला.
3.23.13
उत्पेतुश्च विना रात्रिं ताराः खद्योतसप्रभाः।
संलीनमीनविहगा नलिन्यः शुष्कपङ्कजाः ॥ ३.२३.१३ ॥
रात्र नसतानाही काजव्यासारखे प्रकाश असलेले तारे उगवले; कोरड्या कमळांच्या तलावांत मासे व पक्षी लपून बसले.
3.23.14
तस्मिन् क्षणे बभूवुश्च विना पुष्पफलैर्द्रुमाः।
उद्धूतश्च विना वातं रेणुर्जलधरारुणः ॥ ३.२३.१४ ॥
त्या क्षणी वृक्ष फुलाफळांविना झाले; वाऱ्याविना मेघासारखी तांबडी धूळ उठली.
3.23.15
चीचीकूचीति वाश्यन्त्यो बभूवुस्तत्र सारिकाः।
उल्काश्चापि सनिर्घोषा निपेतुर्घोरदर्शनाः ॥ ३.२३.१५ ॥
तेथे सारिका 'चीची-कूची' असे ओरडू लागल्या; भयंकर दिसणाऱ्या उल्का गर्जनेसह कोसळल्या.
3.23.16
प्रचचाल मही चापि सशैलवनकानना।
खरस्य च रथस्थस्य नर्दमानस्य धीमतः ॥ ३.२३.१६ ॥
पर्वत, वने व अरण्यांसह पृथ्वीही कापली; रथात उभा राहून गर्जना करणाऱ्या बुद्धिमान खराच्या (कारणाने).
3.23.17
प्राकम्पत भुजः सव्यः स्वरश्चास्यावसज्जत।
सास्रा सम्पद्यते दृष्टिः पश्यमानस्य सर्वतः ॥ ३.२३.१७ ॥
त्याचा डावा हात थरथरला; आवाज अडखळला; सर्वत्र पाहताना त्याची दृष्टी अश्रूंनी भरली.
3.23.18
ललाटे च रुजो जाता न च मोहान्न्यवर्तत।
तान् समीक्ष्य महोत्पातानुत्थितान् रोमहर्षणान् ॥ ३.२३.१८ ॥
कपाळात वेदना उठली; मोहामुळे तो परतला नाही. उठलेले हे रोमांचकारी महाउत्पात पाहूनही.
3.23.19
अब्रवीद् राक्षसान् सर्वान् प्रहसन् स खरस्तदा।
महोत्पातानिमान् सर्वानुत्थितान् घोरदर्शनान् ॥ ३.२३.१९ ॥
तेव्हा खर हसत सर्व राक्षसांना म्हणाला — भयंकर दिसणारे हे सर्व महान् उत्पात उठले आहेत.
3.23.20
न चिन्तयाम्यहं वीर्याद् बलवान् दुर्बलानिव।
तारा अपि शरैस्तीक्ष्णैः पातयेयं नभस्तलात् ॥ ३.२३.२० ॥
माझ्या पराक्रमामुळे मी त्यांची पर्वा करत नाही — बलवान जसे दुर्बलांची करत नाही; माझ्या तीक्ष्ण बाणांनी आकाशातून ताऱ्यांनाही पाडू शकतो.
3.23.21
मृत्युं मरणधर्मेण संक्रुद्धो योजयाम्यहम्।
राघवं तं बलोत्सिक्तं भ्रातरं चापि लक्ष्मणम् ॥ ३.२३.२१ ॥
संतापून मी बलाने गर्विष्ठ झालेल्या त्या राघवाला आणि त्याचा भाऊ लक्ष्मणाला मरणधर्माने मृत्यूशी जोडीन.
3.23.22
अहत्वा सायकैस्तीक्ष्णैर्नोपावर्तितुमुत्सहे।
यन्निमित्तं तु रामस्य लक्ष्मणस्य विपर्ययः ॥ ३.२३.२२ ॥
तीक्ष्ण बाणांनी मारल्याशिवाय मी परतण्यास तयार नाही — राम व लक्ष्मणाला हे अनिष्ट ज्यांच्यामुळे घडले त्यांना.
3.23.23
सकामा भगिनीमेऽस्तु पीत्वा तु रुधिरं तयोः।
न क्वचित् प्राप्तपूर्वो मे संयुगेषु पराजयः ॥ ३.२३.२३ ॥
माझ्या बहिणीची इच्छा पूर्ण होवो; त्यांचे रक्त पिऊन. युद्धांत मला कधी पराजय मिळाला नव्हता.
3.23.24
युष्माकमेतत् प्रत्यक्षं नानृतं कथयाम्यहम्।
देवराजमपि क्रुद्धो मत्तैरावतगामिनम् ॥ ३.२३.२४ ॥
हे तुम्हा सर्वांसमोर प्रत्यक्ष आहे; मी खोटे बोलत नाही — संतापल्यास मदोन्मत्त ऐरावतावर स्वार होणाऱ्या देवराजालाही मी विरोध करेन.
3.23.25
वज्रहस्तं रणे हन्यां किं पुनस्तौ च मानवौ।
सा तस्य गर्जितं श्रुत्वा राक्षसानां महाचमूः ॥ ३.२३.२५ ॥
रणांगणात वज्रधारी इंद्रालाही मी मारू शकते, मग त्या दोन मानवांची काय कथा. त्याची गर्जना ऐकून राक्षसांची ती महासेना.
3.23.26
प्रहर्षमतुलं लेभे मृत्युपाशावपाशिता।
समेयुश्च महात्मानो युद्धदर्शनकांक्षिणः ॥ ३.२३.२६ ॥
मृत्युपाशात बांधलेली ती अतुलनीय हर्ष पावली. युद्ध पाहण्याची इच्छा असलेले महात्मे एकत्र जमले.
3.23.27
ऋषयो देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च सह चारणैः।
समेत्य चोचुः सहितास्तेऽन्योन्यं पुण्यकर्मणः ॥ ३.२३.२७ ॥
ऋषी, देव, गंधर्व आणि सिद्ध चारणांसह एकत्र येऊन एकमेकांस म्हणाले — ते पुण्यकर्मी.
3.23.28
स्वस्ति गोब्राह्मणेभ्यस्तु लोकानां ये च सम्मताः।
जयतां राघवो युद्धे पौलस्त्यान् रजनीचरान् ॥ ३.२३.२८ ॥
गायी आणि ब्राह्मणांचे कल्याण असो, आणि जगात मान्य असलेल्यांचेही कल्याण असो. युद्धात राघव पौलस्त्य राक्षसांवर विजय मिळवो.
3.23.29
चक्रहस्तो यथा विष्णुः सर्वानसुरसत्तमान्।
एतच्चान्यच्च बहुशो ब्रुवाणाः परमर्षयः ॥ ३.२३.२९ ॥
चक्रधारी विष्णूने जसे सर्व श्रेष्ठ असुरांना जिंकले, तसे — हे आणि इतर अनेक गोष्टी वारंवार बोलणारे परम ऋषी.
3.23.30
जातकौतूहलास्तत्र विमानस्थाश्च देवताः।
ददृशुर्वाहिनीं तेषां राक्षसानां गतायुषाम् ॥ ३.२३.३० ॥
तेथे कुतूहलाने भरलेल्या विमानांत उभ्या राहिलेल्या देवतांनी आयुष्य संपलेल्या त्या राक्षसांची सेना पाहिली.
3.23.31
रथेन तु खरो वेगात् सैन्यस्याग्राद् विनिःसृतः।
श्येनगामी पृथुग्रीवो यज्ञशत्रुर्विहंगमः ॥ ३.२३.३१ ॥
खर वेगाने रथात बसून सैन्याच्या पुढून बाहेर पडला. ससाण्यासारखा वेगवान, रुंद मानेचा, यज्ञांचा शत्रू तो पक्ष्यासारखा झेपावला.
3.23.32
दुर्जयः करवीराक्षः परुषः कालकार्मुकः।
हेममाली महामाली सर्पास्यो रुधिराशनः ॥ ३.२३.३२ ॥
दुर्जय करवीराक्ष, कठोर कालकार्मुक, हेममाली, महामाली, सर्पास्य आणि रक्तभक्षक.
3.23.33
द्वादशैते महावीर्याः प्रतस्थुरभितः खरम्।
महाकपालः स्थूलाक्षः प्रमाथस्त्रिशिरास्तथा।
चत्वार एते सेनाग्रे दूषणं पृष्ठतोऽन्वयुः ॥ ३.२३.३३ ॥
हे बारा महापराक्रमी खराभोवती निघाले. महाकपाल, स्थूलाक्ष, प्रमाथ आणि त्रिशिरा हेही; हे चौघे सैन्याच्या अग्रभागी राहिले आणि दूषणाच्या मागे चालले.
3.23.34
सा भीमवेगा समराभिकांक्षिणी
सुदारुणा राक्षसवीरसेना।
तौ राजपुत्रौ सहसाभ्युपेता
माला ग्रहाणामिव चन्द्रसूर्यौ ॥ ३.२३.३४ ॥
ती भयंकर वेगवान, युद्धाची अभिलाषा असलेली, अतिभीषण राक्षसवीरांची सेना त्या दोन राजपुत्रांवर अचानक तुटून पडली; ग्रहांची माला चंद्र आणि सूर्यावर यावी तशी.