वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.25
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.25.1
अवष्टब्धधनुं रामं क्रुद्धं तं रिपुघातिनम्।
ददर्शाश्रममागम्य खरः सह पुरःसरैः ॥ ३.२५.१ ॥
धनुष्य घट्ट धरून उभ्या असलेल्या, संतापलेल्या, शत्रुसंहारक रामाला खराने आपल्या अग्रगामी सैनिकांसह आश्रमात येऊन पाहिले.
3.25.2
तं दृष्ट्वा सगुणं चापमुद्यम्य खरनिःस्वनम्।
रामस्याभिमुखं सूतं चोद्यतामित्यचोदयत् ॥ ३.२५.२ ॥
रामाला पाहून, दोरी चढवलेले धनुष्य उचलून, खराच्या गर्जनेसह, रामासमोर रथ चालवण्याची आज्ञा खराने सारथ्याला दिली.
3.25.3
स खरस्याज्ञया सूतस्तुरगान् समचोदयत्।
यत्र रामो महाबाहुरेको धुन्वन् धनुः स्थितः ॥ ३.२५.३ ॥
खराच्या आज्ञेने त्या सारथ्याने घोड्यांना पूर्ण वेगाने हाकले; जिथे महाबाहू राम एकटे उभे राहून धनुष्य हलवत होते तिथे.
3.25.4
तं तु निष्पतितं दृष्ट्वा सर्वतो रजनीचराः।
मुञ्चमाना महानादं सचिवाः पर्यवारयन् ॥ ३.२५.४ ॥
तो पुढे झेपावलेला पाहून चहूकडून रजनीचर (राक्षस) मोठा गर्जना करत त्याचे सचिव त्याला वेढू लागले.
3.25.5
स तेषां यातुधानानां मध्ये रथगतः खरः।
बभूव मध्ये ताराणां लोहिताङ्ग इवोदितः ॥ ३.२५.५ ॥
त्या यातुधानांमध्ये रथात बसलेला खर ताऱ्यांमध्ये लालसर वर्णाचा मंगळ उगवल्यासारखा दिसला.
3.25.6
ततः शरसहस्रेण राममप्रतिमौजसम्।
अर्दयित्वा महानादं ननाद समरे खरः ॥ ३.२५.६ ॥
मग खराने हजार बाणांनी अतुलनीय पराक्रमी रामाला पीडित करून युद्धात मोठी गर्जना केली.
3.25.7
ततस्तं भीमधन्वानं क्रुद्धाः सर्वे निशाचराः।
रामं नानाविधैः शस्त्रैरभ्यवर्षन्त दुर्जयम् ॥ ३.२५.७ ॥
तेव्हा क्रोधाने भरलेल्या सर्व निशाचरांनी त्या भयंकर धनुर्धारी, दुर्जय रामावर नानाविध शस्त्रांचा वर्षाव केला.
3.25.8
मुद्गरैरायसैः शूलैः प्रासैः खड्गैः परश्वधैः।
राक्षसाः समरे शूरं निजघ्नू रोषतत्पराः ॥ ३.२५.८ ॥
लोखंडी गदा, शूळ, भाले, तलवारी व परशू घेऊन क्रोधाने पेटलेल्या राक्षसांनी रणांगणात त्या शूरावर प्रहार केला.
3.25.9
ते बलाहकसंकाशा महाकाया महाबलाः।
अभ्यधावन्त काकुत्स्थं रथैर्वाजिभिरेव च ॥ ३.२५.९ ॥
काळ्या मेघांसारखे, प्रचंड देहाचे व महाबलवान ते राक्षस रथ व घोडे घेऊन काकुत्स्थ रामावर धावून गेले.
3.25.10
गजैः पर्वतकूटाभै रामं युद्धे जिघांसवः।
ते रामे शरवर्षाणि व्यसृजन् रक्षसां गणाः ॥ ३.२५.१० ॥
पर्वतशिखरांसारख्या हत्तींवर बसून युद्धात रामाला ठार मारण्याच्या इच्छेने राक्षसांच्या टोळ्यांनी रामावर बाणांचा वर्षाव केला.
3.25.11
शैलेन्द्रमिव धाराभिर्वर्षमाणा महाघनाः।
सर्वैः परिवृतो रामो राक्षसैः क्रूरदर्शनैः ॥ ३.२५.११ ॥
महामेघ जसे पर्वतराजावर धारांचा वर्षाव करतात, तसे क्रूर रूपाच्या सर्व राक्षसांनी राम वेढला गेला.
3.25.12
तिथिष्विव महादेवो वृतः पारिषदां गणैः।
तानि मुक्तानि शस्त्राणि यातुधानैः स राघवः ॥ ३.२५.१२ ॥
तिथींच्या दिवशी महादेव जसे आपल्या पार्षदगणांनी वेढलेले असतात, तसे राक्षसांनी सोडलेल्या त्या शस्त्रांच्या मध्ये ते राघव होते.
3.25.13
प्रतिजग्राह विशिखैर्नद्योघानिव सागरः।
स तैः प्रहरणैर्घोरैर्भिन्नगात्रो न विव्यथे ॥ ३.२५.१३ ॥
नद्यांच्या प्रवाहांना जसा सागर सामावून घेतो, तसे रामांनी बाण झेलले. त्या भयंकर शस्त्रांनी शरीर छिन्न झाले तरी ते व्यथित झाले नाहीत.
3.25.14
रामः प्रदीप्तैर्बहुभिर्वज्रैरिव महाचलः।
स विद्धः क्षतजादिग्धः सर्वगात्रेषु राघवः ॥ ३.२५.१४ ॥
मोठ्या पर्वतावर प्रज्वलित अनेक वज्रे पडावीत तसे राम विद्ध झाले. त्यांचे सर्व अंग रक्ताने माखले.
3.25.15
बभूव रामः संध्याभ्रैर्दिवाकर इवावृतः।
विषेदुर्देवगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ॥ ३.२५.१५ ॥
संध्याकाळच्या ढगांनी झाकलेल्या सूर्यासारखे राम झाले. देव, गंधर्व, सिद्ध आणि महर्षी दुःखी झाले.
3.25.16
एकं सहस्रैर्बहुभिस्तदा दृष्ट्वा समावृतम्।
ततो रामस्तु संक्रुद्धो मण्डलीकृतकार्मुकः ॥ ३.२५.१६ ॥
हजारो जणांनी वेढलेला एकटा राम पाहून रामांना अत्यंत क्रोध आला आणि त्यांनी धनुष्य वर्तुळाकार ताणले.
3.25.17
ससर्ज निशितान् बाणान् शतशोऽथ सहस्रशः।
दुरावारान् दुर्विषहान् कालपाशोपमान् रणे ॥ ३.२५.१७ ॥
तेव्हा रामांनी शेकडो आणि हजारो तीक्ष्ण बाण सोडले. ते रोखता येत नव्हते, सहन करता येत नव्हते, युद्धात कालपाशासारखे होते.
3.25.18
मुमोच लीलया कङ्कपत्रान् काञ्चनभूषणान्।
ते शराः शत्रुसैन्येषु मुक्ता रामेण लीलया ॥ ३.२५.१८ ॥
रामांनी सहजपणे सोन्याने सजवलेले, कंक पक्ष्याच्या पंखांचे बाण सोडले. रामांनी सहज सोडलेले ते बाण शत्रूसैन्यांवर पडले.
3.25.19
आददू रक्षसां प्राणान् पाशाः कालकृता इव।
भित्त्वा राक्षसदेहांस्तांस्ते शरा रुधिराप्लुताः ॥ ३.२५.१९ ॥
कालाने पसरलेल्या पाशांप्रमाणे ते बाण राक्षसांचे प्राण हरण करू लागले. राक्षसांच्या देहांना भेदून ते बाण रक्ताने माखले.
3.25.20
अन्तरिक्षगता रेजुर्दीप्ताग्निसमतेजसः।
असंख्येयास्तु रामस्य सायकाश्चापमण्डलात् ॥ ३.२५.२० ॥
आकाशात संचार करणारे ते बाण प्रज्वलित अग्नीप्रमाणे तेजाने चमकले. रामाच्या धनुष्यमंडलातून असंख्य बाण बाहेर पडले.
3.25.21
विनिष्पेतुरतीवोग्रा रक्षःप्राणापहारिणः।
तैर्धनूंषि ध्वजाग्राणि चर्माणि कवचानि च ॥ ३.२५.२१ ॥
राक्षसांचे प्राण हरण करणारे अत्यंत भयंकर बाण सुटले. त्यांनी धनुष्ये, ध्वजांची टोके, ढाली आणि कवचे छिन्नभिन्न केली.
3.25.22
बाहून् सहस्ताभरणानूरून् करिकरोपमान्।
चिच्छेद रामः समरे शतशोऽथ सहस्रशः ॥ ३.२५.२२ ॥
रामाने युद्धात अलंकारांसह बाहू आणि हत्तीच्या सोंडेसारख्या मांड्या शेकडो आणि हजारो वेळा तोडल्या.
3.25.23
हयान् काञ्चनसंनाहान् रथयुक्तान् ससारथीन्।
गजांश्च सगजारोहान् सहयान् सादिनस्तदा ॥ ३.२५.२३ ॥
सोन्याच्या कवचांनी सजलेले घोडे, रथांना जुंपलेले आणि सारथ्यांसह, हत्ती आणि त्यांच्या माहुतांसह, तसेच घोड्यांसह घोडेस्वार तेव्हा (नष्ट झाले).
3.25.24
चिच्छिदुर्बिभिदुश्चैव रामबाणा गुणच्युताः।
पदातीन् समरे हत्वा ह्यनयद् यमसादनम् ॥ ३.२५.२४ ॥
प्रत्यंचेतून सुटलेल्या रामाच्या बाणांनी छेदले, भेदले. युद्धात पायदळ सैनिकांना ठार करून त्यांना यमलोकी धाडले.
3.25.25
ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः।
भीममार्तस्वरं चक्रुश्छिद्यमाना निशाचराः ॥ ३.२५.२५ ॥
नंतर नालीक आणि नाराच बाणांनी, तीक्ष्ण अग्र असलेल्या आणि विकर्णी बाणांनी छिन्न होत असलेले निशाचर भयानक आक्रोश करू लागले.
3.25.26
तत्सैन्यं विविधैर्बाणैरर्दितं मर्मभेदिभिः।
न रामेण सुखं लेभे शुष्कं वनमिवाग्निना ॥ ३.२५.२६ ॥
रामाच्या विविध मर्मभेदी बाणांनी पीडित झालेल्या त्या सेनेला, अग्नीने जळलेल्या कोरड्या अरण्याप्रमाणे, रामाकडून सुख मिळाले नाही.
3.25.27
केचिद् भीमबलाः शूराः प्रासान् शूलान् परश्वधान्।
चिक्षिपुः परमक्रुद्धा रामाय रजनीचराः ॥ ३.२५.२७ ॥
काही भयंकर बलवान शूर निशाचरांनी अत्यंत क्रुद्ध होऊन रामावर प्रास, शूळ आणि परशू फेकले.
3.25.28
तेषां बाणैर्महाबाहुः शस्त्राण्यावार्य वीर्यवान्।
जहार समरे प्राणांश्चिच्छेद च शिरोधरान् ॥ ३.२५.२८ ॥
महाबाहू आणि पराक्रमी रामाने आपल्या बाणांनी त्यांची शस्त्रे अडवून, युद्धात त्यांचे प्राण हरण केले आणि त्यांच्या माना छिन्न केल्या.
3.25.29
ते छिन्नशिरसः पेतुश्छिन्नचर्मशरासनाः।
सुपर्णवातविक्षिप्ता जगत्यां पादपा यथा ॥ ३.२५.२९ ॥
शिरे छिन्न झालेले, ढाल आणि धनुष्य तुटलेले ते, गरुडाच्या पंखांच्या वाऱ्याने उन्मळलेल्या वृक्षांप्रमाणे भूमीवर कोसळले.
3.25.30
अवशिष्टाश्च ये तत्र विषण्णास्ते निशाचराः।
खरमेवाभ्यधावन्त शरणार्थं शराहताः ॥ ३.२५.३० ॥
तेथे उरलेले ते निशाचर, खिन्न आणि बाणांनी घायाळ होऊन, आश्रयासाठी खराकडेच धावले.
3.25.31
तान् सर्वान् धनुरादाय समाश्वास्य च दूषणः।
अभ्यधावत् सुसंक्रुद्धः क्रुद्धं क्रुद्ध इवान्तकः ॥ ३.२५.३१ ॥
दूषणाने धनुष्य घेऊन त्या सर्वांना धीर दिला आणि अत्यंत संतप्त होऊन क्रुद्ध यमाप्रमाणे त्याच्यावर धाव घेतली.
3.25.32
निवृत्तास्तु पुनः सर्वे दूषणाश्रयनिर्भयाः।
राममेवाभ्यधावन्त सालतालशिलायुधाः ॥ ३.२५.३२ ॥
परंतु ते सर्व परत फिरून, दूषणाच्या आश्रयाने निर्भय होऊन, साल व ताल वृक्ष आणि शिला आयुधे घेऊन रामावरच तुटून पडले.
3.25.33
शूलमुद्गरहस्ताश्च पाशहस्ता महाबलाः।
सृजन्तः शरवर्षाणि शस्त्रवर्षाणि संयुगे ॥ ३.२५.३३ ॥
शूल आणि गदा हातात घेऊन, पाश धारण केलेले महाबली राक्षस युद्धात बाणांचा आणि शस्त्रांचा वर्षाव करत होते.
3.25.34
द्रुमवर्षाणि मुञ्चन्तः शिलावर्षाणि राक्षसाः।
तद् बभूवाद्भुतं युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ॥ ३.२५.३४ ॥
वृक्षांचा आणि शिलांचा वर्षाव करणाऱ्या राक्षसांनी ते युद्ध अद्भुत, तुमुल आणि अंगावर रोमांच आणणारे बनवले.
3.25.35
रामस्यास्य महाघोरं पुनस्तेषां च रक्षसाम्।
ते समन्तादभिक्रुद्धा राघवं पुनरार्दयन् ॥ ३.२५.३५ ॥
रामाचे आणि त्या राक्षसांचे पुन्हा ते अत्यंत भयानक युद्ध सुरू झाले. ते चहूबाजूंनी अत्यंत संतप्त होऊन राघवाला पुन्हा पीडा देऊ लागले.
3.25.36
ततः सर्वा दिशो दृष्ट्वा प्रदिशश्च समावृताः।
राक्षसैः सर्वतः प्राप्तैः शरवर्षाभिरावृतः ॥ ३.२५.३६ ॥
तेव्हा सर्व दिशा आणि उपदिशा चहूबाजूंनी आलेल्या राक्षसांनी व्यापलेल्या पाहून राम बाणांच्या वर्षावाने वेढला गेला.
3.25.37
स कृत्वा भैरवं नादमस्त्रं परमभास्वरम्।
समयोजयद् गान्धर्वं राक्षसेषु महाबलः ॥ ३.२५.३७ ॥
त्या महाबलाने भयंकर गर्जना करून, अत्यंत तेजस्वी गांधर्व अस्त्र राक्षसांवर सोडले.
3.25.38
ततः शरसहस्राणि निर्ययुश्चापमण्डलात्।
सर्वा दश दिशो बाणैरापूर्यन्त समागतैः ॥ ३.२५.३८ ॥
मग धनुष्याच्या मंडलातून हजारो बाण बाहेर पडले; आलेल्या त्या बाणांनी दहाही दिशा भरून गेल्या.
3.25.39
नाददानं शरान् घोरान् विमुञ्चन्तं शरोत्तमान्।
विकर्षमाणं पश्यन्ति राक्षसास्ते शरार्दिताः ॥ ३.२५.३९ ॥
बाणांनी पीडित झालेले ते राक्षस पाहतात की, भयंकर बाण न घेताच तो उत्तम बाण सोडत धनुष्य ओढत आहे.
3.25.40
शरान्धकारमाकाशमावृणोत् सदिवाकरम्।
बभूवावस्थितो रामः प्रक्षिपन्निव तान् शरान् ॥ ३.२५.४० ॥
बाणांच्या अंधाराने सूर्यासह आकाश झाकून टाकले; राम तेथे उभा राहून जणू ते बाण सोडत होता.
3.25.41
युगपत्पतमानैश्च युगपच्च हतैर्भृशम्।
युगपत्पतितैश्चैव विकीर्णा वसुधाभवत् ॥ ३.२५.४१ ॥
एकाच वेळी पडणाऱ्या, एकाच वेळी मारल्या गेलेल्या आणि एकाच वेळी कोसळलेल्यांनी पृथ्वी विखुरलेली झाली.
3.25.42
निहताः पतिताः क्षीणाश्छिन्ना भिन्ना विदारिताः।
तत्र तत्र स्म दृश्यन्ते राक्षसास्ते सहस्रशः ॥ ३.२५.४२ ॥
मारले गेलेले, पडलेले, क्षीण झालेले, छिन्न, भग्न आणि फाटलेले ते राक्षस हजारोंच्या संख्येने इकडेतिकडे दिसत होते.
3.25.43
सोष्णीषैरुत्तमाङ्गैश्च साङ्गदैर्बाहुभिस्तथा।
ऊरुभिर्बाहुभिश्छिन्नैर्नानारूपैर्विभूषणैः ॥ ३.२५.४३ ॥
पगड्यांसह मस्तके, बाजूबंदांसह बाहू, तसेच मांड्या आणि हात तुटलेले, विविध प्रकारच्या अलंकारांनी सजलेले.
3.25.44
हयैश्च द्विपमुख्यैश्च रथैर्भिन्नैरनेकशः।
चामरव्यजनैश्छत्रैर्ध्वजैर्नानाविधैरपि ॥ ३.२५.४४ ॥
घोडे, प्रमुख हत्ती, आणि अनेक प्रकारे मोडलेले रथ, चामरे, व्यजने, छत्रे आणि नाना प्रकारच्या ध्वजाही (पडल्या होत्या).
3.25.45
रामेण बाणाभिहतैर्विच्छिन्नैः शूलपट्टिशैः।
खड्गैः खण्डीकृतैः प्रासैर्विकीर्णैश्च परश्वधैः ॥ ३.२५.४५ ॥
रामाच्या बाणांनी घायाळ झालेले, तुटलेले शूल व पट्टिश, तुकडे केलेली खड्गे, विखुरलेले प्रास आणि परशू.
3.25.46
चूर्णिताभिः शिलाभिश्च शरैश्चित्रैरनेकशः।
विच्छिन्नैः समरे भूमिर्विस्तीर्णाभूद् भयंकरा ॥ ३.२५.४६ ॥
चूर्ण झालेल्या शिलांनी, अनेक प्रकारच्या विचित्र बाणांनी आणि युद्धात तुटलेल्या वस्तूंनी भूमी पसरून भयंकर झाली.
3.25.47
तान् दृष्ट्वा निहतान् सर्वे राक्षसाः परमातुराः।
न तत्र चलितुं शक्ता रामं परपुरंजयम् ॥ ३.२५.४७ ॥
ते सर्व मारलेले पाहून सर्व राक्षस अत्यंत व्याकूळ झाले; शत्रुपुरे जिंकणाऱ्या रामासमोर तेथे ते हलूही शकले नाहीत.