বাল্মীকি রামায়ণ · সর্গ 3.28
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.28.1
निहतं दूषणं दृष्ट्वा रणे त्रिशिरसा सह।
खरस्याप्यभवत् त्रासो दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम् ॥ ३.२८.१ ॥
রণে ত্রিশিরার সঙ্গে দূষণ নিহত হতে দেখে এবং রামের বিক্রম দেখে খরেরও ভয় হলো।
3.28.2
स दृष्ट्वा राक्षसं सैन्यमविषह्यं महाबलम्।
हतमेकेन रामेण दूषणस्त्रिशिरा अपि ॥ ३.२८.२ ॥
তিনি দেখলেন অজেয় মহাবল রাক্ষস সেনা একা রামের হাতে নিহত হয়েছে, দূষণ ও ত্রিশিরাও নিহত।
3.28.3
तद्बलं हतभूयिष्ठं विमनाः प्रेक्ष्य राक्षसः।
आससाद खरो रामं नमुचिर्वासवं यथा ॥ ३.२८.३ ॥
নিজের সেনার অধিকাংশ নিহত দেখে বিষণ্ণচিত্ত রাক্ষস খর, নমুচি যেমন ইন্দ্রের কাছে গিয়েছিল তেমন রামের কাছে গেল।
3.28.4
विकृष्य बलवच्चापं नाराचान् रक्तभोजनान्।
खरश्चिक्षेप रामाय क्रुद्धानाशीविषानिव ॥ ३.२८.४ ॥
বলবান ধনু আকর্ষণ করে খর রামের প্রতি রক্তভোজী নারাচ বাণ নিক্ষেপ করল; সেগুলো যেন ক্রুদ্ধ বিষধর সাপের মতো।
3.28.5
ज्यां विधुन्वन् सुबहुशः शिक्षयास्त्राणि दर्शयन्।
चचार समरे मार्गान् शरै रथगतः खरः ॥ ३.२८.५ ॥
ধনুকের ছিলা বহুবার কাঁপিয়ে, দক্ষতায় অস্ত্র প্রদর্শন করে, রথে আসীন খর যুদ্ধে বাণের দ্বারা পথ সৃষ্টি করে বিচরণ করল।
3.28.6
स सर्वाश्च दिशो बाणैः प्रदिशश्च महारथः।
पूरयामास तं दृष्ट्वा रामोऽपि सुमहद् धनुः ॥ ३.२८.६ ॥
সেই মহারথী বাণে সমস্ত দিক ও উপদিক পূর্ণ করল; তা দেখে রামও তাঁর বিশাল ধনু তুললেন।
3.28.7
स सायकैर्दुर्विषहैर्विस्फुलिङ्गैरिवाग्निभिः।
नभश्चकाराविवरं पर्जन्य इव वृष्टिभिः ॥ ३.२८.७ ॥
তিনি দুঃসহ, অগ্নিস্ফুলিঙ্গের মতো বাণে মেঘ যেমন বৃষ্টিতে আকাশ ভরে দেয়, তেমনি আকাশ ভরে দিলেন।
3.28.8
तद् बभूव शितैर्बाणैः खररामविसर्जितैः।
पर्याकाशमनाकाशं सर्वतः शरसंकुलम् ॥ ३.२८.८ ॥
খর ও রামের নিক্ষিপ্ত তীক্ষ্ণ বাণে তা সর্বত্র বাণে পূর্ণ হলো, আকাশে কোনো ফাঁকা স্থান রইল না।
3.28.9
शरजालावृतः सूर्यो न तदा स्म प्रकाशते।
अन्योन्यवधसंरम्भादुभयोः सम्प्रयुध्यतोः ॥ ३.२८.९ ॥
বাণের জালে আবৃত সূর্য তখন আলো দিচ্ছিল না, কারণ উভয়ে একে অন্যকে বধ করার আবেগে যুদ্ধ করছিল।
3.28.10
ततो नालीकनाराचैस्तीक्ष्णाग्रैश्च विकर्णिभिः।
आजघान रणे रामं तोत्रैरिव महाद्विपम् ॥ ३.२८.१० ॥
তারপর রণে সে নালীক, নারাচ ও তীক্ষ্ণাগ্র বিকর্ণী বাণে রামকে আঘাত করল, যেমন অঙ্কুশে মহাহস্তীকে আঘাত করা হয়।
3.28.11
तं रथस्थं धनुष्पाणिं राक्षसं पर्यवस्थितम्।
ददृशुः सर्वभूतानि पाशहस्तमिवान्तकम् ॥ ३.२८.११ ॥
রথে দাঁড়িয়ে, হাতে ধনুক নিয়ে, দৃঢ়ভাবে অবস্থানরত সেই রাক্ষসকে সর্বভূতেরা দেখল, যেন হাতে পাশ নিয়ে অন্তক দাঁড়িয়ে।
3.28.12
हन्तारं सर्वसैन्यस्य पौरुषे पर्यवस्थितम्।
परिश्रान्तं महासत्त्वं मेने रामं खरस्तदा ॥ ३.२८.१२ ॥
সমস্ত সেনার সংহারক, পৌরুষে দৃঢ়ভাবে অবস্থিত, ক্লান্ত হলেও মহাসত্ত্ব রামকে তখন খর মনে করল।
3.28.13
तं सिंहमिव विक्रान्तं सिंहविक्रान्तगामिनम्।
दृष्ट्वा नोद्विजते रामः सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥ ३.२८.१३ ॥
সিংহের মতো বিক্রমী ও সিংহের গতিতে চলা সেই খরকে দেখেও রাম বিচলিত হলেন না, যেমন সিংহ ক্ষুদ্র হরিণ দেখে বিচলিত হয় না।
3.28.14
ततः सूर्यनिकाशेन रथेन महता खरः।
आससादाथ तं रामं पतङ्ग इव पावकम् ॥ ३.२८.१४ ॥
তখন সূর্যসম দীপ্তিমান বিশাল রথে চড়ে খর রামের কাছে এল, যেমন পতঙ্গ আগুনের কাছে যায়।
3.28.15
ततोऽस्य सशरं चापं मुष्टिदेशे महात्मनः।
खरश्चिच्छेद रामस्य दर्शयन् हस्तलाघवम् ॥ ३.२८.१५ ॥
তখন খর মহাত্মা রামের বাণসহ ধনুকটি মুষ্টির স্থানে কেটে ফেলল, নিজের হাতের দক্ষতা দেখিয়ে।
3.28.16
स पुनस्त्वपरान् सप्त शरानादाय मर्मणि।
निजघान रणे क्रुद्धः शक्राशनिसमप्रभान् ॥ ३.२८.१६ ॥
তারপর সে ক্রুদ্ধ হয়ে আরও সাতটি বাণ নিয়ে যুদ্ধে রামের মর্মস্থানে আঘাত করল; সেগুলি ইন্দ্রের বজ্রের মতো দীপ্তিমান ছিল।
3.28.17
ततः शरसहस्रेण राममप्रतिमौजसम्।
अर्दयित्वा महानादं ननाद समरे खरः ॥ ३.२८.१७ ॥
তারপর হাজার বাণে অতুলনীয় বলশালী রামকে পীড়িত করে খর যুদ্ধে মহানাদ করল।
3.28.18
ततस्तत्प्रहतं बाणैः खरमुक्तैः सुपर्वभिः।
पपात कवचं भूमौ रामस्यादित्यवर्चसम् ॥ ३.२८.१८ ॥
তারপর খরের নিক্ষিপ্ত গিঁটযুক্ত বাণে আহত হয়ে রামের সূর্যসম দীপ্তিমান বর্ম মাটিতে পড়ে গেল।
3.28.19
स शरैरर्पितः क्रुद्धः सर्वगात्रेषु राघवः।
रराज समरे रामो विधूमोऽग्निरिव ज्वलन् ॥ ३.२८.१९ ॥
বাণে সর্বাঙ্গ বিদ্ধ হয়ে ক্রুদ্ধ রাঘব যুদ্ধে ধূমহীন অগ্নির মতো জ্বলে উঠলেন।
3.28.20
ततो गम्भीरनिर्ह्रादं रामः शत्रुनिबर्हणः।
चकारान्ताय स रिपोः सज्यमन्यन्महद्धनुः ॥ ३.२८.२० ॥
তখন শত্রুনাশক রাম শত্রুর বিনাশের জন্য গম্ভীর টংকারে অন্য একটি বিশাল ধনুকে জ্যা রোপণ করলেন।
3.28.21
सुमहद् वैष्णवं यत् तदतिसृष्टं महर्षिणा।
वरं तद् धनुरुद्यम्य खरं समभिधावत ॥ ३.२८.२१ ॥
মহর্ষি প্রদত্ত সেই অতি বিশাল বৈষ্ণব ধনুক তুলে নিয়ে রাম খরের দিকে ছুটে গেলেন।
3.28.22
ततः कनकपुङ्खैस्तु शरैः संनतपर्वभिः।
चिच्छेद रामः संक्रुद्धः खरस्य समरे ध्वजम् ॥ ३.२८.२२ ॥
তখন অতি ক্রুদ্ধ রাম যুদ্ধে সোনার পালকযুক্ত, অবনত গাঁঠের বাণে খরের ধ্বজা ছিন্ন করলেন।
3.28.23
स दर्शनीयो बहुधा विच्छिन्नः काञ्चनो ध्वजः।
जगाम धरणीं सूर्यो देवतानामिवाज्ञया ॥ ३.२८.२३ ॥
দৃষ্টিনন্দন সেই সোনার ধ্বজা বহুধা ছিন্ন হয়ে মাটিতে পড়ল; যেন দেবতাদের আজ্ঞায় সূর্য ধরণীতে নেমে এল।
3.28.24
तं चतुर्भिः खरः क्रुद्धो रामं गात्रेषु मार्गणैः।
विव्याध हृदि मर्मज्ञो मातङ्गमिव तोमरैः ॥ ३.२८.२४ ॥
ক্রুদ্ধ খর মর্মজ্ঞ হয়ে চার বাণে রামের অঙ্গে, বিশেষত বুকে, মাহুত যেমন হাতিকে তোমর দিয়ে বেঁধে, তেমনি বিদ্ধ করল।
3.28.25
स रामो बहुभिर्बाणैः खरकार्मुकनिःसृतैः।
विद्धो रुधिरसिक्ताङ्गो बभूव रुषितो भृशम् ॥ ३.२८.२५ ॥
খরের ধনুক থেকে ছোটা বহু বাণে বিদ্ধ রাম রক্তে সিক্ত দেহে অত্যন্ত ক্রুদ্ধ হয়ে উঠলেন।
3.28.26
स धनुर्धन्विनां श्रेष्ठः संगृह्य परमाहवे।
मुमोच परमेष्वासः षट् शरानभिलक्षितान् ॥ ३.२८.२६ ॥
ধনুর্ধরদের শ্রেষ্ঠ সেই মহাধনুর্ধর মহাযুদ্ধে ধনু ধরে লক্ষ্যভেদী ছয়টি বাণ নিক্ষেপ করলেন।
3.28.27
शिरस्येकेन बाणेन द्वाभ्यां बाह्वोरथार्पयत् ।
त्रिभिश्चन्द्रार्धवक्त्रैश्च वक्षस्यभिजघान ह ॥ ३.२८.२७ ॥
একটি বাণে মাথায়, দুটি বাণে বাহুতে আঘাত করলেন; পরে অর্ধচন্দ্রাকার মুখের তিনটি বাণে বক্ষে আঘাত করলেন।
3.28.28
ततः पश्चान्महातेजा नाराचान् भास्करोपमान्।
जघान राक्षसं क्रुद्धस्त्रयोदश शिलाशितान् ॥ ३.२८.२८ ॥
তারপর মহাতেজা রাম ক্রুদ্ধ হয়ে সূর্যের মতো উজ্জ্বল, পাথরে শানিত তেরোটি নারাচ বাণে সেই রাক্ষসকে আঘাত করলেন।
3.28.29
रथस्य युगमेकेन चतुर्भिः शबलान् हयान्।
षष्ठेन च शिरः संख्ये चिच्छेद खरसारथेः ॥ ३.२८.२९ ॥
একটি বাণে রথের যুগ, চারটিতে চিত্রবর্ণ ঘোড়াগুলি এবং ষষ্ঠ বাণে যুদ্ধে খরের সারথির মস্তক ছিন্ন করলেন।
3.28.30
त्रिभिस्त्रिवेणून् बलवान् द्वाभ्यामक्षं महाबलः।
द्वादशेन तु बाणेन खरस्य सशरं धनुः ॥ ३.२८.३० ॥
বলবান রাম তিনটি বাণে তিনটি ত্রিদণ্ড ধ্বজ, দুটিতে অক্ষ এবং দ্বাদশ বাণে খরের ধনুক তার বাণসহ ছিন্ন করলেন।
3.28.31
छित्त्वा वज्रनिकाशेन राघवः प्रहसन्निव।
त्रयोदशेनेन्द्रसमो बिभेद समरे खरम् ॥ ३.२८.३१ ॥
বজ্রসদৃশ বাণে ছেদন করে, যেন হেসে, ইন্দ্রতুল্য রাঘব যুদ্ধে ত্রয়োদশ বাণে খরকে বিদ্ধ করলেন।
3.28.32
प्रभग्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः।
गदापाणिरवप्लुत्य तस्थौ भूमौ खरस्तदा ॥ ३.२८.३२ ॥
ধনুক ভেঙে, রথহীন, অশ্ব নিহত, সারথি নিহত হয়ে, গদা হাতে খর তখন লাফিয়ে ভূমিতে দাঁড়াল।
3.28.33
तत् कर्म रामस्य महारथस्य
समेत्य देवाश्च महर्षयश्च।
अपूजयन् प्राञ्जलयः प्रहृष्टा-
स्तदा विमानाग्रगताः समेताः ॥ ३.२८.३३ ॥
মহারথ রামের সেই কর্মকে দেবতা ও মহর্ষিগণ একত্র হয়ে, আনন্দিত হয়ে, করজোড়ে, তখন শ্রেষ্ঠ বিমানে দাঁড়িয়ে পূজা করলেন।