वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.31
हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย
3.31.1
त्वरमाणस्ततो गत्वा जनस्थानादकम्पनः।
प्रविश्य लङ्कां वेगेन रावणं वाक्यमब्रवीत् ॥ ३.३१.१ ॥
नंतर त्वरेने जनस्थानातून जाऊन अकंपनाने लंकेत वेगाने प्रवेश करून रावणाला हे शब्द सांगितले.
3.31.2
जनस्थानस्थिता राजन् राक्षसा बहवो हताः।
खरश्च निहतः संख्ये कथंचिदहमागतः ॥ ३.३१.२ ॥
हे राजा! जनस्थानात राहणारे अनेक राक्षस मारले गेले; युद्धात खरही मारला गेला; कसाबसा मी परत आलो आहे.
3.31.3
एवमुक्तो दशग्रीवः क्रुद्धः संरक्तलोचनः।
अकम्पनमुवाचेदं निर्दहन्निव तेजसा ॥ ३.३१.३ ॥
असे सांगितल्यावर क्रोधाने लाल डोळे झालेला दशग्रीव रावण, जणू आपल्या तेजाने जाळत असल्यासारखा, अकंपनाला हे म्हणाला.
3.31.4
केन भीमं जनस्थानं हतं मम परासुना।
को हि सर्वेषु लोकेषु गतिं नाधिगमिष्यति ॥ ३.३१.४ ॥
माझे प्राण हरण करणाऱ्याने भयंकर जनस्थान कोणी नष्ट केले? सर्व लोकांत असा कोण आहे की ज्याला सुटकेची वाट सापडणार नाही?
3.31.5
न हि मे विप्रियं कृत्वा शक्यं मघवता सुखम्।
प्राप्तुं वैश्रवणेनापि न यमेन च विष्णुना ॥ ३.३१.५ ॥
माझे अप्रिय करून मघवान (इंद्र), वैश्रवण (कुबेर), यम किंवा विष्णू यांनाही सुख मिळवता येणार नाही.
3.31.6
कालस्य चाप्यहं कालो दहेयमपि पावकम्।
मृत्युं मरणधर्मेण संयोजयितुमुत्सहे ॥ ३.३१.६ ॥
मी कालालाही काल आहे; अग्नीलाही जाळू शकतो; मृत्यूलाही मरणधर्माशी जोडण्यास मी समर्थ आहे.
3.31.7
वातस्य तरसा वेगं निहन्तुमपि चोत्सहे।
दहेयमपि संक्रुद्धस्तेजसाऽऽदित्यपावकौ ॥ ३.३१.७ ॥
मी वाऱ्याचा वेगही रोखू शकतो; क्रुद्ध झालो तर माझ्या तेजाने सूर्य आणि अग्नीलाही जाळू शकतो.
3.31.8
तथा क्रुद्धं दशग्रीवं कृताञ्जलिरकम्पनः।
भयात् संदिग्धया वाचा रावणं याचतेऽभयम् ॥ ३.३१.८ ॥
असा क्रुद्ध झालेल्या दशग्रीवासमोर अकंपनाने हात जोडून, भयाने अडखळत्या वाणीने अभय मागितले.
3.31.9
दशग्रीवोऽभयं तस्मै प्रददौ रक्षसां वरः।
स विस्रब्धोऽब्रवीद् वाक्यमसंदिग्धमकम्पनः ॥ ३.३१.९ ॥
राक्षसश्रेष्ठ दशग्रीवाने त्याला अभय दिले; तेव्हा आश्वस्त होऊन अकंपनाने स्पष्ट आणि निश्चित शब्द उच्चारले.
3.31.10
पुत्रो दशरथस्यास्ते सिंहसंहननो युवा।
रामो नाम महास्कन्धो वृत्तायतमहाभुजः ॥ ३.३१.१० ॥
दशरथाचा पुत्र राम नावाचा एक तरुण आहे; सिंहासारखे दृढ शरीर, रुंद खांदे आणि गोल, लांब, विशाल बाहू असलेला.
3.31.11
श्यामः पृथुयशाः श्रीमानतुल्यबलविक्रमः।
हतस्तेन जनस्थाने खरश्च सहदूषणः ॥ ३.३१.११ ॥
श्यामवर्ण, विपुल कीर्तीचा, श्रीमान, अतुलनीय बल-पराक्रम असलेल्या त्याने जनस्थानात खर आणि दूषण यांना ठार केले.
3.31.12
अकम्पनवचः श्रुत्वा रावणो राक्षसाधिपः।
नागेन्द्र इव निःश्वस्य इदं वचनमब्रवीत् ॥ ३.३१.१२ ॥
अकंपनाचे शब्द ऐकून राक्षसाधिपती रावणाने गजेंद्राप्रमाणे उसासा टाकून हे वचन उच्चारले.
3.31.13
स सुरेन्द्रेण संयुक्तो रामः सर्वामरैः सह।
उपयातो जनस्थानं ब्रूहि कच्चिदकम्पन ॥ ३.३१.१३ ॥
हे अकंपना, देवेंद्र आणि सर्व अमरांसह तो राम जनस्थानी आला आहे का, ते सांग.
3.31.14
रावणस्य पुनर्वाक्यं निशम्य तदकम्पनः।
आचचक्षे बलं तस्य विक्रमं च महात्मनः ॥ ३.३१.१४ ॥
रावणाचे ते शब्द पुन्हा ऐकून अकंपनाने त्या महात्म्याचे बल आणि पराक्रम सांगितले.
3.31.15
रामो नाम महातेजाः श्रेष्ठः सर्वधनुष्मताम्।
दिव्यास्त्रगुणसम्पन्नः परं धर्मं गतो युधि ॥ ३.३१.१५ ॥
महातेजस्वी राम नावाचा तो सर्व धनुर्धरांमध्ये श्रेष्ठ आहे. दिव्य अस्त्रांच्या गुणांनी संपन्न असलेला तो युद्धात परम धर्माला प्राप्त झाला आहे.
3.31.16
तस्यानुरूपो बलवान् रक्ताक्षो दुन्दुभिस्वनः।
कनीयाँल्लक्ष्मणो भ्राता राकाशशिनिभाननः ॥ ३.३१.१६ ॥
त्याच्या सारखा बलवान, लाल डोळ्यांचा, दुंदुभीसारखा स्वर असलेला, पौर्णिमेच्या चंद्रासारख्या मुखाचा त्याचा धाकटा भाऊ लक्ष्मण आहे.
3.31.17
स तेन सह संयुक्तः पावकेनानिलो यथा।
श्रीमान् राजवरस्तेन जनस्थानं निपातितम् ॥ ३.३१.१७ ॥
तो त्याच्याशी जोडलेला, जसा वारा अग्नीशी. त्या श्रीमान राजश्रेष्ठाने जनस्थान उद्ध्वस्त केले आहे.
3.31.18
नैव देवा महात्मानो नात्र कार्या विचारणा।
शरा रामेण तूत्सृष्टा रुक्मपुङ्खाः पतत्त्रिणः ॥ ३.३१.१८ ॥
यात शंका घेऊ नका; ते महात्मे देव नाहीत. रामाने सोडलेले सोनेरी पंखांचे बाण पक्ष्यांसारखे उडत आहेत.
3.31.19
सर्पाः पञ्चानना भूत्वा भक्षयन्ति स्म राक्षसान्।
येन येन च गच्छन्ति राक्षसा भयकर्षिताः ॥ ३.३१.१९ ॥
पाच तोंडांचे सर्प होऊन ते राक्षसांना गिळू लागले. भयाने पीडित राक्षस ज्या ज्या मार्गाने जात,
3.31.20
तेन तेन स्म पश्यन्ति राममेवाग्रतः स्थितम्।
इत्थं विनाशितं तेन जनस्थानं तवानघ ॥ ३.३१.२० ॥
ते जिकडे पाहत तिकडे त्यांना समोर उभा असलेला रामच दिसत असे. हे निष्पाप, अशा रीतीने त्याने तुझे जनस्थान नष्ट केले.
3.31.21
अकम्पनवचः श्रुत्वा रावणो वाक्यमब्रवीत्।
गमिष्यामि जनस्थानं रामं हन्तुं सलक्ष्मणम् ॥ ३.३१.२१ ॥
अकंपनाचे बोल ऐकून रावण म्हणाला, "लक्ष्मणासह रामाला मारण्यासाठी मी जनस्थानी जाईन."
3.31.22
अथैवमुक्ते वचने प्रोवाचेदमकम्पनः।
शृणु राजन् यथावृत्तं रामस्य बलपौरुषम् ॥ ३.३१.२२ ॥
असे बोलल्यावर अकंपन म्हणाला, "हे राजा, जसे घडले तसे रामाचे बल आणि पराक्रम ऐक."
3.31.23
असाध्यः कुपितो रामो विक्रमेण महायशाः।
आपगायास्तु पूर्णाया वेगं परिहरेच्छरैः ॥ ३.३१.२३ ॥
महायशस्वी राम कुपित झाल्यास अजिंक्य होतो. भरलेल्या नदीचा वेगही तो आपल्या बाणांनी रोखू शकतो.
3.31.24
सताराग्रहनक्षत्रं नभश्चाप्यवसादयेत्।
असौ रामस्तु सीदन्तीं श्रीमानभ्युद्धरेन्महीम् ॥ ३.३१.२४ ॥
तारे व नक्षत्रांसह आकाशालाही तो खाली पाडू शकतो. तोच श्रीमान राम बुडणाऱ्या पृथ्वीला वर उचलू शकतो.
3.31.25
भित्त्वा वेलां समुद्रस्य लोकानाप्लावयेद् विभुः।
वेगं वापि समुद्रस्य वायुं वा विधमेच्छरैः ॥ ३.३१.२५ ॥
समुद्राचा किनारा फोडून तो सर्वसमर्थ लोकांना बुडवू शकतो; किंवा बाणांनी समुद्राचा वेग अथवा वायूही विखरून टाकू शकतो.
3.31.26
संहृत्य वा पुनर्लोकान् विक्रमेण महायशाः।
शक्तः श्रेष्ठः स पुरुषः स्रष्टुं पुनरपि प्रजाः ॥ ३.३१.२६ ॥
महायशस्वी तो श्रेष्ठ पुरुष पराक्रमाने लोकांचा संहार करू शकतो आणि पुन्हा प्रजांची निर्मितीही करू शकतो.
3.31.27
नहि रामो दशग्रीव शक्यो जेतुं रणे त्वया।
रक्षसां वापि लोकेन स्वर्गः पापजनैरिव ॥ ३.३१.२७ ॥
हे दशग्रीवा! रणांगणात तू रामाला जिंकू शकणार नाहीस; पापी लोकांना जसा स्वर्ग मिळवता येत नाही, तसेच राक्षसांचा समूहही त्याला जिंकू शकणार नाही.
3.31.28
न तं वध्यमहं मन्ये सर्वैर्देवासुरैरपि।
अयं तस्य वधोपायस्तन्ममैकमनाः शृणु ॥ ३.३१.२८ ॥
देव आणि असुर सर्वजण मिळूनही त्याला मारू शकतील असे मला वाटत नाही. त्याच्या वधाचा हा उपाय आहे; एकाग्र मनाने माझ्याकडून ऐक.
3.31.29
भार्या तस्योत्तमा लोके सीता नाम सुमध्यमा।
श्यामा समविभक्ताङ्गी स्त्रीरत्नं रत्नभूषिता ॥ ३.३१.२९ ॥
जगात त्याची उत्तम पत्नी सीता नावाची आहे; सुडौल कमरेची, सावळ्या वर्णाची, प्रमाणबद्ध अवयवांची, स्त्रीरत्न असून रत्नांनी अलंकृत आहे.
3.31.30
नैव देवी न गन्धर्वी नाप्सरा न च पन्नगी।
तुल्या सीमन्तिनी तस्या मानुषी तु कुतो भवेत् ॥ ३.३१.३० ॥
देवी, गंधर्वी, अप्सरा किंवा नागकन्यासुद्धा तिच्या बरोबरीच्या नाहीत; मग मानुषी स्त्री तिच्या बरोबरीची कशी असेल?
3.31.31
तस्यापहर भार्यां त्वं तं प्रमथ्य महावने।
सीतया रहितो रामो न चैव हि भविष्यति ॥ ३.३१.३१ ॥
त्याला महावनात पराभूत करून त्याच्या पत्नीचे हरण कर. सीतेपासून वियुक्त झालेला राम जिवंत राहणार नाही.
3.31.32
अरोचयत तद्वाक्यं रावणो राक्षसाधिपः।
चिन्तयित्वा महाबाहुरकम्पनमुवाच ह ॥ ३.३१.३२ ॥
ते वचन राक्षसाधिपती रावणाला रुचले. विचार करून त्या महाबाहूने अकम्पनाला म्हटले.
3.31.33
बाढं कल्यं गमिष्यामि ह्येकः सारथिना सह।
आनेष्यामि च वैदेहीमिमां हृष्टो महापुरीम् ॥ ३.३१.३३ ॥
बरे, उद्या मी केवळ एका सारथ्यासह जाईन. आनंदाने या महानगरीत वैदेहीला आणीन.
3.31.34
तदेवमुक्त्वा प्रययौ खरयुक्तेन रावणः।
रथेनादित्यवर्णेन दिशः सर्वाः प्रकाशयन् ॥ ३.३१.३४ ॥
असे बोलून रावण गाढवांनी जोडलेल्या, सूर्यासारख्या तेजस्वी रथात निघाला; सर्व दिशा उजळवत गेला.
3.31.35
स रथो राक्षसेन्द्रस्य नक्षत्रपथगो महान्।
चञ्चूर्यमाणः शुशुभे जलदे चन्द्रमा इव ॥ ३.३१.३५ ॥
त्या राक्षसेंद्राचा तो महान रथ नक्षत्रमार्गाने जाताना, मेघात चंद्रासारखा चमकत शोभला.
3.31.36
स दूरे चाश्रमं गत्वा ताटकेयमुपागमत्।
मारीचेनार्चितो राजा भक्ष्यभोज्यैरमानुषैः ॥ ३.३१.३६ ॥
तो दूरवरच्या आश्रमात जाऊन ताटकेय मारीचाकडे आला. मारीचाने अमानुषी भक्ष्यभोज्यांनी त्याचा सत्कार केला.
3.31.37
तं स्वयं पूजयित्वा तु आसनेनोदकेन च।
अर्थोपहितया वाचा मारीचो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३.३१.३७ ॥
मारीचाने स्वतः त्याचा आसन व उदकाने सत्कार करून अर्थपूर्ण वाणीने हे वचन म्हटले.
3.31.38
कच्चित् सकुशलं राजँल्लोकानां राक्षसाधिप।
आशङ्के नाधिजाने त्वं यतस्तूर्णमुपागतः ॥ ३.३१.३८ ॥
हे राजा, राक्षसाधिपती, लोकांचे कुशल आहे ना? तू त्वरेने आला आहेस म्हणून मला शंका वाटते; कारण मला समजत नाही.
3.31.39
एवमुक्तो महातेजा मारीचेन स रावणः।
ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद् वाक्यकोविदः ॥ ३.३१.३९ ॥
मारीचाने असे म्हटल्यावर महातेजस्वी आणि वाक्कुशल रावणाने नंतर हे वचन म्हटले.
3.31.40
आरक्षो मे हतस्तात रामेणाक्लिष्टकारिणा।
जनस्थानमवध्यं तत् सर्वं युधि निपातितम् ॥ ३.३१.४० ॥
हे प्रिया, माझा रक्षक राक्षस सहजपणे कर्म करणाऱ्या रामाने मारला. अवध्य जनस्थानातील सर्वजण युद्धात पाडले गेले.
3.31.41
तस्य मे कुरु साचिव्यं तस्य भार्यापहारणे।
राक्षसेन्द्रवचः श्रुत्वा मारीचो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३.३१.४१ ॥
त्याच्या पत्नीच्या अपहरणात तू मला साहाय्य कर. राक्षसराजाचे हे वचन ऐकून मारीच म्हणाला.
3.31.42
आख्याता केन वा सीता मित्ररूपेण शत्रुणा।
त्वया राक्षसशार्दूल को न नन्दति नन्दितः ॥ ३.३१.४२ ॥
हे राक्षसशार्दूला, मित्राच्या रूपातील कोणत्या शत्रूने तुला सीतेविषयी सांगितले? तू आनंदित असताना कोण आनंदित होणार नाही?
3.31.43
सीतामिहानयस्वेति को ब्रवीति ब्रवीहि मे।
रक्षोलोकस्य सर्वस्य कः शृङ्गं छेत्तुमिच्छति ॥ ३.३१.४३ ॥
"सीतेला इथे आण" असे कोण म्हणतो? मला सांग. सर्व राक्षसलोकाचे शिखर तोडण्याची इच्छा कोण करतो?
3.31.44
प्रोत्साहयति यश्च त्वां स च शत्रुरसंशयम्।
आशीविषमुखाद् दंष्ट्रामुद्धर्तुं चेच्छति त्वया ॥ ३.३१.४४ ॥
जो तुला प्रोत्साहन देतो तो निःसंशय शत्रू आहे. आणि जो तुझ्याकरवी विषारी सापाच्या तोंडातून त्याची दाढ उपटू इच्छितो, तोही तसाच.
3.31.45
कर्मणानेन केनासि कापथं प्रतिपादितः।
सुखसुप्तस्य ते राजन् प्रहृतं केन मूर्धनि ॥ ३.३१.४५ ॥
हे राजा! या कृत्याने तुला कुमार्गाला कोणी नेले? सुखाने झोपलेल्या तुझ्या डोक्यावर कोणी प्रहार केला?
3.31.46
विशुद्धवंशाभिजनाग्रहस्त-
तेजोमदः संस्थितदोर्विषाणः।
उदीक्षितुं रावण नेह युक्तः
स संयुगे राघवगन्धहस्ती ॥ ३.३१.४६ ॥
हे रावणा! शुद्ध वंश आणि उच्च कुलाचा अभिमान बाळगणारा, तेजाने गर्विष्ठ, दातांसारखे दृढ बाहू असलेला तो राघवरूपी गंधहस्ती युद्धातच पाहण्यायोग्य आहे; येथे त्याला पाहणे योग्य नाही.
3.31.47
असौ रणान्तःस्थितिसंधिवालो
विदग्धरक्षोमृगहा नृसिंहः।
सुप्तस्त्वया बोधयितुं न शक्यः
शराङ्गपूर्णो निशितासिदंष्ट्रः ॥ ३.३१.४७ ॥
युद्धाच्या अंती उभा राहणारा, संधीरूपी शेपूट असलेला, निपुण राक्षसमृगांचा वध करणारा तो नृसिंह आहे. झोपलेल्या त्याला तू जागवू शकत नाहीस; बाणांनी भरलेला, तीक्ष्ण तलवारींसारख्या दाढा असलेला.
3.31.48
चापापहारे भुजवेगपङ्के
शरोर्मिमाले सुमहाहवौघे।
न रामपातालमुखेऽतिघोरे
प्रस्कन्दितुं राक्षसराज युक्तम् ॥ ३.३१.४८ ॥
हे राक्षसराजा! धनुष्य हिसकावले जाते, बाहूंच्या वेगाचा चिखल आहे, बाणांच्या लाटांची माळ आहे, महायुद्धाचा प्रवाह आहे — अशा अतिभयंकर रामपाताळाच्या तोंडात उडी घेणे तुला योग्य नाही.
3.31.49
प्रसीद लङ्केश्वर राक्षसेन्द्र
लङ्कां प्रसन्नो भव साधु गच्छ।
त्वं स्वेषु दारेषु रमस्व नित्यं
रामः सभार्यो रमतां वनेषु ॥ ३.३१.४९ ॥
हे लंकेश्वरा, राक्षसेंद्रा, प्रसन्न हो. प्रसन्न होऊन चांगले लंकेत जा. तू आपल्याच पत्नींमध्ये सदैव रमव; आणि राम आपल्या पत्नीसह वनांमध्ये रमो.
3.31.50
एवमुक्तो दशग्रीवो मारीचेन स रावणः।
न्यवर्तत पुरीं लङ्कां विवेश च गृहोत्तमम् ॥ ३.३१.५० ॥
मारीचाने असे सांगितल्यावर तो दशग्रीव रावण परत फिरला आणि लंका नगरीत प्रवेश करून उत्तम गृहात गेला.