Vedyatra वेदयात्रा
खोजें

वाल्मीकि रामायण · सर्ग 3.35

हिन्दी · தமிழ் · తెలుగు · ಕನ್ನಡ · മലയാളം · বাংলা · मराठी · ગુજરાતી · ਪੰਜਾਬੀ · ଓଡ଼ିଆ · اردو · English · Español · Français · Deutsch · Português · Русский · 中文 · 日本語 · العربية · Bahasa Indonesia · ไทย

अर्थ सहित पढ़ें

3.35.1

ततः शूर्पणखावाक्यं तच्छ्रुत्वा रोमहर्षणम्।
सचिवानभ्यनुज्ञाय कार्यं बुद्ध्वा जगाम ह ॥ ३.३५.१ ॥

तब शूर्पणखा के उस रोमांचकारी वचन को सुनकर, मंत्रियों से विदा लेकर और कार्य को समझकर वह चला गया।

3.35.2

तत् कार्यमनुगम्यान्तर्यथावदुपलभ्य च।
दोषाणां च गुणानां च सम्प्रधार्य बलाबलम् ॥ ३.३५.२ ॥

उस कार्य को मन में भली-भांति विचार कर, उसकी यथार्थता को समझकर, दोषों और गुणों को तथा बल और निर्बलता को तौलकर।

3.35.3

स्थिरबुद्धिस्ततो रम्यां यानशालां जगाम ह ॥ ३.३५.३ ॥

तब स्थिर बुद्धि वाला वह सुंदर यानशाला की ओर चला गया।

3.35.4

यानशालां ततो गत्वा प्रच्छन्नं राक्षसाधिपः।
सूतं संचोदयामास रथः संयुज्यतामिति ॥ ३.३५.४ ॥

यानशाला में जाकर राक्षसाधिप ने छिपे तौर पर सारथी को प्रेरित किया कि रथ जोता जाए।

3.35.5

एवमुक्तः क्षणेनैव सारथिर्लघुविक्रमः।
रथं संयोजयामास तस्याभिमतमुत्तमम् ॥ ३.३५.५ ॥

ऐसा कहे जाने पर सारथी ने, जो फुर्तीला था, क्षण भर में ही उसकी इच्छा के अनुसार उत्तम रथ जोत दिया।

3.35.6

कामगं रथमास्थाय काञ्चनं रत्नभूषितम्।
पिशाचवदनैर्युक्तं खरैः कनकभूषणैः ॥ ३.३५.६ ॥

इच्छानुसार चलने वाले, सोने का, रत्नों से सजे हुए रथ पर वह चढ़ा, जिसमें पिशाच मुख वाले, स्वर्णाभूषणों से सजे गधे जुते थे।

3.35.7

मेघप्रतिमनादेन स तेन धनदानुजः।
राक्षसाधिपतिः श्रीमान् ययौ नदनदीपतिम् ॥ ३.३५.७ ॥

मेघ के समान गर्जन करने वाले उस रथ से कुबेर के अनुज, राक्षसों के श्रीमान् अधिपति समुद्र की ओर चले।

3.35.8

स श्वेतवालव्यजनः श्वेतच्छत्रो दशाननः।
स्निग्धवैदूर्यसंकाशस्तप्तकाञ्चनभूषणः ॥ ३.३५.८ ॥

श्वेत चँवर और श्वेत छत्र वाला वह दशानन चिकने वैदूर्य के समान चमकता था, तपे हुए स्वर्ण के आभूषणों से सुशोभित।

3.35.9

दशग्रीवो विंशतिभुजो दर्शनीयपरिच्छदः।
त्रिदशारिर्मुनीन्द्रघ्नो दशशीर्ष इवाद्रिराट् ॥ ३.३५.९ ॥

दस गर्दनों और बीस भुजाओं वाला, सुन्दर साज-सज्जा वाला, देवताओं का शत्रु, महर्षियों का वध करने वाला, दस सिरों वाला, मानो पर्वतराज हो।

3.35.10

कामगं रथमास्थाय शुशुभे राक्षसाधिपः।
विद्युन्मण्डलवान् मेघः सबलाक इवाम्बरे ॥ ३.३५.१० ॥

इच्छानुसार चलने वाले रथ पर सवार होकर राक्षसाधिपति ऐसे शोभा दे रहा था, जैसे आकाश में बगुलों सहित विद्युत-मण्डल वाला मेघ हो।

3.35.11

सशैलसागरानूपं वीर्यवानवलोकयन्।
नानापुष्पफलैर्वृक्षैरनुकीर्णं सहस्रशः ॥ ३.३५.११ ॥

पर्वतों, सागरों और तटों सहित, नाना प्रकार के फूलों और फलों वाले सहस्रों वृक्षों से घिरे हुए प्रदेश को पराक्रमी रावण देखता जा रहा था।

3.35.12

शीतमङ्गलतोयाभिः पद्मिनीभिः समन्ततः।
विशालैराश्रमपदैर्वेदिमद्भिरलंकृतम् ॥ ३.३५.१२ ॥

चारों ओर शीतल और मंगलकारी जल वाले कमल-सरोवरों से, विशाल आश्रम-स्थलों से और वेदियों वाले आश्रमों से अलंकृत वह प्रदेश था।

3.35.13

कदल्यटविसंशोभं नारिकेलोपशोभितम्।
सालैस्तालैस्तमालैश्च तरुभिश्च सुपुष्पितैः ॥ ३.३५.१३ ॥

केले के वनों से सुशोभित, नारियल के वृक्षों से शोभायमान, साल, ताड़, तमाल तथा अन्य सुंदर पुष्पित वृक्षों से (वह आश्रम-प्रदेश सुशोभित था)।

3.35.14

अत्यन्तनियताहारैः शोभितं परमर्षिभिः।
नागैः सुपर्णैर्गन्धर्वैः किंनरैश्च सहस्रशः ॥ ३.३५.१४ ॥

अत्यंत नियमित आहार करने वाले परम ऋषियों से, तथा नागों, सुपर्णों (गरुड़ों), गंधर्वों और किन्नरों से हजारों की संख्या में (वह आश्रम-प्रदेश) शोभित था।

3.35.15

जितकामैश्च सिद्धैश्च चारणैश्चोपशोभितम्।
आजैर्वैखानसैर्माषैर्वालखिल्यैर्मरीचिपैः ॥ ३.३५.१५ ॥

काम-विजयी सिद्धों, चारणों, तथा आज, वैखानस, माष, वालखिल्य और मरीचिप ऋषियों से (वह आश्रम-प्रदेश) शोभायमान था।

3.35.16

दिव्याभरणमाल्याभिर्दिव्यरूपाभिरावृतम्।
क्रीडारतविधिज्ञाभिरप्सरोभिः सहस्रशः ॥ ३.३५.१६ ॥

दिव्य आभूषणों और मालाओं से सुशोभित, दिव्य रूप वाली, क्रीड़ा और रति की विधियों में निपुण हजारों अप्सराओं से (वह आश्रम-प्रदेश) घिरा हुआ था।

3.35.17

सेवितं देवपत्नीभिः श्रीमतीभिरुपासितम्।
देवदानवसङ्घैश्च चरितं त्वमृताशिभिः ॥ ३.३५.१७ ॥

देवपत्नियों से सेवित, श्रीमती (तेजस्विनी) देवांगनाओं से उपासित, और अमृत-भोजी देवताओं तथा दानवों के समूहों से विचरित (वह आश्रम-प्रदेश था)।

3.35.18

हंसक्रौञ्चप्लवाकीर्णं सारसैः सम्प्रसादितम्।
वैदूर्यप्रस्तरं स्निग्धं सान्द्रं सागरतेजसा ॥ ३.३५.१८ ॥

हंसों, क्रौंचों और जलपक्षियों से भरा हुआ, सारसों से आनंदित किया गया, वैदूर्य मणि जैसे चिकने और घने फर्श वाला, सागर के तेज से युक्त (वह आश्रम-प्रदेश था)।

3.35.19

पाण्डुराणि विशालानि दिव्यमाल्ययुतानि च।
तूर्यगीताभिजुष्टानि विमानानि समन्ततः ॥ ३.३५.१९ ॥

चारों ओर श्वेत, विशाल और दिव्य मालाओं से सजे विमान दिखे, जो वाद्यों और गीतों के स्वर से गूंज रहे थे।

3.35.20

तपसा जितलोकानां कामगान्यभिसम्पतन्।
गन्धर्वाप्सरसश्चैव ददर्श धनदानुजः ॥ ३.३५.२० ॥

तप से लोकों को जीतने वाले, इच्छानुसार विचरने वाले लोग उड़ते हुए पास आ रहे थे; धनद के अनुज (रावण) ने गन्धर्वों और अप्सराओं को देखा।

3.35.21

निर्यासरसमूलानां चन्दनानां सहस्रशः।
वनानि पश्यन् सौम्यानि घ्राणतृप्तिकराणि च ॥ ३.३५.२१ ॥

रसीले गोंद और मूल वाले हज़ारों चन्दन वृक्षों के सुखद वन देखते हुए (वह आगे बढ़ा), जो घ्राण को तृप्ति देने वाले थे।

3.35.22

अगुरूणां च मुख्यानां वनान्युपवनानि च।
तक्कोलानां च जात्यानां फलिनां च सुगन्धिनाम् ॥ ३.३५.२२ ॥

अगरु के प्रधान वन और उपवन, तक्कोल और जाती के वृक्षों के वन तथा सुगन्धित फलदार वृक्षों के उपवन (वह देखता गया)।

3.35.23

पुष्पाणि च तमालस्य गुल्मानि मरिचस्य च।
मुक्तानां च समूहानि शुष्यमाणानि तीरतः ॥ ३.३५.२३ ॥

तमाल के फूल, मरिच की झाड़ियाँ, और तट पर सूखते हुए मोतियों के ढेर (वह देखता गया)।

3.35.24

शैलानि प्रवरांश्चैव प्रवालनिचयांस्तथा।
काञ्चनानि च शृङ्गाणि राजतानि तथैव च ॥ ३.३५.२४ ॥

उत्तम पर्वत, मूँगों के ढेर, सोने के शिखर और चाँदी के शिखर भी (वह देखता गया)।

3.35.25

प्रस्रवाणि मनोज्ञानि प्रसन्नान्यद्भुतानि च।
धनधान्योपपन्नानि स्त्रीरत्नैरावृतानि च ॥ ३.३५.२५ ॥

झरने मनोहर, स्वच्छ और अद्भुत थे, धन और अन्न से भरपूर, और स्त्री-रत्नों से घिरे हुए भी।

3.35.26

हस्त्यश्वरथगाढानि नगराणि विलोकयन्।
तं समं सर्वतः स्निग्धं मृदुसंस्पर्शमारुतम् ॥ ३.३५.२६ ॥

हाथी, घोड़े और रथों से भरे नगरों को देखते हुए वह चला; चारों ओर समतल और कोमल स्पर्श वाली मंद हवा बह रही थी।

3.35.27

अनूपे सिन्धुराजस्य ददर्श त्रिदिवोपमम्।
तत्रापश्यत् स मेघाभं न्यग्रोधं मुनिभिर्वृतम् ॥ ३.३५.२७ ॥

सिन्धुराज के अनूप (दलदली) प्रदेश में उसने स्वर्ग के समान एक स्थान देखा; वहाँ उसने मेघ के समान वर्ण वाला एक वटवृक्ष देखा, जो मुनियों से घिरा था।

3.35.28

समन्ताद् यस्य ताः शाखाः शतयोजनमायताः।
यस्य हस्तिनमादाय महाकायं च कच्छपम् ॥ ३.३५.२८ ॥

जिसकी शाखाएँ चारों ओर सौ योजन तक फैली थीं, और जिसने एक विशाल हाथी तथा एक विशाल कछुए को पकड़ लिया था।

3.35.29

भक्षार्थं गरुडः शाखामाजगाम महाबलः।
तस्य तां सहसा शाखां भारेण पतगोत्तमः ॥ ३.३५.२९ ॥

भोजन के लिए महाबली गरुड़ उस शाखा पर आया; और उस पक्षिश्रेष्ठ ने अपने भार से सहसा उस शाखा को...

3.35.30

सुपर्णः पर्णबहुलां बभञ्जाथ महाबलः।
तत्र वैखानसा माषा वालखिल्या मरीचिपाः ॥ ३.३५.३० ॥

तब महाबली सुपर्ण (गरुड़) ने उस पत्तों से घनी शाखा को तोड़ डाला। वहाँ वैखानस, माष, वालखिल्य और मरीचिप मुनि (रहते थे)।

3.35.31

आजा बभूवुर्धूम्राश्च संगताः परमर्षयः।
तेषां दयार्थं गरुडस्तां शाखां शतयोजनाम् ॥ ३.३५.३१ ॥

वे बकरे और धूम्रवर्ण परम ऋषि एकत्र हो गए थे। उनकी दया के लिए गरुड़ ने उस सौ योजन लंबी शाखा को (उठा लिया)।

3.35.32

भग्नामादाय वेगेन तौ चोभौ गजकच्छपौ।
एकपादेन धर्मात्मा भक्षयित्वा तदामिषम् ॥ ३.३५.३२ ॥

टूटी हुई उस शाखा को वेग से लेकर, उन दोनों—हाथी और कछुए—को (लेकर), धर्मात्मा (गरुड़) ने एक पैर पर खड़े होकर तब उनका मांस खाया।

3.35.33

निषादविषयं हत्वा शाखया पतगोत्तमः।
प्रहर्षमतुलं लेभे मोक्षयित्वा महामुनीन् ॥ ३.३५.३३ ॥

निषादों के देश को शाखा से आघात करके, पक्षियों में श्रेष्ठ (गरुड़) ने महामुनियों को मुक्त करके अतुलनीय हर्ष प्राप्त किया।

3.35.34

स तु तेन प्रहर्षेण द्विगुणीकृतविक्रमः।
अमृतानयनार्थं वै चकार मतिमान् मतिम् ॥ ३.३५.३४ ॥

उस हर्ष से उसका पराक्रम दुगुना हो गया, और बुद्धिमान (गरुड़) ने अमृत लाने के लिए दृढ़ निश्चय किया।

3.35.35

अयोजालानि निर्मथ्य भित्त्वा रत्नगृहं वरम्।
महेन्द्रभवनाद् गुप्तमाजहारामृतं ततः ॥ ३.३५.३५ ॥

लोहे के जालों को छिन्न-भिन्न करके और उत्तम रत्नगृह को तोड़कर, इन्द्र के भवन से सुरक्षित अमृत तब (गरुड़) ले आया।

3.35.36

तं महर्षिगणैर्जुष्टं सुपर्णकृतलक्षणम्।
नाम्ना सुभद्रं न्यग्रोधं ददर्श धनदानुजः ॥ ३.३५.३६ ॥

महर्षिगणों से सेवित, गरुड़ के चिह्नों वाले, "सुभद्र" नामक उस वट वृक्ष को धनदा (कुबेर) के अनुज ने देखा।

3.35.37

तं तु गत्वा परं पारं समुद्रस्य नदीपतेः।
ददर्शाश्रममेकान्ते पुण्ये रम्ये वनान्तरे ॥ ३.३५.३७ ॥

वह समुद्र के उस पार पहुँचकर, नदियों के स्वामी के, एकांत में, पुण्य और रमणीय वन के भीतर एक आश्रम को देखता है।

3.35.38

तत्र कृष्णाजिनधरं जटामण्डलधारिणम्।
ददर्श नियताहारं मारीचं नाम राक्षसम् ॥ ३.३५.३८ ॥

वहाँ उसने काले मृगचर्म को धारण किए, जटाओं का जूड़ा बाँधे, संयमित आहार वाले मारीच नामक राक्षस को देखा।

3.35.39

स रावणः समागम्य विधिवत् तेन रक्षसा।
मारीचेनार्चितो राजा सर्वकामैरमानुषैः ॥ ३.३५.३९ ॥

राक्षसराज रावण उसके पास विधिपूर्वक पहुँचा, और मारीच नामक उस राक्षस ने उसे अलौकिक सब सुख-सामग्रियों से सत्कृत किया।

3.35.40

तं स्वयं पूजयित्वा च भोजनेनोदकेन च।
अर्थोपहितया वाचा मारीचो वाक्यमब्रवीत् ॥ ३.३५.४० ॥

उसे स्वयं भोजन और जल से पूजकर, मारीच ने प्रयोजनयुक्त वाणी में यह वाक्य कहा।

3.35.41

कच्चित्ते कुशलं राजन् लङ्कायां राक्षसेश्वर।
केनार्थेन पुनस्त्वं वै तूर्णमेव इहागतः ॥ ३.३५.४१ ॥

हे राजन्, हे राक्षसेश्वर, क्या लंका में तुम्हारा कुशल है? किस प्रयोजन से तुम यहाँ फिर इतनी शीघ्रता से आए हो?

3.35.42

एवमुक्तो महातेजा मारीचेन स रावणः।
ततः पश्चादिदं वाक्यमब्रवीद् वाक्यकोविदः ॥ ३.३५.४२ ॥

मारीच के इस प्रकार कहने पर वह महातेजस्वी, वाणी-कुशल रावण उसके पश्चात यह वचन बोला।